Сармояи инсонӣ ва мақоми он дар таъмини рушди иқтисодӣ

Дар замони муосир сармояи инсонӣ яке аз омилҳои муҳими рушди иқтисодӣ ба ҳисоб меравад. Мувофиқи тадқиқоти иқтисодчиёни Бонки ҷаҳонӣ, ки омилҳои рушди иқтисодии кишварҳои дунёро таҳлил наму­ дааст, дар кишварҳои ба иқтисоди бозоригузаранда (кишварҳои собиқ Шӯравӣ) 16 фоизи рушди иқтисодӣ аз ҳисоби сармояи ҷисмонӣ (таҷҳи­ зот, бино ва дигар инфраструктураҳои истеҳсолӣ), 20 фоиз аз ҳисоби сармояи табиӣ (замин, канданиҳои фоиданок ва дигар сарватҳои табиӣ) ва 64 фоизи боқимонда аз ҳисоби сармояи инсонӣ таъмин карда меша­ вад. Дар кишварҳои мутараққӣ бошад, то 40 фоизи маҳсулоти ҷамъиятӣ ба самараи системаи маориф вобаста мебошад. Назарияи сармояи ин­ сонӣ дар нимаи дуюми асри ХХ аз ҷониби намояндагони мактаби нео­ классикӣ Г. Беккир ва Т. Шултс пешниҳод шудааст. Мафҳуми «сармояи инсонӣ» дар доираи ин назария бо шаклҳои гуногун шарҳ дода шуда­ аст. Баъзе аз намояндагони ин мактаб онро маҷмӯи қобилият, донишу маҳорати инсон ва баъзе аз онҳо онро маблағгузорӣ барои гирифтани 162

таҳсилот ва баланд бардоштани савияи донишу маҳорат шарҳ додаанд. Дар шакли пуррааш мафҳуми сармояи инсонӣ чунин шарҳ дода мешавад: Сармояи инсонӣ маҷмӯи дониш, малакаю маҳорат, қобилият ва саломатии инсонро меноманд. Маҷмӯи дониш, малакаю маҳорат, қоби­ лият ва саломатии инсон барои он сармоя номида мешаванд, ки онҳо сарчашмаи гирифтани фоида ва таъмини талаботи оянда мебошанд. Бо дарназардошти ин унсурҳои таркибияшон шаклҳои зерини сармояи ин­ сониро аз ҳамдигар фарқ мекунанд: сармояи маърифатӣ, сармояи ма­данӣ ва сармояи тандурустӣ.
Сармояи инсонӣ дар муқоиса ба дигар шаклҳои сармоя (сармояи та­биӣ, сармояи ҷисмонӣ ва сармояи молиявӣ) дорои хусусиятҳои зерин мебошад: ташкили сармояи инсонӣ аз худи одамон ва ҷомеа сарфи му­ айяни хароҷоти пулию моддиро тақозо менамояд; сармояи инсонӣ ху­ сусияти андӯхт (ҷамъ) шуданро дорад; сармояи инсонӣ мисли сармояи ҷисмонӣ хӯрда шуда, маблағи муайянро барои истеҳлок тақозо менамо­ яд; сармояи инсонӣ аз худи инсон, яъне соҳиби он ҷудо буда наметаво­ над; новобаста аз сарчашмаҳои ташкилии он (давлатӣ, оилавӣ, хусусӣ ва ғ.) сармояи инсониро танҳо соҳибаш идора менамояд.

Бо назардошти хусусияти таъсири сармояи инсонӣ ба некуаҳволии омма ду шакли сармояи инсониро аз ҳамдигар фарқ мекунанд:

1) Сармояи инсонии истеъмолӣ, ки ба эҷодкорию дониши инсон вобаста буда, манфиатҳои истеъмолии ҷамъиятии хизматрасониҳои алоҳидаро баланд мебардорад. Масалан, донишҳои нави муҳандисе, ки шакли нави самараноки хизматрасонии нақлиёти ҷамъиятиро пешниҳод ва амалӣ менамояд. 2) Сармояи инсонии истеҳсолӣ: эҷодкорию дониши нав барои истеҳсоли хизматрасониҳои наве, ки истеъмолашон манфи­ атҳои истеҳсолии ҷамъиятиро афзун менамояд. Масалан, кашфи техно­ логияи нав, ба вуҷуд овардани воситаи нави истеҳсолот ва ғ. Ин шакли сармояи инсонӣ, пеш аз ҳама, ба фаъолияти маърифатию илмии инсон вобаста аст, ки натиҷаҳои онро дар истеҳсолот истифода менамоянд.