Заҳираҳо (омилҳо)-и иқтисодӣ ба сифати унсури асосии ҳароҷоти истеҳсолӣ сурат гирифта, вобаста ба сатҳ ва дараҷаи такомули кувваҳои истеҳсолкунанда, сират ва неруи низомҳои иқтисодӣ, хусусиятҳои ташкили фирмаҳо, ширкату корҳонаҳо ва анъанаҳои миллию таърихии ҳар як миллат ҳархела ба роҳ монда мешавад.

Аз ин нигоҳ, оиди хароҷот ақида ва назарияҳои мухталиф бештар ба назар мерасанд.

Таҳлили нисбатан илмӣ ва амиқи хароҷот (вобаста ба давраҳои ибтидоии тараққиёти капитализм: кооператсияи оддӣ, мануфактура, истеҳсолоти мошинӣ) аз ҷониби классикони иқтисоди сиёсӣ пешниҳод карда шудааст.

Адам Смит аввалин шуда фаҳмиши хароҷоти мутлақ, Давид Рикардо мафҳуми хароҷоти муқоисавӣ ва К. Маркс мафҳуми хароҷоти истеҳсолиро ҷорӣ намудаанд.

Аз нигоҳи А. Смит ва Д. Риқардо хароҷот ҳамчун сарфи миёнаи ҷомеавӣ ба ҳар як воҳиди маҳсулот дар доираи корхона (соҳа), яъне нархи истеҳсол бо назардошти пардоҳтҳои рентавӣ сурат мегирад.

Тибқи назарияи К. Маркс ҳароҷоти воқеии истеҳсоли молу маҳсулот ҳамчун масрафи қувваи коргарӣ, ки мустақиман арзиши молро ба вуҷуд меоварад ва масрафи сармоя, яъне хароҷоти холиси истеҳсолоти капиталистӣ ташкил мегардад. Ин тарзи хосаи тақсимбандии хароҷоти истеҳсолот, ҳамчун масрафи меҳнат ва масрафи сармоя, яъне заминаи ибтидоии ташакқули такрористеҳсоли капиталистӣ қадр карда шуда, имкон медиҳад, ки мақсади асосии истеҳсолоти капиталистӣ (истисмори меҳнат ва сарчашмаҳои минбаъдаи ташкилу ташаккули арзиши изофа) муайян қарда шаванд.

Хароҷоти истеҳсол қулли масрифотеро дар бар мегирад, ки бевосита дар раванди тавлидот сарф карда мешавад. Ин гуруҳи масрифот арзиши молро ташхил намуда, баъди фуруш дар шакли пул (фоида, даромад) ба қапиталист бармегардад. Яъне:

W = C+ V + M

Дар ин ҷо:

W– арзиши моли истеҳсолқардашуда,

С – қапитал (сармоя)-и доимй,

V– қувваи қоргарй (сармояи тагйирёбанда),

M – арзиши изофа.

Кулли масрафи сармояи доимй (С) ва сармояи тагйир- ёбанда (V) ҳараҷоти истеҳсолй (К)-ро ташқил медиҳад. Яъне:

К = С + V ё худ К = W-M

Тибки назардошти К. Маркс арзиши мол (W) ба сифати хароҷоти ҷамъиятй ва (К) ба сифати хароҷоти корхона мусои- дат менамоянд.

Хароҷоти ҷамъиятй хамxун сарчамъи хароҷоти истеҳсолӣ (К) ва хароҷоти муомилот ташкил мегардад.

Хароҷоти муомилот хамчун ягонагии хароҷоти иловагии муомилот сурат мегирад.

Хароҷоти холиси муомилот – масрифи хариду фуруш дар шакли соф бидуни тавлидот (берун аз доираи он) ташкил гардида, арзиши онро зиёд накарда, пас аз фуруш, аз ҳисоби даромад (фоида) барқарор карда мешавад.

Хароҷоти иловагии муомилот – ҳамчун хароҷоти раванди тавлидот (ба навъҳо ҷудосозй, бастан, ба қолиб даровардан, нигоҳдоштан, боркашони…) буда, арзиши молро афзун гардонда, баъди фуруш аз ҳисоби фоидаи ба даст оварда шуда, барқарор карда мешавад.

Аз нуқтаи назари намояндагони мактаби марҷинализм – Менгер К., Визер Ф. (Австрия) хароҷот ҳамчун масрафи пулии корхонаҳои алоҳида, ки барои харидани омилҳои истеҳсолот истифода шуда, манфиатнокии интиҳоии онро муайян мекунад, сурат мегирад.

Ф. Визер назарияи субъективии хароҷоти имконоти алтернативиро тавсия намудааст. Тибқи ин назария хароҷоти реалӣ (воқей)-и истеҳсоли як намуди маҳсулот ба манфиатнокии баланди маҳсулоти дигар (дар аснои истифодаи хели дигари судбахши захираҳо) баробар буда метавонад.

Пешниход ва истифодаи тамсилахои риёзй барои ҳисобу китоб кардани намудҳои дигари хароҷот:

• ба хадди акал расондани хароҷот (Ф.Визер);
• хароҷоти инфиродй, ҷамъиятӣ, мутлақ, кӯтоҳмуҳлат; миёнамуҳлат, дарозмухдат (К. Кларк);

хароҷоти айёну ноайён; хароҷоти инсонй (А.Гобсон), хароҷоти трансаксионй (пешакӣ) (Р.Коуз) ва ғайра имконияти беназир таъмин намудааст