Ақидаҳои пандуахлоқии Саъдӣ

Нақша:

Муқаддима

1.Зиндагиномаи шоир

2. Панду ахлоқ дар ашъори шоир

Хулоса

Саъдӣ устоди ғазал аст. Бо вуҷуди он ки ў бо асарҳои пандуахлоқии худ шўҳрат ёфтааст, вале аслан ҳамчун шоири ғазалсарои асри худ шинохтаву эътироф гардидааст. Ғазалиёти сурудаи Саъдӣ тавре, ки таъкид намудем, дар таърихи адабиёти классикии форсии тоҷикӣ яке аз намунаҳои барҷастаи ғазал маҳсуб мешаванд. Ҳатто дар ин ҷода Саъдии Шерозиро яке аз он се пайғамбарони шеър ба қалам додаанд:

Дар шеър се тан паямбаронанд,

Ҳарчанд ки лонабия баъдӣ.

Авсофу қасидаву ғазалро:

Фирдавсию Анварию Саъдӣ.

Саъдӣ соҳиби 4 девони ғазалиёт мебошад. Мавзўи асосии ғазалиёти шоирро панду ахлоқ ва ишқу муҳаббати инсонӣ фаро гирифтаанд.

Аз тарафи дигар, мазмун ва мундариҷаи ғазалиёти Саъдӣ гуногунҷабҳа буда, мавзўъҳои мухталифи ҳаётро дар бар мегирад. Ягонагии зоҳиру ботин, хубиҳои табиати атроф, ахлоқи неки инсонӣ, адлу инсоф, некию накўкорӣ, ишқи пок, донишандўзӣ, ростгўӣ ва ёриву бародарӣ аз мавзўъҳои асосии ғазалиёти шоир маҳсуб мешаванд.

Дўстиву рафоқат дар   идеали ҳар як инсон ҷойи намоёнро ишғол менамояд. Саъдӣ моҳияти ин мавзўъро дарк намуда таъкид намудааст:

Дўст он бошад, ки гирад дасти дўст,

Дар парешонҳолию дармондагӣ,

Дўст машмор он ки дар неъмат занад,

Лофи ёриву бародархондагӣ.

Саъдӣ дар бобати тартибу низоми тановул кардани хўрок ва донистани меъёри истеъмоли хўрок фикру андешаи пешқадам дорад:

На чандон бихўр, к-аз даҳонат барояд,

На чандон ки аз заъф ҷонат барояд.

Дигар мавзўи ғазалиёти шоир ин фикру андешаҳои инсондўстӣ ба шумор мераванд. Аз нигоҳи Саъдӣ ҳамаи инсонҳо аз ҷавҳари ягонаи илоҳӣ офарида шудаанд. Саъдӣ ягонагии аъзои инсонҳоро таъкид намуда, зарурати ҳамдарду ҳамғам будани онҳоро собит менамояд:

Бани одам аъзои якдигаранд,

Ки дар офариниш зи як ҷавҳаранд.

Чу узве ба дард оварад рўзгор,

Дигар узвҳоро намонад қарор.

Ту, к-аз меҳнати дигарон беғамӣ,

Нашояд, ки номат ниҳанд одамӣ.

Саъдӣ дар бобати омўхтани дониш, илму амал, ҳунар ва ҳунарварӣ анъанаи гузаштагонро идома дода, зарурати аз бар намудани илму донишро барои ҳар як инсон муҳим меҳисобад:

Илм чандон ки бештар хонӣ,

Чун амал дар ту нест нодонӣ,

На муҳаққиқ бувад, на донишманд,

Чорпое бар ў китобе чанд.

Саъдӣ ба ҳамаи табақаҳои ҷомеа, махсусан ба синфи ҳоким панд медиҳад, ки дар ҳамаи кору бор, дар зиндагии ҳамарўза қаноатпеша бошанд. Зеро қаноатпешагӣ ҳам ба синфи ҳоким ва ҳам ба табақаи доро муфид аст. Саъдӣ ҳирси ҳокимону дороёнро дида, чораи онро аз қаноат кардан дидааст:

Гуфт: Чашми танги дунёдорро

Ё қаноат пур кунад, ё хоки гўр.

Дар бобати одобу маданияти забону гуфтор бисёриҳо сухан рондаанд. Забонро ҳамчун калиди дониш ва маърифат маҳсуб дониста, онро ба калиди ганҷи хирад монанд мекунад. Вале аз тарафи дигар, хомўширо аз ҳама авло медонад:

Забон дар даҳон, эй хирадманд чист?

Калиди дари ганҷи соҳибҳунар.

Чу дар баста бошад, чӣ донад касе,

Ки ҷавҳарфурўш аст ё пилавар.

Саъдӣ дар бобати одоби сухан афзуда, дар вақти зарурат сухан гуфтан ва лаҳзаи нолозимӣ хомўш монданро одоби сухан ва суханварӣ медонад:

Агарчи пеши хирадманд хамўшӣ адаб аст,

Ба вақти маслиҳат он беҳ, ки дар сухан кўшӣ.

Саъдӣ таъкид менамояд, ки шахси донишманд дар муомила бо ашхоси нодон бояд нозукбин бошанд. Ҳикояти Ҷолинуси ҳакимро оварда, бо онҳо даст ба гиребон шуданро нишонаи нодонӣ мешуморад.

Ду оқилро набошад кину пайкор,

На доное ситезад бо сабукбор.

В-агар аз ҳар ду ҷониб ҷоҳилонанд,

Агар занҷир бошад, бигсилонанд.

Яке аз одобу маданияти сухан роҳ надодан ба такрор гуфтан аст:

Сухан гарчи дилбанду ширин бувад,

Сазовори тасдиқу таҳсин бувад,

Чу як бор гуфтӣ, магў боз пас,

Ки ҳалво чу як бор хўрданд, бас.

Андеша кардан ва дар сухангўӣ эҳтиёт буданро низ яке аз одоби сухан мешуморад:

Дар сухан бо дўстон оҳиста бош,

То надорад душмани хунхор гўш.

Пеши девор он чӣ гўӣ ҳуш дор,

То набошад дар паси девор гўш.

Ҳамин тариқ, суханҳо ва панду андарзҳои Саъдӣ тўли солиёни дароз ба мардум хизмат карда истодааст. Асрҳо гузашта бошад ҳам, аҳамияти тарбиявии ахлоқии худро аз даст надодааст