Тахористон дар асри VI ва ибтидои асри VIII — Донишхона

Тахористон дар асри VI ва ибтидои асри VIII

Маълумоти сарчашмаҳо дар бораи вазъияти Тахористон дар асри VI – ибтидои асри VIII

Номи «Тахористон» бори аввал дар як асари тарҷумавии соли 383 зикр мешавад.  Маъхазҳои хитоӣ ин мамлакатро «Тухоло» (Т’оғ-hо-1о, Тоғ-hо-1-о ё Тоғ-hои-1о)  номидаанд.

Тахористон ноҳияҳои ҳозираи ҷануби Тоҷикистон, вилояти Сурхандарёи РСС Ӯзбекистон ва ноҳияи шимоли Афғонистонро дар бар мегирифт. Аслан, Тахористони ибтидои асрҳои миёна аз ҷиҳати масоҳат ба Бохтари қадим хеле шабоҳат дошт.

Таърихи сиёсии Тахористони асрҳои VI–VII ниҳоят пурғалаён буд. Давла-ти буферии Ҳайтолиён, муборизаи зидди туркҳо ва ҳукмронии минбаъдаи онҳо, исёну шӯриш ва ҷангу ҷидолҳои дохилӣ таърихи Тахористонро басо мураккабу печдарпеч кардаанд. Лозим ба таъкид аст, ки ҷараёни зоҳирии таърихи Тахористон ба мо каму беш маълум аст, вале дарвоқеъ, он чизе ки мо медонем, гӯё танҳо сарлавҳаҳои китоби Тахористон мебошанд — мо хабар надорем, ки мазмуну мундариҷаи зери он ё ин сарлавҳа чӣ гуна буд, дар ин ё он ноҳияҳо чӣ гуна воқеаҳо ба вуқӯъ омаданд ва сабаб ҳамин ки дар маъхазҳо маълумот дар бораи ин таърих хеле кам аст. Бозёфтҳои нумизматӣ андаке маълумот доданашон мумкин – ҳангоми ҳафриёти Аҷинатеппа ва Кофир-қалъа бисёр тангаҳои тахористонӣ ба даст омаданд, вале онҳо то ба ҳол тад-қиқ нашудаанд.

Доир ба Тахористон чанд маълумоти маъхазҳоро зикр мекунем. Сон Юн ном сайёҳе ба Бо-хо (Вахон) омада будааст (соли 519). Вай менависад, ки кӯҳҳои ин ҷо осмонбӯс ва дараҳояш бетаг асту подшоҳи ин мулк дар шаҳре иқомат дорад, ки худаш бино кардааст. Сарулибоси мардум ниҳоят базебу шинам ва аксари он аз чарм. Иқлими кишвар беҳад хунук буда, мардуми оддӣ дар ғорҳо зиндагӣ мекунанд. Хусусан бӯронҳои барфӣ зиёд мешудааст. Дар ҷануби мамлакат кӯҳҳои пурбарфи баланд воқеъ будаанд.

Сон Юн роҳашро давом дода, ба кишвари е-да – Ҳайтолиён расид, ки он Бадахшони ҳозира аст. Дар бораи кишвари Ҳайтолиён менависад, ки ин сарзамини обод асту аз пеши ҳар як хона ҷӯйборе гузашта, тамоми сарзаминро шодоб менамояд (эҳтимол, ин рӯдҳои кӯҳӣ ва каналҳои обёрӣ бошанд). Либоси камбағалон аз пӯст аст, вале боён либосҳои аҷоиб дӯхта, бо-карруфар мепӯшанд (масалан, либоси маликаи Ҳайтолиён фаши дарозе дошт, ки онро аз қафо канизони махсуси барои ҳамин кор таъиншуда бар-дошта мегаштанд). Дар ин кишвар қолинҳои беандоза калон ҳастанд (маса-лан, чунин қолинҳо дар боргоҳи шоҳи Ҳайтолиён будааст). Сангҳои қиммат-баҳо шумор надоштаанд,  аспу шутур ҳам бисёр будааст. Пойтахти кишвар шаҳри Бадияи  мебошад (шояд ин ном талаффузи нодурусти Бадахшон бошад). Дар маъхази соли 590-ум вилояти Бодочан зикр шудааст, ки ин, бе-шубҳа, Бадахшон мебошад.

Мадракоти солномаи Оли Суйшу ба ибтидои асри VII нисбат дорад. Вай низ аз Тухоло, яъне Тахористон ривоят мекунад, ки мардуми он бо ҳайтолиён «аралаш» будааст. Инчунин аз «сад ҳазор сарбозони қобили ҷанг» сухан ме-равад. Дар бораи полиандрия ҳам маълумот ҳаст.

Сайёҳи асри VII Союан-сзан (қарибии солҳои 639–645) умуман Тахори-стонро тасвир карда, дар бораи бисёр мулкҳои вилояти он хабар медиҳад ва андозаи масоҳати ин мулкҳо ва шаҳрҳоро меоварад. Вай аз шимол омада, аз Дарвозаи оҳанин (аз кӯҳҳои Бойсун) гузашта, ба Тухоло – Тахористон расида-аст. Ба қавли вай, арзи Тахористон нисбат ба тӯлаш се баробар зиёдтар буда-аст. «Наҳри аъзам (дар ин ҷо номи ҳамонвақтаи хитоии Амударё оварда шудааст) сарзаминро ба самти ғарб бурида гузаштааст». Ба гуфти Сюанс-зан, ба оли шоҳони Тахористон кайҳо қирон омада буд, бинобар ин якчанд ҳокимон дар маҳалҳои алоҳида зӯран ба сари ҳукумат баромаданд. Сарзамин аз рӯи сарҳадҳои табиӣ ба 27 мулк тақсим буду ҳамаи онҳо ба туркҳо итоат дошт. Иқлим ба назари сайёҳ басо нарму серрутубат намуда-аст. Сарулибоси мардум асосан пахтагӣ ва баъзан пашмӣ буд. Забони онҳо аз забони халқҳои ҳамсоя хеле фарқ дошт. Дар хатти онҳо асосан 25 ҳарф буд (ин хитоӣ, ки ба хатти иероглифӣ одат карда буд, тамоман моту мабҳут мондааст, ки бо роҳи таркиби ҳамин 25 ҳарф тамоми ашёву мафҳумотро ифода кардан мумкин будааст). Тахориён аз чап ба рост менавиштаанду ме-хондаанд. Адабиёти онҳо бой буда, нисбат ба тамоми адабиёти мавҷудаи Суғд бештар буд. Дар тиҷорат тилло ва нуқраро истифода мебурдаанд. Тан-гаҳои онҳо аз тангаҳои мамлакатҳои ҳамсоя фарқ дошт.

Сипас, Сюан-сзан хеле мухтасар мулкҳоеро тасвир мекунад, ки дар ҳайъати Тахористон буданд. Аз ҷумлаи онҳо Да-ми (Тирмиз) ва Чи-о-ян-на (яъне Чағониён вилояте, ки шимолу шарқи водии Ҳисорро дарбар мегирифт) зикр шудааст. Масоҳати пойтахти Чағониён нисбат ба пойтахти Тирмиз ду баробар хурдтар будааст. Инчунин Шу-ман, яъне Шумон ном бурда меша-вад, ки дар асрҳои миёна ноҳияҳои марказӣ ва шарқии водии Ҳисор чунин ном дошт ва аз афти кор, дар асри VII масоҳати бештареро фаро мегирифту ба ҷануб то ба Кофарниҳон тӯл мекашид. Махсусан қайд карда мешавад, ки шоҳи Шумон турк буд. Шумон бо Сзюй-хэ-ян-на (Қабодиён) ҳамсарҳад ва пойтахти он (номаш зикр нашудааст) тақрибан баробари пойтахти Чағониён буд. Дар шарқи Қабодиён вилояти Хо-ша (Вахш) ҷой дошт. Тӯли ин вилоят нисбат ба арзаш дуним баробар зиёдтар буд. Пойтахти он аз пойтахти Тир-миз монданӣ надошт. Шарқтари Вахш мулки Кэ-до-ло (талаффузи қадимаш Kғӯt-tғӯt Хуттал (Хатлон)  ҷойгир буд, дар шарқ ин мулк бо кӯҳҳои Сунлин (Помир) ҳамсарҳад аст ва он кишварест, ки нисбат ба тамоми мулкҳои маз-кур калонтар мебошад. Пойтахти он баробари пойтахти Тирмиз буд.  Ба муносибати Хатлон боз дар бораи ду вилояти дигар гап задан даркор. Яке аз онҳоро Сю-ан-сзан О-ли-ни меномад ва он дар ҳар ду соҳили Панҷ ҷойгир буду шаҳри асосиаш хеле калон ҳисоб мешуд. Вилояти дигар По-ли-хо аст ва он ҳам мисли О-ли-ни дар сарзамини Тухоло ҷой дошт. Шаҳри асосии ин ви-лоят ҳам хеле калон буд.  С.Бил По-ли-хоро ҳамон Фархор мегӯяд, ки дар ха-ритаи Вуд қайд шудааст (атрофи Кӯкчӣ) . Маркварт ҳам ин гапро баҳснопа-зир мешуморад . А.М.Беленитский исбот кард, ки И.Маркварт ғалат рафта-аст ва хулосаи дуруст баровард, ки гап дар бораи Фархоре меравад, ки дар соҳили рости Панҷ воқеъ аст (ҳозира райони Фархори Тоҷикистон). Дар масъалаи О-ли-ни ҳаминро гуфтан лозим, ки ин бешубҳа, Архони муалли-фони асри миёна мебошад ва дар ҳамон давраҳо дар соҳили рост ҷой дошт.  Ғайр аз ин, мулкҳои Сзюй-ми-то (Қумод, ки дар ким-куҷои ноҳияи Қаротеги-ну Дарвозу Ванҷ воқеъ буд), Ши-си-ни (Шуғнон), Бодочуанна (талаффузи қа-димааш pғat-d’ak-tsitang-nā (Бадахшон) ва Домоситеди (Вахон) номбар ме-шавад. Пойтахти Домоситеди Хунтодо  буд. Гуфта мешавад, ки иқлими ин маҳал ниҳоят сахт аст. Масалан, дар бораи Домоситеди  навиштаанд, ки за-мини онро кӯҳҳои пасту баланд чок кардааcту сатҳи он регзор ва санглох ме-бошад. Дар ин маҳал тундбодҳои сарди ҷонситон бо қувваи даҳшатоваре ме-вазидаанд. Ба қавли Сюан-юзан, дар Вахон андак гандуму лӯбиё мекиштанд. Вай аспҳои ҷойдориро бисёр таъриф мекунад – онҳо хурд бошанд ҳам, бағоят пуртоқат буданд ва масофаҳои зиёдро тай карда метавонистанд. Либоси мардум пашмӣ буд.

Дар айни тасвири Шуғнон гуфта мешавад, ки дар ин ҷо гандум, лӯбиё ва ҳатто камтар шолӣ мекоранд. Либоси шуғнониён аз чарм ва пашм буд. Хати ин ҷо ба хати тахориён монанд бошад ҳам, вале забони шуғнониён аз онҳо фарқ доштааст.

Сюан-сзан пойтахти Тахористон По-хо  (Балх)-ро тасвир мекунад, ки он қалъаи дастнораси нисбатан камодаме буд; ғайр аз ин вай дигар ноҳияҳоеро, ки дар соҳили чапи Тахористон (дар хоки ҳозираи шимоли Афғонистон)  ҷой доштанд, тасвир мекунад.

Мувофиқи мадраки таърихи Тан – маъхази нимаи дувуми асри VII ва ав-вали асри VIII тахориён ҳамроҳи Ҳайтолиён зиндагӣ мекарданд ва ҳаёти муқимӣ ба сар мебурданд . Дар Шуғнон қароргоҳи шоҳ аввал шаҳри Куҳон буд, сонитар вай дар водиҳои гуногуни байни кӯҳҳо зиндагӣ мекардагӣ шуд. Тарҷумаи Н.Я.Бичурин чунин аст.  Э.Шаванн матни мазкурро дигар хел фаҳмидааст: «Аввал пойтахт дар шаҳри Куҳон буд, сипас  (мардум) дар да-раҳои кӯҳӣ маскун шуданд». Дар панҷ водии калон панҷ волии соҳибихтиёр менишасту ҳамаи онҳоро якҷоя «панҷ шин» меномиданд. Мувофиқи хабари маъхаз, зироаткорӣ вуҷуд надоштааст.

Дар бобати Вахон таърихи Тан фақат гапҳои Сюан-сзанро такрор меку-над, масалан, ин таърих ҳам мегӯяд, ки чашми мардуми ин ҷо кабуд аст ва ғ. Вале бар хилофи Сюан-сзан маъхаз номи қароргоҳро дигар гуфтааст ва он Сайгашэн мебошаду аз шимолтари ин шаҳр дарёи Уху (Панҷ) мегузашта-аст . И.Маркварт талаффузи қадимии ин номро дар назар дошта, тахмин кард, ки ин шаҳр бояд Ишкошим  бошад, пас дар ҳамон давраҳо пойтахти Шуғнон дар соҳили чапи дарё воқеъ будааст. Э.Шаванн  ва дигар олимон ба ин фикр розианд. Ва он фикр, дар ҳақиқат, тамоман дуруст менамояд.

Инчунин тасвири Хатлон ҳаст, ки дар он давраҳо вилояти калоне буд. Пойтахти он Се-чу-кан ном дошт ва он қароргоҳи подшоҳ ҳисоб мешуд. Мамлакат аз аспҳои олиҷаноб ва палангҳои зардмӯй эҳтимол, шер ё бабр бошад, бой буд. Дар охир хабар дода мешавад, ки дар ин вилоят чор кӯҳи на-мак ҳаст  ва дар ҳақиқат, ҳоло ҳам дар қарибии Восеъ Хӯҷа Мӯъмин ном кӯҳи калони намак ҳаст.

Хой Чао ном дигар дарвеши буддоӣ, ки соли 726 ба Осиёи Миёна омада будааст, дар бораи Тахористон чунин маълумот медиҳад. Мамлакатро арабҳо забт намуданд. Подшоҳ аз онҳо гурехта, дар Бадахшон паноҳ бурда-аст. Забони мардум аз забони дигар мамлакатҳо фарқи калон дорад ва анда-ке ба забони Каписа монанд аст. Барои сарулибос пашмина ва газворҳои пахтагиро истифода мебаранд. Дар сарзамин шумораи шутуру гӯсфанд, ха-чиру асп ва масоҳати пахтазору токзор зиёд аст. Хӯроки маъмули мардум аз хамир мебошад. Мардон сару ришу мӯйлаби худро метарошанд, занон баръакс, мӯйҳои дароз доранд. Подшоҳ, аъёну ашроф ва мардум пайрави тариқати хиноёнии мазҳаби буддоӣ мебошанд, дайру роҳибон зиёданд . Дар Тахористон даҳ, панҷ, се ё ду бародар як зани умумӣ доранд  – ин ахбор да-лели ҳамин, ки дар ин ноҳияҳо полиандрия расм будааст, ки он бо сукунати ҳайтолиён алоқаманд мебошад.

Дар Хатлон (Хой Чао ин кишварро ҳам чунон тасвир кардааст, ки аксари нуктаҳои он ба тасвири умумии Тахористон қариб як аст) низ подшоҳ аз туркҳо буду нимаи мардум ху, яъне ҷойдорӣ, нимаи дигараш туркҳо. Мамлакат дар дасти арабҳо мебошад. Як қисми мардум ба забони тахорӣ, қисми дигар ба туркӣ ва боз як қисм ба шеваи маҳаллӣ гап мезананд. Дар Хатлон шутур, хачир, гӯсфанд, асп, гов, хар ҳаст; пахта мекоранд, ток мепар-варанд, газвори пашмин мебофанд. Сарулибоси мардум аз газвори пахтагин ҳам мешавад, бисёриҳо пӯстин мепӯшанд. Сару рӯи мардон тарошида, за-нон кокулдароз. Подшоҳ, аъёну ашроф ва мардум пайрави тариқати хиноё-нии мазҳаби буддоӣ мебошанд, дайру роҳибон бисёранд.

Дар Вахон подшоҳ заиф асту ба арабон дастнигар ва ҳар сол ба онҳо ба тариқи боҷ шоҳӣ медиҳад. Вахониён дар водиҳои кӯҳӣ дар кулбаҳои тангу торик ва дар ғорҳо зиндагӣ мекунанд. Аксари мардум қашшоқ аст. Пӯстину чакман мепӯшанд, сарулибоси подшоҳ шоҳию пахтагин. Забони мардум аз забони мардуми ноҳияҳои ҳамсоя фарқ дорад. Фақат нони танӯрӣ ва хӯроки хамирӣ мехӯранд. Ин сарзамин бениҳоят хунук аст, нисбат ба дигар ҷойҳо хеле хунуктар. Дар кӯҳҳо ягон гиёҳу набот нест. Гӯсфанду гов (зоти резаи ҷой-дорӣ) ва аспу хачир ҳаст. Дар бораи эътиқоди мардум айнан ҳамон гапҳоеро мегӯяд, ки дар ҳаққи мардуми Хатлон гуфта буд.

Сайёҳ инчунин дар бораи «Нӯҳ мулки Шигинон» (Шуғнон) хабар медиҳад. Дар яке он малике бо лашкари худ меистод. Малики Шуғнон ба шоҳи Вахон тобеъ аст. Иқлими мамлакат бениҳоят хунук буда, худи он дар мобайни кӯҳҳои пурбарф ҷой дорад. Гӯсфанд, асп, гов ва хар ҳаст. Шоҳ ва аъёну ашроф либосҳои пахтагин доранд, пӯстин мепӯшанд; мардуми оддӣ аз пӯстак либос медӯзанд ва гоҳо чакман мепӯшанд. Забони онҳо аз забони мардуми атроф фарқ дорад. Дар Шигинон оини Буддо расм нест. Инчунин ривоят мекунанд, ки шоҳ барои тороҷи корвони тоҷирон дастаҳои махсус мефиристодааст.

Таърихи сиёсӣ

Мо дар боло нақл карда будем, ки дар аҳди Туншаху (вафоташ соли 630) хоқонии ғарбии турк Тахористонро забт намуд. Сюан-сзан, ки андаке баъди ин воқеаҳо ба ин ҷойҳо омадааст, волии туркҳоро дид.  Мувофиқи хабари маъхазҳои арабию форсӣ волии ин ҷо унвони ҷабӯя ё ҷабғӯяро дошт, ки он ябғу  аст. Таърихи мулкҳои ҳайъати Тахористонро маъхазҳо беандоза мухта-сар баён мекунанд.

Яке аз мулкҳои пуриқтидори Тахористон Хатлон буд.  Дар ин мулк, ба ҳар ҳол дар ҳудуди асрҳои VII–VIII, оли маҳаллие ҳукм мерондааст ва яке аз намояндагони он шоҳи Хатлон буд, ки номашро Табарӣ Ассабол  гуфтааст. Шояд ин ном муарраби ҳамон номи туркиест, ки дар дигар маъхазҳо Шабо-ло омадааст.  Хой Чао, ки дар аҳди Ассабол ба Осиёи Миёна сафар карда буд, рӯйрост менависад, ки шоҳи Хатлон аслан аз туркҳо буд.  Ассабол аз охири асри VII то ибтидои солҳои 30-юми асри VIII Хатлонро идора мекард. Маъхазҳои араб ӯро малик меноманд. Варосати тахт тартиби махсус дошт. Табарӣ аз забони Ассабол мегӯяд, ки тартиби варосати тахтро риоя кардан зарур будааст.

Аз афти кор, вай аслан турк (ё туркшуда) бошад ҳам, намояндагони он унвони эронӣ – «Хатлоншоҳ» ё «Шери Хатлон»-ро доштанд, дар маъхазҳои арабӣ онҳо одатан малик номида мешаванд.  Дар айни ҳол онҳо мутеи ҳокимони умумитахористонӣ буданд. Дар як зиёфати волии араб — Қутайба ибни Муслим ҳокими умумитахорис- тонӣ ва чанд ҳокимони мартабаашон пасттар, аз ҷумла, Ассабол иштирок доштанд. Ин ҳокимон ҳокими умумита-хористониро дида гуфтаанд: «Агарчанде вай душмани ман аст, вале меҳтар аз ман. Вай малик асту ман бандаи вай».

Маъхазҳои аввали асри VIII хабар медиҳанд, ки подшоҳи Хатлон 50 ҳазор лашкар таҳия карда метавонад (мисли ҳокимони Шумон, Қубодиён, Шуғнон, Вахон барин мулкҳо) ,

Таърихи подшоҳони минбаъдаи Хатлонро И.Маркварт ва алалхусус, муфассал А.М.Беленитский ва О.И.Смирнова тадкиқ кардаанд.  Ба зикри батафсили ҷузъиёти таърихи оли Хатлон ҳоҷат нест, зеро то ба ҳол мадракоти маъхазҳои гуногунзабон ба ҳам мувофиқ карда нашудаанд.

Дар бораи таърихи дигар мулкҳо ҳам маълумот ҳаст. Катибаи дар боло зикршудаи Афросиёб, ки ба Самарқанд омадани ҳайъати сафоратро хабар медиҳад, хеле ҷолиби диққат мебошад. Сафир мегӯяд, ки аз Тӯронтош – «шоҳи Чағониён» омадааст. Муҳаққиқи суратҳои рӯи девори Афросиёб В.А.Лившитс тахмин мекунад, ки ин тасвирот на сурати ҳуҷҷатии таърихи расмии шоҳони Суғд, балки инъикоси сюжети фолклорӣ мебошад. Модоме чунин бошад, катиба он гуна маъхазе нест, ки воқеаро аниқ тасвир намояд. Вале ҳамин ҳам бошад, аз ин катиба шамоли он воқеаҳои реалие меояд, ки эҳтимол, дар нимаи дувуми асри VII ба вуқӯъ омада буданд.

Пас аз он ки мо ин ақидаи худро изҳор намудем, муҳаққиқи суратҳои Афросиёб Л.И.Албаум онро гарму ҷӯшон тарафдорӣ кард. Вай ба нашри русии китоби мо истинод карда, чунин навишт: «Баъди аниқ шудани кати-баҳо ва пурра ҳафриёт шудани толор мо ба чунин хулоса омадем, ки мавзӯи суратҳо воқеаҳои муайяни таърихиро инъикос менамоянд. В.А.Лившитс ҳам баъдтар ба чунин хулоса омад».

Маъхазҳо ишорат мекунанд, ки Ҳайтолиён Чағониёнро соҳиб буданд . Дар ибтидои асри VIII, аниқтараш, соли 719 малики Чағониён Тиши Якчаш-ма буд ва маъхазҳои арабӣ мегӯянд, ки худи ҳамин одам дар айни ҳол ябғуи Тахористон буд . Аҷоибаш ҳамин, ки ин ном, бешак, эронӣ аст ва дар забони бохтарӣ ситораи Сириус чунин ном дошт . Унвони маликҳои Чағониён «Чағонхудот» буд  .

Гуфтан мумкин не, ки Тахористон умуман давлати мутамарказ буд, зеро дар сари ҳар як мулк ё ҳоким ё малике менишаст ва аниқтараш Тахористон-ро иттиҳоди давлатҳои қариб соҳибихтиёр номидан дурусттар мебуд. Аз да-раҷаи соҳибихтиёрии онҳо ҳамин низ шаҳодат медиҳад, ки онҳо ҳам ба мамлакатҳои ҳамсоя ва ҳам ба мамлакатҳои дуртарин ҳайъати сафорат ме-фиристоданд.

Дар бораи сохти дохилии ин давлатҳо амалан ягон маълумот нест. Дар қиёси Суғд тахмин кардан мумкин, ки дар Тахористон ҳам идораи мукамма-ли маъмурӣ вуҷуд дошт. Дар катибаи суғдии Афросиёб унвони сафири Чағониён «дабирпат» (дабири котибон) навишта шудааст. Вале аз эҳтимол дур нест, ки сафир, дар ҳақиқат, соҳиби мансаби баландтар, масалан, соҳиби мансаби вазирӣ бошад.

Обёрӣ. Хоҷагии қишлоқ

Аз афти кор, аксарияти мардуми Тахористон машғули зироат буд. Дар ривояти Сон Юн (ниг. ба боло) ба вуҷуди обёрӣ ишорате ҳаст. Албатта, дар водӣ шабакаи мукаммали обёрӣ буд: дар ноҳияҳои баландтар лалмикорӣ мекарданд. Ҳафриёти археологӣ имкон доданд тасаввур шавад, ки дар таҳияи шабакаи обёрӣ чӣ қадар меҳнати зиёд сарф мешудааст. Мувофиқи кашфиёти Т.И.Зеймал, дар давраҳои қадим ва дар асрҳои миёна чор канали магистралӣ кофта шудааст, ки аз Вахш об мегирифтанд. Дар замоне, ки мавриди диди мост, канали Кофир аҳамияти махсус дошт.

Боқимондаи ин канал дар соҳили чапи Вахш, 2,5 км ғарбтари посёлкаи ҳозираи Калининобод, падид омад. Канал аз Вахш сар шуда, то як масофаи муайян оби худро ба ҷое тақсим накарда ҷорӣ мешуду то ба деҳаи Мардот мерасид (заминҳои совхози ба номи Кирови райони Қӯрғонтеппа)  ва аз он ҷо таг-таги теппаҳои канории водӣ ба ҷануб тоб мехӯрд. Дар ин ҷо маҷмӯи ёдго-риҳо (иборат аз 16 объект) ёфт шуд. Маркази ин маҷмӯи ёдгориҳо димнаи Чоргултеппа мебошад, ки дар ибтидои асрҳои миёна шаҳри қалъабанди му-стаҳкаме буд ва андаке дуртар аз он дайри буддоии Аҷинатеппа ҷой дошт. Канал боз ҷанубтар рафта аз паҳлуи фалоти Оқғозӣ гузашта меравад. Аз ин ҳам ҷанубтар канал ба пасту баландии маҳал мутобиқ шуда, ба ғарб тоб мехӯраду ба тарафи теппаи Қизилтумшуқ ҷорӣ мешавад. Дар ин ҷо боқимондаи бошишгоҳҳои калон ёфт шуд, ки дар ибтидои асрҳои миёна вуҷуд дошт. Баландии девораҳои канал 1,5–2 м, бари маҷроаш то 6 м, махсу-сан намуди канал, ки дар 4–5 км ҷанубу ғарбтари Бешкаппа зоҳир аст, ҳайратангез мебошад. Дар ин маҳал канал бояд аз пастхамӣ мегузашт. Инак, бинокорон дар ин пастхамӣ аввал дарғоти азиме бардоштанду баъд аз болои он канал гузаронданд. Баландии ин дарғот қариб 8 м, бари таҳкурсии он то 50 м ва бари маҷрои канал, ки аз болои он мегузашт, 13–15 м буд. Ҳатто дар айёми мо ин гуна иншоот касро моту мабҳут мекунад. Баъди ин канал боз ба ҷануб ҷорӣ шуда, замини бисёр маҳалҳоро шодоб менамуду то ба атрофи райони Қумсангири ҳозира мерасид ва ба ҳамин тариқ, қисми асосии водии Вахшро бурида мегузашт.

Ду хусусияти ин каналро махсус таъкид кардан даркор: якум, канал аз ҷойҳои болотари доманаи теппаҳо мегузашт ва нисбат ба сатҳи водӣ болотар меистоду имкон медод, ки оби канал бо ҷӯйборҳо ба тарафи дилхоҳ худаш ҷорӣ шуда равад. Дувум, бинокорони қадим роҳи каналро чунон муайян кардаанд, ки боварии кас намеояд. Роҳи канали ҳозира, ки инженеру ирри-гаторҳои баландихтисос бо ёрии аэрофотосуратгирӣ ва асбобу афзори ниҳоят дақиқкору мукаммалтарини ҳозиразамони геодезӣ муайян кардаанд, аз рӯи самти худ ба самти роҳи канали кадима қариб ё комилан мувофиқ меояд.

Ба ҳамин тариқ, ҳанӯз дар давраҳои қадим барои муайян кардани самти дурусти Кофирканал барин иншоотҳои мураккаби калон тарзу усулҳои мах-сусу пурсамари кор вуҷуд дошт.

Киштукор бо асбобу афзори ниҳоят содда анҷом дода мешуд. Заминро бо омочи позадор меронданд ва дар Аҷинатеппа позаи оҳанӣ ёфт шудааст. Дигар аслиҳаи зироаткорӣ белу каланд буд. Пораи доси оҳанин дар Мунҷик-теппа ба даст омад (райони Шаҳртуз). Гандумро дар дастос ва ҳованҳо орд мекарданд ва бисёр ҳовану дастосҳои хурду калон ёфт шуданд (ҳангоми ҳаф-риёти археологӣ дар поёноби Кофарниҳон, дар водии Вахшу Сурхондарё). Чунончи, дар дигар ҷойҳои Осиёи Миёна дар ин ҷо ҳам осиёб бояд бисёр бошад.

Дар бораи анвои зироат мо мадраки муфассал дорем. Дар даштҳо ғалла мекиштанд, лӯбиё мекориданд. Махсус таъкид карда мешавад, ки сифати пахтаи ин ҷо хеле хуб аст (дар омади гап, эҳтимол дар ин маврид сифат ба газворҳои пахта нисбат дошта бошад). Дар ин сарзамин токзор бисёр буд, як миқдор шолӣ ҳам корида мешуд.

Ривоят ҳаст, ки соли 677 ябғуи турк ангури навъи махсуси донаҳояш да-роз-дарози чилликмонанд фиристода буд  (шояд аз Тахористон бошад?). Аз Тахористон, инчунин бисёр гиёҳҳои нодири доруӣ меоварданд.

Мадракоти археологӣ маълумоти маъхазҳои хаттиро тасдиқ менамоянд. Бисёр будани ҳовану дастос далолат мекунад, ки вазни қиёсии кишти ғалла хеле зиёд буд. Дар Балаликтеппа (дар қарибии деҳаи Анҳори вилояти Сур-хондарёи РСС Ӯзбекистон) мавиз ёфт шуд. Ғайр аз ин дар ин ҷо донаҳои ган-дум, арзан, мош, донакҳои шафтолу, зардолу, олу, тухми ангур, харбуза, тар-буз, пӯстлохи чормағз, писта, бодом, ғӯза ба даст омад.

Аспҳои Тахористон хеле машҳур буд. Аз афти кор, якчанд зоти асп буд – аспҳои резаҷусса, вале ниҳоят пурбардошти кӯҳӣ, ки масофаҳои зиёдро тай карда метавонистанд, инчунин зоти аспҳое, ки махсус барои ҷойҳои ҳамвор мувофиқ буданд. Дар бораи асп достонҳо мегуфтанд; ҳатто ба як навъ аспҳои осмонӣ эътиқод ҳам буд ва ин аспҳо саравлоди ҳамаи аспҳое будаанд, ки дар айёми ровиён вуҷуд доштанд.

Ғайр аз асп шутурҳо ҳам номбар шудаанд. Барои боркашӣ хачиру аспу  харро истифода мебурданд. Дар сарзамин подаҳои сершумори гову рамаҳои гӯсфандон буд, ки ба ин на фақат бевосита худи Хой Чао ишорат кардааст, балки ахбори зиёди сарчашмаҳо оид ба сару либоси пашмӣ ва қолинҳои пашмӣ далели ин аст.

Ҳунармандӣ ва тиҷорат

Дар Тахористон конковӣ хеле ривоҷ дошт. Аз рӯи хабари сайёҳон ва маълумоти содироти ин ё он мол  мо медонем, ки дар ин сарзамин сангҳои қиматбаҳо ва аз афти кор, пеш аз ҳама, лаъли машҳури Бадахшон, инчунин лоҷувард ва дигар хел сангҳои нимқиматбаҳо ва қиматбаҳо истихроҷ мешуд. Сон Юн навиштааст, ки дар Тахористон сангҳои қиматбаҳо шумор надорад. Санги та-пао истихроҷ мешуд, ки онро ақиқи сӯхта  тарҷума мекунанд, вале Шефер дуруст мегӯяд, ки ин ақиқи сӯхта не, балки «корнелиан» ном сангест ва аз ин санг ашёи зиёд низ сохта мешуд. Инчунин намак ҳам истеҳсол ме-карданд . Аз намаксанг баъзе асбобу анҷом месохтанд. Масалан, дар Бала-ликтеппа ҳайкалчаи шутур ба даст омад, ки аз як пора намаксанги гулобӣ тарошида шудааст. Намак, эҳтимол, чизи муқаддас ҳам ҳисоб мешуд, ба ҳар ҳол, нисбат ба Эрони сосонӣ дар ин бобат ҷои шубҳа нест, зеро дар маросими қасами ботантанаи шоҳони сосонӣ намак чун рамзи садоқат кор фармуда мешуд. Л.И.Албаум қайд кардааст, ки мувофиқи хабари сарчашмаҳои хаттӣ дар маслаки халқҳои Осиёи Миёна, аз ҷумла, Ҳайтолиён намак, эҳтимол, чун як чизи рамзӣ эътибор дошт.

Гарчанде мадракоти бевосита набошад ҳам, дар асоси маҷмӯи маълу-мотҳо роҷеъ ба Тахористон гуфтан мумкин, ки дар ин ҷо аз тилло сар карда  (барои сохтани ашёи заргарӣ, зинату ороиши ҳайкалу муҷассамаҳо ва ғ.), то оҳан (барои сохтани асбобу анҷоми меҳнату рӯзгор, яроқу аслиҳа, зиреҳу ҷавшан) маъданиёти гуногун истихроҷ мешуд. Маълум, ки корхонаву усто-хонаҳои гуногуни оҳангарӣ дар амал буданд. Дар он айёми пур аз ҷангу ҷидолҳои нотамоми беохир дар ҳунармандӣ яроқу аслиҳасозӣ мақоми муҳим дошт ва истеҳсоли он хеле равнақу ривоҷ ёфта буд. Аз маъхазҳои хаттӣ воқиф мешавем, ки дар асрҳои V–VII аҳли Тахористон бо камон, найза, жӯпин, гурз ва шамшер мусаллаҳ будаанд. Тани сарбозонро «зиреҳи балхӣ» ном зиреҳи баландсифати бофта муҳофизат мекардааст.

Материалҳои археологӣ ва иконографӣ имкон медиҳад, ки ин маълумот каму беш тафсил дода шавад. Тахориёни ҷанговар ғайр аз камони муқар-рарӣ камони мураккаб доштанд.  Тиру камон пайкони вазнини оҳанини сепарра дошту баъзан неши он ба ду тақсим мешуд. Инчунин пайконҳои калони сепаррае низ буданд, ки дар нӯги найза шинонда мешуданд.  Аз рӯи расми тахористонии деворҳо маълум, ки мардон дар камар ханҷаре ҳамоил кардаанд. Ғилофи ханҷар баъзан бо пулакчаҳои тиллоӣ хотамкорӣ шудааст. Аъёну ашроф низ шамшер гирифта мегаштанд, вале чӣ гуна будани он маълум нест.

Дар маишати аъёну ашроф ҷому қадаҳҳои тиллоию нуқра бисёр исти-фода мешуд. Шакли ин ҷому қадаҳҳо бағоят нафису нозук буда, баъзеи онҳо пояи дарозу борики пурнақшу нигори серпечутоб ё таги суфтаву сайқалии хурде доштанд ва танаи худи он ҷому қадаҳҳо пур аз рахҳои амудӣ мебошад (қадаҳҳои рах-рах ном гирифтани онҳо аз ҳамин ҷост), лаби онҳоро бошад, ҳошияву лаблӯлаҳои мудаввар зинат медод. Шакли баъзеи онҳо ниҳоят му-раккаб мешуду нақшҳои кандакории зиёде дошт.

Дар гардани одамоне, ки дар рӯи девори Балаликтеппа тасвир шудаанд, шаддаҳое менамоянд, ки аз тангаҳо таркиб ёфтаанд, дар дасти онҳо дастпона ва дар ангуштон ангуштаринҳо ба назар мерасанд. Дар гӯши одамони рӯи сурати девори Балаликтеппа ва дар гӯши аъёну ашрофи Аҷинатеппа гӯшво-раҳои мураккаб ҳаст. Археологҳо дар айни ҳафриёт ангуштаринҳои оҳанин ё хотамкоришуда, дастпонаҳо ва дигар ашёи зебу ороиш меёбанд.  Инчунин асбобҳои хеле дилкашу хушнамои мисин ҳам буданд – масалан, ин гуна машрабаҳои мисин дар Балаликтеппа ёфт шудааст ва дар рӯи онҳо нақшҳои басо реалистонаи филҳо менамояд.

Мо инчунин аз маҳсулоти ниҳоят хушсифату олиҷаноби заргарони Тахо-ристон воқиф ҳастем. Масалан, дар нимаи дувуми асри VII онҳо «аз ақиқи сӯхта (ё худ аз корнелиан) ба шакли дарахт ду қандил сохтаанд, ки баландии ҳар яки онҳо қариб 1 м буд».

Дар Тахористон шишагарӣ хеле равнақ дошт. Ба ин даъво ҳамин як воқеа далел аст, ки шишагарони Осиёи Миёна ба хитоиён тайёр кардани шишаи рангаро ёд доданд  (дар Хитой шишагарӣ дар давраҳои қадим пайдо шуда бошад ҳам, дараҷаи тараққиёти он хеле паст буд). Солномаи хитоӣ хабар медиҳад, ки соли 424 аз кишвари йуҷиҳои кабир, яъне аз Тахористон ба Хи-той тоҷирону ҳунармандон омаданд. Онҳо гуфтанд, ки «аз санг шиша сохта метавонанд ва барои ин аз кӯҳ маъдан оварданд ва дар пойтахт онро гу-дохтанд. Баъди гудохтани он маъдан шишае пайдо шуд, ки аз шишаи мамлакатҳои ғарб хеле беҳтар буд» (шишаи мамлакатҳои ғарб гуфта, эҳти-мол, шишае дар назар дошта шудааст, ки аз Сурия ва Искандария оварда мешуд ва беҳтарин шишаи дунёи қадим буд). Сипас, дар солнома навишта-анд, ки хитоиён санъати шишагариро аз устоёни Осиёи Миёна омӯхтанд. «Шишае, ки онҳо тайёр карданд, рахшону шаффоф буд, бинандаро дар ҳайрат мегузошт ва ҳама онро худоофарид мегуфтанд».  Вале хеле сонитар ҳам, дар ибтидои асри VIII аз Тахористон ба Хитой шишаҳои қирмизию зу-муррадӣ мефиристонданд, ки боиси аҷобату ҳайрати бинанда мегардид.

Дар Балаликтеппа намунаи ҳайратангези санъати шишагарӣ ба даст омад. Ин тӯмори шишагини сабзтоби гирдаест, ки бо усули рехтагарӣ сохта шудааст. Дар рӯи он зане тасвир ёфтааст, ки кӯдакашро сина медиҳад. Тӯмор чанбараки тунуки нуқрагин дорад.   Зарфҳои шишагини хурдакак – одатан, шишачаҳои тангдаҳон бисёр дучор мешаванд. Танаи ин гуна шиша-чаҳо рахи (ё тасмаи) мавҷшакл дорад ва ин раху тасмаҳо аз шишаи рангаш дигар буда, об карда, ба танаи шишачаҳо часпондаанд. Инчунин шаддаҳои шишагин истеҳсол карда мешуд.

Ҳунари бофандагӣ ҳам ба дараҷаи камолот расида буд. Маъхазҳои хаттӣ газворҳои пашмию пахтагӣ ва сарулибоси аъёну ашрофро зикр кардаанд, ки хеле мураккаб дӯхта мешуданд. Аз Хатлон шоҳии хушсифати гуногунранг меовардаанд.

Материалҳои археологӣ ва иконографӣ имкон медиҳанд, ки ин тавсифот хеле васеъ карда шавад. Дар Балаликтеппа се хел матоъ ёфт шуд – газвори пашмини рах-рах (рахҳои зарду сурх), газвори пашмини гулдор (гулаш кабу-ди такаш зард) ва газвори шоҳӣ (ранги кабуд ё сабз) . Ягон шакке нест, ки ин газворҳои пашмин (ё пахтагин) дар худи Тахористон истеҳсол карда мешуд. Барои исботи ин даъво ақаллан ҳамин як фактро овардан кофӣ будагист, ки дар байни осори Тахористон урчуқи (сафолӣ ё сангӣ) бисёр ба даст омад, ки дар танаи дук шинонда мешуд. Бо ёрии ҳамин олоти оддӣ ресмон ресида мешуд (то он даме, ки газворҳои фабрикӣ газворҳои дастбофро тамоман танг карда набароварданд, ин усули ресмонресӣ дар ҷойҳои гуногуни Тоҷикистон то давраҳои навтарин вуҷуд дошт). Маълум, ки модоме ресмон мересиданд, пас дастгоҳҳои бофандагӣ низ буданд, ки ба воситаи онҳо газворҳои пашмину пахтагин мебофтанд.

Дар масъалаи матои абрешим бояд ҳаминро гуфт, ки пештар мавҷуд бу-дани онро бечуну чаро ба содироти Хитой вобаста мекарданд. Навтарин бо-зёфтҳои археологӣ далолат мекунанд, ки кирмакдорӣ ва шоҳибофӣ дар ибти-дои асрҳои миёна дар Осиёи Миёна пурра азхуд шуда буд. Дар боби ҳунар-мандии Суғд дар ин бора таваққуф хоҳем кард. Алҳол фақат хотирнишон ме-намоем, ки дар қасри Зангхона (вилояти Сурхондарё) дар қабатҳои асрҳои V–VIII пилла ёфт шудааст.

Аз рӯи суратҳои рӯи девори Балаликтеппа аён, ки бойҳои тахорӣ сару либоси бодабдабаи гуногунранги хушдӯхт мепӯшиданд. Гули матоъ, ки бағо-ят кам такрор мешавад, баъзан тамоми вусъати матоъро фаро мегирад. Дар байни ин гулҳо гулҳои муқаррарии ҳандасӣ (яъне қатори маинчаҳои якранг), гулҳои наботӣ (себаргаву сербарга) ва ғ. ҳастанд. Баъзан тамоми рӯи матоъро тасвири рамзии моҳӣ, шохи оҳу ва ғ. пӯшидааст. Нақши рӯи матое ҷолиби диққат мебошад, ки иборат аз чанд доираи андарҳамаст ва дар мобайн сура-ти кадом як махлуқи афсонавӣ менамояд, ки забонашро бароварда истода-асту дандонҳои ашки вай намоён аст. Рӯи дигари матоъ пур аз доираҳои пайваста буда, андаруни ҳар яки он суроби як паҳлӯи сари марде нақш ёф-тааст. Аҷоибаш ҳамин, ки сарулибоси хизматгороне, ки дар ҳамин суратҳо тасвирёфтаанд, аз матои якранги бегул дӯхта шудааст.

Дар тани мардоне, ки дар сурати рӯи девори Балаликтеппа кашида шудаанд, яктаҳи борику дарозе ҳаст, ки гиребони секунҷаи тарафи рости он хеле калон буда, чаппа шуда истодааст. Яктаҳ ба тан часпида истодааст ва аз миён бо тасмае баста шудааст. Занон дар бар китфпӯшаки васеи беостин, аз таги он яктаҳи остинвасеъ ва боз куртае доранд, ки фақат остини тангу бори-ки он менамояд. Дар суратҳои рӯи девори Аҷинатеппа мардоне, ки инъому тӯҳфаҳо овардаанд, дар бар яктаҳи борику шинами бегиребон доранд ва аз рӯи миёнашон маҳкам бастаанд. Камарбанди онҳо хотамкорӣ аст – дар рӯи он пулакчаҳои зард (яъне тилло) ва сиёҳ (шояд оҳанин бошанд?) менамоянд. Дар пои ҳама маҳсӣ ҳаст. Ҳайкали бошукӯҳи кадом як бое, ки аз Аҷинатеппа ёфт шуд, дар бар яктаҳи шинами гиребонкушод дорад.

Хуллас, гуфтан мумкин, ки ҳунари бофандагӣ ба авҷи тараққиёт расида, беҳтарин намунаҳои маҳсулоти он ба дараҷаи асари ҳақиқии санъат расида буд ва зиёда аз ин, дар ҳунари дӯзандагӣ ҳам комёбиҳои беназир ба назар мерасанд.

Аз дигар касбҳо, пеш аз ҳама, кулолиро ном бурдан даркор. Гарчанде сафололоти асри V–VIII аз бисёр ҷиҳатҳо ба дараҷаи сифати сафололоти Ку-шониён нарасад ҳам, истеҳсолоти сафололот ақиб гуфтан хатои калон мебуд. Сафололоти зиёде истеҳсол карда мешуд – аз ҷинчароғҳои нӯгборики ниҳоят хурдакаки сафолӣ сар карда (дар як худи Аҷинатеппа зиёда аз 350 дона ин гуна ҷинчароғҳо ёфт шудаанд), то хумҳои ниҳоят бузург сохта мешуд. Сифати зарфҳои ҳаррӯза ва идона хеле баланд буда, баъзеи онҳо шаклан ба зарфҳои металлӣ шабоҳат доштанд. Инчунин дигар касбҳо – чармгарӣ, дуредгарӣ, устухонтарошӣ,  дорусозӣ ва ғ. мавҷуд буданд.

Аз вусъати бениҳояти тиҷорат ҳамин чиз шаҳодат медиҳад, ки савдога-рони тахорӣ ба кишварҳои дуртарин рафтуомад мекарданд.  Аз Тахори-стон, махсусан аз Хатлон, аспҳои хушзот ба фӯрӯш мерафт. Масалан, қайд шудааст, ки солҳои 681, 720, 748 (аз Тахористон) ва солҳои 729, 733, 746, 750 (аз Хатлон)  галаи ин гуна аспҳоро ба Хитой овардаанд. Инчунин миқдори зиёди сангҳои қиматбаҳо ба фурӯш мерафт, ки як қисми он ба шакли санги носуфта ва қисми дигари он ба шакли маснуоти тайёр содир карда мешуд. Ҳоҷат ба он нест, ки дар ин ҷо тамоми мадракоти маъхазҳоро зикр кунем. Фақат чанд сухан дар бораи лоҷувард мегӯем. Дар давраҳои сонӣ ин санг дар Хитой бо номи «санги Хутан» маъмул буд ва дар давраҳои қадим ва асрҳои миёна аз он барои аъёну ашроф ашёи зебу зинат хеле бисёр тайёр карда мешуд. Вале Хутан фақат ҷое буд, ки санги мазкурро аз ҳар куҷо меовардан-ду баъд аз ин ҷо ба дигар шаҳру мамлакатҳо мебурданд ва ё, аз афти кор, дар ҳамин ҷо сай-қал ҳам медоданд, вале ҷои истихроҷи он ба ҳар ҳол, худи Ба-дахшон буд.

Аз Тахористон хеле навъҳои дору ҳам ба фурӯш мерафт – масалан, ҳаббҳое буданд, ки дар намуди ин ё он мева аз маъҷунҳои гуногун тайёр кар-да мешуданд, инчунин гиёҳҳои доруӣ ва малҳамҳое ба фурӯш мерафтанд, ки ба назари аҷнабиён «аҷоиб» менамуданд. Citқagandha ном доруе бисёр ба фурӯш мерафт, ки аз чанд моддаи хушбӯй тайёр карда мешуд. Ин дору ҳан-гоми зах-ми бадан ва шоридани хун беҳтарин даво будааст. Зӯрии ин дору хитоиёнро ба дараҷае моту мабҳут кард, ки дар байни онҳо чунин овоза ҳам паҳн шуд – агар дасту пои кандашуда бо ин дору ба тан часпонда шавад, ми-сли пештарааш сиҳат шуда меравад.

Мубодилаи тиҷории байни Тахористон ва дигар мулкҳои Осиёи Миёна низ хеле ҷоннок буд. Дар Аҷинатеппа тангаҳои суғдӣ ёфт шудааст. Ҷолиби диққат мебошад, ки тангаҳои нимаи дувуми асри VII ва нимаи якуми асри VIII мисли тангаҳои суғдӣ сикка зада мешуданд.  Ёфт шудани миқдори зиё-ди тангаҳои мисин аз шимоли Тоҷикистон далолат мекунад, ки савдои до-хилӣ, аз ҷумла, на фақат савдои умумӣ, балки савдои чакана ривоҷ ёфта, му-омилоти пулӣ дар зиндагии рӯзмарра мустаҳкам ҷой гирифта буд.

Бинокорӣ. Меъморӣ

Дар Тахористон бисёр шаҳрҳо, қасрҳои деҳқонон ва ибодатгоҳҳо ҳафриёт шудаанд. Ҳафриёте, ки дар Тирмиз шуд (солҳои 1936–1938 зери раҳбарии М. Е. Массон), маълумоти аниқи равшан надод, ки дар он давраҳо сохт ва баъзе унсурҳои ин шаҳри калонтарини Тахористон чӣ гуна буд. Баръакс, ҳафриёти ҷойҳои нисбатан хурдтар – масалан, қасрҳои Балаликтеппа, Зангтеппа, дим-наи Кофирқалъа ва ғайра бештар натиҷа доданд.

Кофирқалъа дар ибтидои асрҳои миёна маркази водии Вахш буд ва онро Сюан-сзан ҳам зикр кардааст. Ин димнаи чоркунҷа, ки дар райони Колхозо-бод мебошад, 360Х360 м андоза дорад. Димна иборат аз шаҳристонест, ки пур аз дӯнгию пуштаҳо мебошад ва дар таги онҳо харобаи иморатҳо ниҳон аст. Дар кунҷи шимолу шарқии димна харобаи арк ҳаст. Суфаи чоркунҷаи болоии ин арк (60Х60 м) солҳои 1968–1970 хеле ҳафриёт карда шуд. Арк де-вори мустаҳкаме дошту дар гӯшаҳои девор бурҷҳои хиштӣ ва похсагӣ ме-намуд. Гунбазро ҳам бо қатори хишту похса бардоштанд. Беруни девори арк пур аз тоқчаҳои зина-зина ва дар мобайн як иншооти бурҷмонанде буд. Де-вор саросар тиркашҳои қалбакӣ дошт. Дар гӯшаи шимолу шарқии арк имо-рати бузурге ёфт шуд (20Х10 м), ки аз афти кор, толори қабул будааст. Таг-таги ин толор суфа бардоштаанд. Яке аз суфаҳои мобайнии девори паҳлуии хона нисбат ба дигар суфаҳо болотар буда, андак ба дарун ҳам рафтааст ва зоҳиран замоне дар болои ин суфа тахт меистоду дар он малик ва дар атро-фаш муқаррабони вай менишастанд. Рӯ ба рӯи ин тахтасуфаи баланд дигар тахтасуфаи пасттаре ҳаст, ки дар миёнҷои он оташдони азими маросимӣ боқӣ мондааст. Дар ин толор осори катибаҳо ба даст омад. Дар арк дигар би-ноҳои чоркунҷаю росткунҷа ҳастанд, ки бо нимсутунҳо зинат ёфтаанд ва бо долонҳо пайваст мебошанд. Осори суратҳои рӯи девор ва нақшҳои рӯи сафо-лолот ба назар мерасанд. Дар яке аз гӯшаҳои арк маъбади хурдакаки буддоӣ ҳаст, ки аз як ҳуҷраи гунбаздор ва долони атрофи он иборат мебошад. Дару-ни девори ҳуҷра пур аз суратҳои Буддо аст. Ҳавлии болои арк камаш се ма-ротиба аз нав сохта шудааст.

Шаҳри дигар, ки он пойтахт набуда, балки баръакс, як шаҳрчаи хурдакак аст, димнаи Қалъаи Кофарниҳон мебошад, ки дар 80 км ҷанубу ғарбии шаҳри Душанбе ва 0,8 км шимолтари деҳаи Эсамбой воқеъ гардидааст.

Дар ин маҳал водии соҳили чапи дарё ниҳоят танг буда, баръакс, водии соҳили рост хеле васеъ (то 1 км) мебошад.

Дар тарафи шарқ, тахминан 5–6 км дуртар аз димна аз самти шимол ба тарафи ҷануб қаторкӯҳи асосӣ тӯл кашидааст ва мутавозӣ ба қаторкӯҳ чанд қатор адирҳо низ ҳастанд, ки ҳар қадар ба дарё наздик бошанд, ҳамон қадар паст шуда, ниҳоят ба теппаю дунгиҳои пастакак табдил меёбанд, ки хушку холиву бедолу дарахтанд ва баъзе ҷои онҳоро набототи нимбиёбонӣ фаро ги-рифта аст, фақат дар доманаи кӯҳ ва ёнаҳои он андак арчазор ва дар баъзе ҷойҳо чашмаҳо ҳастанд.

Дар болои яке аз ҳамин гуна теппаҳои соҳили дарё, ки зоҳиран ба мун-чакӯҳи алоҳида мемонад, димнаи Қалъаи Кофарниҳон ҷой гирифтааст.

Димна аз ду қисм иборат – як қисми он аркест, ки аз манзилгоҳҳо бо хандақ ҷудо мебошад. Тарҳи худи манзилгоҳ чоркунҷаи тӯлонӣ буда, дар ҷануб танг шуда меравад. Андозаи он чунин аст: аз шимол ба ҷануб 275 м, аз шарқ ба ғарб 150 м ва 100 м (дар ҷануб якҷоя бо арк). Тарҳи арк панҷгӯша аст, андозааш 55Х30 м. Масоҳати димна  қариб 3,5 га.

Аз шимоли димнаи Қалъаи Кофарниҳон сой мегузарад, ки аз он андак об ҷорӣ аст. Соҳилҳои сой серҷар, дар назди димна ҷарӣ то 20 м баландӣ до-рад. Дар шарқи димна вайронаҳои деворе ҳаст, ки дар масофаи баробар дар болои он (дар ҳар 22–27,5 м) дунгичаҳое менамояд, ки замоне бурҷҳои девор буданд. Баландии бурҷҳо ва девори байни бурҷҳо нисбат ба сатҳи худи димна он қадар намоён нест (тақрибан 1–1,5 м баланд мебошанду бас). Фақат дево-ри байни бурҷи охирини шимолӣ ва бурҷи паҳлӯи он фарқ дорад, яъне он нисбат ба бурҷҳо 3,5 м пасттар мебошад. Ҳатто таъсири «мурури замон»-ро ҳам ба назар гирем (аз ин ҷо ҳозир ҳам роҳи калон мегузарад), ин ҷо аз аввал ҳам паст будааст. Зинаи бепоғундае, ки таг-таги девор тӯл кашида, аз ҷануб ба шимол баланд шуда меравад, маҳз дар ҳамин ҷо қатъ мегардад. Аз имкон берун нест, ки ин ҷо замоне дарвозаи асосӣ будааст.

Ин ҳам аз эҳтимол дур нест, ки ин дарвозаи дувуми (дарвозаи иловагии) девори кӯтоҳи ҷанубӣ мебошад, осори девори ғарбии рӯ ба дарё буда ба назар намерасад. Аз афти кор, онро борону барф шуста рафтааст.

Майдони шаҳристон пур аз дӯнгичаҳо мебошад ва он дӯнгичаҳои бо тар-тиби муайян ҷойгирифта шаҳодат медиҳанд, ки шаҳр аз рӯи нақшаи пешакӣ сохта шуда буд. Дар шимол қад-қади майдони лаби ҷарӣ осори иморатҳое менамоянд, ки бари он 35 м аст ва зимнан дар гӯшаи шимолу шарқии ин майдон теппае ҳаст, ки аз шимол ба шарқ тӯл кашидааст.

Аз дарвозаи шарқӣ 30–35 м ғарбтар осори равшани кӯчае менамояд, ки мутавозӣ ба девори қалъа сӯи ҷануб меравад. Бари ин кӯча 5–7 м, тӯлаш 115 м аст. Дар охир ин кӯча якбора тоб хӯрда, ба сӯи ғарб меравад ва бо кӯчаи дигаре мепайвандад, ки бо канори ғарбии димна мутавозӣ ҷой гирифтааст. Бари ин кӯча андак тангтар менамояд, тӯлаш 135-140 м аст.

Ҳафриёти асосӣ дар худи шаҳристон гузаронда шуд.

Маълум гардид, ки ин ҳисор дар давраи Кушониён сохта шуда ва дар ҳамон давраҳо ин ҷо маркази калони Кушониён буда, дар аввалҳои асрҳои миёна ҳам вуҷуд доштааст.

Ба туфайли ҳафриёт дар қисми ҷанубии шаҳристон комплекси калони иморатҳои бошукӯҳ кашф шуд. Маркази комплекс толори қариб чоргӯша, аниқтараш ромбшакл мебошад (андозааш 7,35х7,55 м), ки аз тарафи шимол даромадгоҳи равоқӣ дорад. Деворҳо ҳама похсагӣ буда, фақат 2–3,1 м он боқӣ мондааст. Таг-таги девор суфаи дуболо ҳаст, як ҷои он – айнан рӯбарӯи дари даромад пеш баромада, як навъ «эстрада» барин шудааст. Дар мобайни хо-на дӯнгичаи лоии чоркунҷае ҳаст, ки аз бисёр алавмонӣ мағз андар мағз пух-та рафтааст. Аз афти кор, ин оташдони муқаддас буду дар он доимо оташ дармегирифт. Шифти толор ба чор сутун такя мекард, деворҳои хонаро лавҳаҳои тахтагини мусаввари бошукӯҳ зинат медоданд. Ба касофати сӯхтор як қисми чӯбҳои иморат ва лавҳаҳои мусаввари тахтагин нобуд шудаанд. Се тарафи то-лори асосӣ – ҷанубӣ, ғарбӣ ва шимолӣ долон  дорад (зоҳиран, аслан дар шарқ ҳам долон будааст), ки гирдогирди биноро фаро гирифтаанд ва хеле баъдтар баъзе қисмҳои онро вайрон карда, ба тарзи дигар сохтаанд. Дар хамгашти шимолӣ ва ғарбии долон як тӯдаи бетартиби чӯбҳои шифт ва пораҳои лавҳаи чӯбини мусаввар ёфт шуд, ки мазмуни онҳо нақши навдаи ток мебошад.

Кӯчаи танги шаҳр ин комплексро аз маъбади буддоии шаҳр, ки дар ҷануб воқеъ мебошад, ҷудо кардааст. Тарҳи умумии ин маъбад чунин мебо-шад: бинои марказӣ ибодатхонаест, ки ду дари рӯ ба якдигар ҷойгиршуда дорад ва аз берун се тарафи онро долоне печонида гирифтааст, тарафи чо-руми он, яъне тарафи яке аз дарҳо долон не, балки айвони чорсутуна дорад. Аз ҳамон қисми долон, ки дар тарафи дигари бино рост ба муқобили айвон ҷой гирифтааст, гузаргоҳе менамояд, ки ба ҳуҷраи хурдакаке мебарад ва он дар як тарафи меҳвари шартие, ки дарҳоро мепайвандад, воқеъ гардидааст, гузаргоҳи дигар аз они иморатҳои берун аст (он ду биноест, ки бо долони да-роз ба ҳамдигар пайваст шудаанд). Дар пеши айвон ҳавлии калони гирдо-гирд девордоре ҳаст, ки алҳол фақат як қисми ғарбии он тадқиқ шудааст.

Тарҳи дарунии ибодатхонаро чоркунҷа гуфтан  ҳам мумкин (тарафҳояш 4,65х4,45 ва масофаи як кунҷ то кунҷи муқобили он 6,8 ва 5,68 м). Ғафсии де-ворҳои ибодатхона 1,2–1,25 м ва худи ибодатхона аз берун ҳам чоркунҷа ме-намояд ва андозаи он 7Х7,4 м аст. Тарафи беруни деворҳо рост не, балки хеле ба дарун уреб сохта шудаанд. Дар мобайни ду девори мутақобил ду равоқ ҳаст (бари равоқи тарафи дарун 1,8 м, бари равоқи тарафи айвон 1,68 м). Дар девори ҷанубӣ ҳам гузаргоҳ будааст, ки сонитар дар мағзи он ду пояи ҳайкал устувор кардаанд (аз тарафи худи ибодатгоҳ ва тарафи долон) ва дар он пояҳо ду ҳайкали Буддои нишастаро устувор кардаанд, ки онҳо гӯё пушт ба ҳам-дигар менишастанд ва байни онҳо як деворчаи тунук буду бас. Девори муқобил, яъне девори тарафи шимолӣ ҳозир тамоман хароб аст, вале шубҳае нест, ки он ҳам гузаргоҳ дошт. Дар мобайни ибодатгоҳ пояи дуболои панҷгӯша ҳаст. Ин гуна пояҳо дар чор кунҷи бино ҳам ёфт шуд ва дар ҳамаи онҳо ҳайкалҳои барқад буданд. Ғайр аз ҳайкалҳои маъбад нақшу нигори аҷибе ҳам дошт.

Дар ин димна ғайр аз иншооти мазкур ҳавлии кадом як ашроф ва гузари косибон низ ҳафриёт карда шуд.

Ба туфайли ҳамин навъ ҳафриёт таърихи иморати Балаликтеппа ошкор шуд. Таги иморат теппаи дастисохти баланд мебошад (андозааш 30Х30 м бо баландиаш 6 м). Дар атрофи ин таҳкурсӣ девори ғафсу мустаҳкаме сохтаанд, ки баландии он аз сатҳи худи таҳкурсӣ андаке болотар аст. Дар майдони ин таҳкурсӣ чанд иморат бино кардаанд. Дар миёнҷо ҳавлии чоркунҷае ҳаст, ки гирдогирди он хонаҳои тангу борик мебошад. Ин хонаҳоро бо ҳамдигар ва бо ҳавлӣ долоне мепайвандад. Иморат барои мудофиа мос карда шуда буд – дар девори беруни ҳар як хона ду-се тиркаши борик ҳаст: ғайр аз ин дар яке аз гӯшаҳои девори ҳавлӣ бурҷе ҳаст, ки он ҳам тиркашҳо дорад. Мувофиқи тахмини муҳаққиқон, дарвозаи арк дар таги ҳамин бурҷ будааст ва ба дарун фақат бо кӯпруки болошаванда даромадан имкон дошт. Пас аз муддате та-моми қасрро аз нав сохтанд. Дар рӯи ҳавлӣ чанд иморат карданд ва яке аз онҳо толори азими кабуд буд, ки таги-таги девори он қатор-қатор суфаҳо сохта шуд. Дар таги яке аз деворҳои ин толор суфаи гирдаи баланде ҳаст, ки аз афти кор, дар болои он оташи муқаддас меафрӯхтанд. Боми толор ҳамвор буд ва болорҳояш кандакорӣ шудааст, дар миёнҷои бом равзане буд, ки аз он равшанӣ медаромаду дуд мебаромад. Хоначаи дигари суфадор ҳам ҷолиби диққат аст. Девори даруни ин хона пур аз расмҳои олиҷаноб мебошад. Ин хона ҳам баъди фатарот шудан аз нав таъмир шуда будааст. Ба ақидаи Л.И. Албаум, ин хона дар асри V бино ёфта, дар охирҳои асри V ё аввали асри VI таъмир шудааст ва деворҳои он бо расмҳо оро ёфта ва худи Балаликтеппа дар чоряки аввали асри VII тамоман хароб шудаст.

Дар наздикии Балаликтеппа дар худи ҳамон райони Анҳори вилояти Сурхондарё димна ва қасри Зангтеппа ҳаст. Атрофи ин димнаи на чандон калон девори мустаҳкаме дошт. Дар гӯшаи шимолу ғарбии димна қасри ка-лон ёфт шуд. Ин қасри калони чоркунҷа (дарозии як тарафаш қариб 50 м) алҳол хароб шуда бошад ҳам, то баландии 20 м қомат афрохтаасту намуди бошукӯҳе дорад. Қасри мазкур дар болои иморатҳои асрҳои якуми милодӣ бино ёфтааст, яъне аввал он иморатҳоро вайрон карда, хеле шибба намуда-анду теппае бардоштаанд ва дар болои ҳамин теппа қаср сохтаанд. Ин қаср истеҳкоми дастнорасе буд. Ҳар як гӯшаи он бурҷи баланди мустаҳкаме дошт. Саросари девори қаср аз тиркашҳо ва аз тоқчаҳо, ки андаруни онҳо ҳам тир-каш дошт, пур буд. Дар майдончаи боло чанд иморат ёфт шуд. Иморатҳои давраи аввал (асрҳои V – VI) ба иморатҳои Балаликтеппа монанд аст. Вале сонитар (асрҳои VI – VII) иморатҳо тамоман аз дигар сохта шуданд, аксари деворҳои хонаҳоро бардоштанд ва иморати нав аз иморатҳои Балаликтеппа ба куллӣ фарқ пайдо кард ва аз чанд иморатҳои алоҳидаи беробита иборат гардид. Дар қатори хонаҳои ташрифот инчунин хонаҳои истиқоматӣ, ошхо-наҳо ва ғ. ҳастанд ва тамоми ин маҷмӯи иморатҳо бо ҳаёти деҳқон – феодал зич вобаста аст. Ба ин асбоби анҷоми рӯзгори ин қаср ҳам далолат мекунад. Дар ҳамин ҷо нодиртарин бозёфт — катибаи буддоии рӯи пӯсти дарахт даст-рас гардид.

Ҳавлиҳои камбағалон низ ёфт шуданд, ки онҳо ҳам дар болои суфаҳои баланд сохта шудаанд. Ҳар як ҳавлӣ чанд кулбаи тангу хурде дошту бо-шишгоҳи як оила буд (масалан, чунин аст Чаёнтеппа, Тоштеппа ва ғ.). Ин манзили ҷамоати сернуфуси деҳот – манзили оилаи патриархалӣ буд. Инчу-нин бошишгоҳҳое дучор шуданд, ки як аҳли деҳот дар он ҷо зиндагӣ мекар-данд – чунин аст Яхшибойтеппа.

Намунаи иморати ибодат Аҷинатеппа ном маъбади буддоист, ки дар асрҳои VII ва аввали VIII сохта шуда, дар водии Вахш 12 км шарқтари Қӯрғон-теппа ҷой дорад. Ин обида на чандон калон аст (вусъаташ 100Х50 м, алҳол баландиаш 6 м). Осор аз ду қисми чоркунҷа иборат мебошад. Қисми аввал ҳавлии чоркунҷаест, ки гирдогирд хонаҳои бисёр дорад. Дар мобайни ҳар як тараф иморате ҳаст, ки аз ду қисм иборат – аз толори чоркунҷа (дар тоқчаҳои яке аз онҳо муҷассамаҳо ёфт шуд) ва аз айвоне, ки рӯ ба ҳавлӣ мебошад. Бай-ни айвонҳо долоне ҳаст, ки гӯшаи онҳоро ба ҳам мепайвандад ва бо рӯи ҳавлӣ алоқаманд мекунад.

Дар миёнҷои ҳавлӣ ступае ҳаст: ступа иншооти калонест, ки шаклан махрутӣ буда, дар болои суфаи зинадор гузошта шудааст; дар болои ступа замоне сарпӯши нимдоира ва чанд чатр буд (ки онҳо боқӣ намондаанд). Суфаи ступа аз чор тараф чор зина дошт. Иморати атрофи ступа аз иморати дигар қисмҳои осор фарқи калон надорад. Дар ин ҷо низ ҳамон долонҳои васеи 16–17-метра ва ҳамон толорҳои айвондор ҳастанд. Вале ин толорҳо нис-бат ба толорҳои қисми якуми осор андак хурд мебошанд. Дар долонҳо, дар тоқчаҳо ҳайкалҳои калони (аз қади одам баландтари) Буддо ёфт шуд; девору шифти хонаҳо ҳам аз расмҳои худи Буддо ва суратҳои дар мавзӯи дини буд-доӣ кашидашуда пур аст. Дар яке аз долонҳо дар болои суфае Буддои хуфтаи дувоздаҳметра ёфт шуд, ки дар ҳолати нирвана мебошад. Боми иморатҳои долонмонанд боми муқаррарӣ ва боми хонаҳои хурдтари чоркунҷа гунбазӣ аст. Боми яке аз толорҳои калон чор сутун дошт, ки аз афти кор, чӯбин буда-анд.

Шумораи зиёди ҳайкалҳои Буддо ва суратҳои бисёри он, худи сохти маъбад равшану возеҳ исбот мекунад, ки Аҷинатеппа дайри буддоист ва мувофиқи тамоми маҷмӯи мадракот, аз ҷумла, маълумоти тангаҳо, ба асри VII ва аввали асри VIII нисбат дорад. Осор аз ду қисм иборат аст, ки он қисмҳоро шартан қисми «дайрӣ» (масалан, дар ҳамин қисм хонаҳову ҳуҷраҳои роҳибон, толори тоату ибодат ва ғ. воқеъ буд) ва қисми «маъбадӣ» номидан мумкин ва ступаи марказӣ дар ҳамин ҷо, дар атрофи ступа ва дар долону толорҳо, ки пур аз ҳайкалу суратҳои Буддо буд, роҳибон ва диндорон тоату ибодат мекарданд.

Тарҳи хоси Аҷинатеппа: тамоми қисмҳои ин иморат аниқу дақиқ мута-носиб буда, асоси таносуби байни қисмҳои иншоот мавҷуд будани тарҳи чо-райвон мебошад. Баъди ғалабаи дини ислом ҳам, яъне дар давраҳои асрҳои миёнаи мутараққӣ ҳам, дар баъзе иншоотҳои меъмории Осиёи Миёна тарҳи меъмории чорайвон ба назар мерасад, ки ин аз робитаи дайри буддоии санг-харама ва мадрасаи асримиёнагии Осиёи Миёна шаҳодат медиҳад.

Ҳам иморати Қалъаи Кофарниҳон ва ҳам маъбади буддоии Кофирқалъа тарҳи муайяни мутамарказ доранд ва ин ҳолат чунин ақидаҳоро барбод медиҳад, ки гӯё иморатҳои динии тоисломӣ ин гуна тарҳ надоштаанд. Б.А.Литвинский таъкид карда буд, ки санъати меъмории буддоӣ дар ташак-кули санъати меъмории мақбарасозии Осиёи Миёна аҳамияти ниҳоят калон дошт.  Қалъаи Кофарниҳон ва Кофирқалъа ин даъворо бори дигар тасдиқ карданд. Материалҳои навтарин исбот мекунанд, ки тамоми ҷузъиёти сохти меъмории мақбараҳои давраи исломии Осиёи Миёна – ҳам композитсияи меъмории он, ҳам сохту услуби он, ҳам зинату ороиши он дар давраҳои тоис-ломӣ ташаккул ёфта буданд. Тарҳи зоҳиран доирашакл ва дохилан чорку-нҷаи мақбараҳо гӯё бо василаҳои меъморӣ тасаввуроти ҳиндуэронии аз чор унсур иборат будани оламро таҷассум менамоянд.

Мактаби меъмории Тахористон дар он даврае, ки мавриди тадқиқоти мо қарор гирифт, айнан ҳамон масолеҳи бинокорӣ ва усули меъмориро исти-фода мебурд, ки дар дигар вилоятҳои Осиёи Миёна кор фармуда мешуд, вале ҳаминро ҳам гуфтан лозим, ки он баъзе хусусиятҳои ба худ хос дошт. Масо-леҳи асосии бинокорӣ похса ва хиштҳои калони нимметра буд. Хишти пухта хеле кам – фақат барои фарши хонаҳо ва пойсутунҳо истифода мешуд. Болои иморатҳои танг бо тарзи муқаррарии бомпӯшӣ, бе истифодаи харӣ, фақат ба воситаи болорҳо пӯшида мешуд. Барои бардоштани гунбазҳо худи ҳамон хишти чоркунҷа ба кор мерафт.

Боми баъзе хонаҳои чоркунҷа гунбазӣ буд. Дар баробари гунбазҳои оддӣ, ки бевосита аз сари деворҳои хона бардошта мешуд (масалан, дар Мунҷик-теппаи Шаҳртуз), инчунин гунбазҳои мукаммалу мураккаб низ буданд, ки бевосита ба девори хона не, балки ба доираи махсуси таги гунбазӣ ‘шинонда мешуданд. Худи гунбазро аз ду масолеҳ, ҳам аз похса ва ҳам хишт низ ме-сохтанд (масалан, Кофирқалъаи Колхозобод).

Кодокҳои махсуси таги шифтро, ки бори бомро хеле сабук мекард, яке аз комёбиҳои калони санъати меъморӣ гуфтан мумкин аст (Аҷинатеппа). Чанд навъи равоқ истифода мешуд. Ба ҳамин тариқ, усули бомпӯшии он давра хеле гуногун ва мукаммал буд. Дар баробари усулҳои мазкури бомпӯшӣ, ин-чунин бомҳои муқаррарӣ низ буданд, ки ба сари деворҳо ё ба сутунҳо такя дода мешуданд. Хонаҳои ташрифоту зиёфат бо суратҳои аҷоиби рӯидевор, бо ҳайкалу муҷассамаҳо ва ҳаккокию кандакорӣ зебу оро дода мешуданд.

Санъати тасвирӣ

Санъати рассомӣ дар Балаликтеппа, Аҷинатеппа ва Қалъаи Кофарниҳон махсусан муфассал инъикос шудааст. Дар яке аз хонаҳои чоркунҷаи Бала-ликтеппа дар сатҳи девори кабудранги сиёҳча як силсила расмҳо кашида шудааст. Расм тасвири зиёфатест, ки дар он занону мардон иштирок доранд ва онҳо дар рӯи қолинчаҳо нишастаанд ё якпаҳлӯ дароз кашидаанд. Ҳар як шахси дар расм тасвиршуда ба тарафи шахси дар паҳлӯяш нишаста андак тоб хӯрда нигоҳ мекунад. Дар паси нишастагон хизматгорон менамоянд, ки онҳо нисбат ба нишастагон қариб ду баробар хурдтар кашида шудаанд. Зиёфат дар айни ҷӯшу хурӯш аст. Ба ақидаи Л.И.Албаум, ки ӯ ин осори олиҷанобро кашф кардааст, сурати Балаликтеппа тасвири «саҳнаи зиёфати динӣ мебошад. Вале азбаски дар маслаки ҷамъияти ибтидои асрҳои миёна дин бо маишат зич алоқаманд буд, ба ин сабаб сурати мазкурро маишӣ но-мидан ҳам мумкин аст».  Л.И.Албаум ин ақидаи худро бо чанд бурҳону да-лел исбот мекунад, вале онро комилан ба исбот расида ҳисоб кардан мумкин нест. Г.А.Пугаченкова  ва Б.А. Литвинский  дуруст мегӯянд, ки ин расм тасвири зиёфати муқаррарии аъёну ашроф аст ва ин гуна зиёфатҳо дар бай-ни бойҳои он давра хеле маъмул буд. Албатта, минбаъд батафсил тавзеҳ до-дани ҳар як ҷузъиёти ин расм кори ниҳоят мураккаб аст. Г.А. Пугаченкова ҳаракат карда буд, ки расми мазкурро чун инъикоси яке аз лавҳаҳои «Шоҳнома» ба қалам диҳад. Вале ин кор ба назар гӯё ҳеҷ асос надорад. Аниқи гап бояд ҳамин бошад, ки расми мазкур инъикоси камубеш умумии базмест, ки дар қасри яке аз ҳокимон ё бойҳои маҳаллӣ барпо шуда буд.  Тасвироти Балаликтеппа хеле моҳирона анҷом дода шудааст. Рангубори равшану гӯёи расм пур аз нишоту тараби зиндагӣ мебошад. Дар расм баъзе унсурҳои шартӣ низ ба назар мерасанд, масалан, рӯ ба кадом тараф будани нишаста-гон бо ҳамдигар кам мувофиқат дорад, дар ваҷоҳати нишастагон аломати феълу хӯи онҳо дида намешавад, симои онҳо ягон эҳсосеро ифода наменамо-яд. Дар расм ҷиҳатҳои умқӣ ва ҳаҷмии манзара инъикос наёфтааст. В.А.Нилсен менависад, ки дар як симои барҷастаи расм тасвири идеалии ин ё он аъёну ашроф ҳаст. «Дар расми мазкур тавсифоти реалӣ нест ва он ба андозае шартӣ мебошад». Дар айни замон ҳар як ҷузъиёти сарулибос, ҳар як асбобу анҷоми нишастагон хеле бо ҳавсала, аниқу дақиқ кашида шудааст.

Л.И.Албаум робита ва аҳамияти сурати Балаликтеппаро тадқиқ карда-аст. Инчунин, бояд қайд кард, ки ба ақидаи яке аз машҳуртарин донандагони санъати шарқ, олими хориҷӣ М. Буссалйи кашфиёти Балаликтеппа «ба таври баҳснопазир нишон дод, ки аллакай дар асрҳои V вилояти ғарбии олами Осиёи Миёна (вай Тахористонро чунин номидааст.-.Б. Ғ.) ба сабку услуби навъи «эроникунанда» майл дошт ва ин сабку услуб ба санъати сосонӣ ё бе-гона аст ё ҳеҷ набошад, бо ҳуҷҷатҳои лозима ба таври равшан исбот нашуда-аст, ки ба санъати сосонӣ алоқаманд мебошад. Бинобар ин мо бояд эътироф кунем, ки баъзе равияҳое, ки дар маркази Сериндия (Туркистони шарқӣ) ин-кишоф ёфтаанд, дар ҳақиқат, равияҳои эҷодии шарқиэрониро (яъне осиёимиёнагиро.– Б.Ғ.) такрор мекунанд». Ба Сериндия дохил шудани ин равияҳоро М.Буссалйи аз ривоҷи тиҷорат ва аз алоқаҳои иқтисодӣ медонад. Муҳаққиқ, аз тарафи дигар, қайд мекунад, ки санъати Балаликтеппа ба санъати Афғонистони марказӣ, аз ҷумла, ба санъати Бомиён таъсири зӯр расонд.  Ғайр аз ин маҳз санъати Балаликтеппа қадимтарин намунаи санъати тасвирии Осиёи Миёна мебошад. Сабку услубе, ки дар санъати Ба-лаликтеппа ташаккул ёфт, дар санъати Панҷакент, Варахш ва дигар осори асри VII ва миёнаи асри VIII минбаъд ба камол расид.

Суратҳои Аҷинатеппаро аз рӯи сужет ба се тақсим кардан мумкин: су-ратҳои Буддо ва ниёгони вай, ашхоси дунявӣ ва нақшу нигор. Саросари шифт пур аз қатори Буддои нишаста аст. Буддо инчунин дар дигар ҳолатҳо низ тасвир ёфтааст, ки чанд «авзои рӯҳии» вайро ифода мекунад. Дар девори до-лонҳо Буддо (ба андозаи калон) ва дигар ашхоси вобаста ба вай (ба андозаи нисбатан хеле хурд) тасвир карда шудаанд. Дигар суратҳо, аз ҷумла сурати ашхоси дунявӣ ҳам, бо мавзӯи умумӣ, бо равияи умумии ғоявии тамоми ин-шоот алоқаманд карда шудааст. Масалан, дар девори даҳлези яке аз селлаҳои хурд саҳнае тасвир шудааст, ки дар он ду марди мусаллаҳ дузону нишаста-анд ва ҳар ду ба якдигар зарфи пур аз гулро дароз мекунанд (зарфи яке тил-лоӣ, дигаре нуқрагин). Ин саҳна инъикоси маросими ба мазор назр додан аст, ки бо номи прандхиҳо дар дини буддоӣ маълум мебошад ва аз Сейлон сар карда, то ба Туркистони шарқӣ дар санъати тасвирӣ дучор мешавад. Ин сурат бо суратҳои Балаликтеппа хеле монанд мебошад, вале онро рассоме анҷом додааст, ки нисбат ба таъсири ашхоси дунявӣ иконографияи буддоиро хеле хубтар медонистааст.

Долоне, ки гирдогирди сӯмиаи маъбади буддоии Қалъаи Кофарниҳонро печонида гирифтааст, саросар пур аз расму суратҳо буд. Як қисми ин су-ратҳо дастраси мо гардидааст. Аз тамоми расми долон фақат қисми марка-зии он ва як порчаи сурати дуқабата нисбатан кам зарар дидааст. Аз сурати дуқабата фақат аз 1/3 қисми болоии он ва қисми поёниаш пурра боқӣ мондааст. Сурати қисми боло аз расми Буддои нишаста иборат мебошад, ки дар мобайн кашида шудааст, дар ду тарафи он боз ду одами ростистода тасвир гардидааст, қабати поён бошад, қатори одамонеро тасвир мекунад, ки ба тарафи рост рафта истодаанд. Дар расми қабати поён композитсияи се-родаме ба назар мерасад, ки расми баъзе одамон қариб 70 см баланд аст ва дар мобайни онҳо расмҳои хурдтари одамон низ менамоянд. Дар тарафи чапи расм сурати ду зан ҳаст, ки рост истода 3/4 дараҷа ба тарафи рост тоб хӯрдаанд. Яке аз занҳо дар даст гул ва дигаре шамъи шамшодӣ дорад. Либо-си онҳо аз куртаи дароз ва ҷомаи пешкушоде иборат аст, ки то пошнаи пои онҳо мерасад. Баъди занҳо расми хурди марде менамояд, ки дар камар шоф дорад ва дузону нишастааст. Дар пеши ин мард расми марди дигар ба назар мерасад, ки рост истодааст ва зоҳиран ба габр мемонаду як китф ва дасташ луч мебошад. Ин мард ба дасти росташ шохчаи хамидаи гулеро ба сари си-нааш зер карда истодааст. Пеш аз ин мард боз расми хурди ду марди дигар ҳаст, ки рӯбарӯи ҳамдигар нишастаанд ва яке аз онҳо дар даст ҷоми тилло дорад.

Ғайр аз инҳо расми боз як одаме ҳаст, ки хеле зарар дидааст ва ниҳоят хира менамояд.

Ба ақидаи Б.А.Литвинский, ин сурат тасвири маросимест, ки ҳангоми он ба сӯмиа назру ниёз меоварданд. Ин гуна манзара дар осори буддоии Тур-кистони шарқӣ ниҳоят маъмул аст. Аз эҳтимол дур нест, ки дар ин расм ҳокими шаҳр, хешу ақрабои вай ва габрҳои сӯмиа тасвир шудаанд.

Муҳаққиқи номбурда имони комил дорад, ки сурати Қалъаи Кофар-ниҳон маҳз мардумони маҳаллии тахористонӣ, сарулибоси онҳо, чизу чораи онҳоро инъикос менамояд. Ин чиз ҳам аз аҳамият холӣ нест, ки сурати хушо-бурангу назаррабои Қалъаи Кофарниҳон бо санъату маҳорати олидараҷаи бадеӣ кашида шудааст. Услубан ин сурат ба силсилаи суратҳои аҷоибу беам-соли Балаликтеппа андаке шабоҳат дорад, вале айнан мисли онҳо нест. Шояд сабаб ҳамин бошад, ки сурати Қалъаи Кофарниҳон хеле сонитар эҷод шуда-аст, бинобар ин дар байни санъати Балаликтеппа ва Аҷинатеппа мақоми алоҳидаи мобайниро ишғол мекунад.

Ҳайкалтарошӣ, кандакории чӯб ва дигар намудҳои санъат

Баъзе асарҳои санъати ҳайкалтарошӣ дар осори гуногун дучор меша-ванд. Дар Аҷинатеппа як силсила муҷассамаҳои буддоӣ ба даст омад. Та-моми ҳайкалҳои буддоӣ аз лой буда, аз дарун қафасаи чӯбин надоранд. Қисмҳои калони ҳайкал аз лой сохта шуда, ҷузъиёти он бо қолаб тайёр карда мешуд. Сари ҳайкалҳои андозаашон хурд ва миёна бо қолаб сохта, аз нӯги по то фарқи сари ҳайкалҳо ранг дода мешуд. Сарулибоси Буддоро сурх, дасту пояшро сафед ва мӯяшро кабуд ё сиёҳ мекарданд.

Калонтарин ҳайкали ин маҷмӯа ҳайкали Буддо дар ҳолати нирвана аст. Ин ҳақиқатан як муҷассамаи бениҳоят бузург мебошад, вале он рост наисто-да, балки дар суфаи таги девор дароз кашидааст. Ҳайкал ба паҳлӯи рост хо-бидааст, дасти чапашро дароз карда, ба паҳлӯ гузоштааст. Дасти росташ қат буда, дар таги сараш мебошад ва дасту сар дар болои болиштаки панҷқисма қарор гирифтааст. Ба андозаи ҳайкал ҳамин далолат мекунад, ки дарозии кафи пои он 1,7–1,9 м мебошад. Худи ҳайкал аслан 12 м будааст. Рӯи бадани Буддоро қатҳои либоси сурх пӯшидааст, фақат панҷаи даст ва пой луч мондааст. Дар пои Буддо кафши сабуке будааст, ки онро бо тасма ба пойҳо мебастаанд. Фақат баъзе қисмҳои сар боқӣ мондааст. Мӯйсари Буддо ҷолиби диққат аст – ҳар як тори онро мавҷвор шона зада, хеле шинам хобонда мондаанд. Агар дар санъати буддоӣ ҳайкали Буддо тасвир шавад, он одатан дар ҳолати нирвана – якпаҳлӯ гузошта мешуд ва дар ин сурат ҳайкалтарош-они буддоӣ ҳатто ҳаракат намекарданд, ки хусусияти аъзои бадани каси хо-бидаро аниқ таҷассум намоянд. Ҳайкали мазкури Буддо ҳам бо услуби мут-лақо шартӣ таҳия шудааст. На тасвири воизи ба зинаи ҳақ расида, балки офаридани рамзи азими сукунати илоҳӣ – чунин буд вазифаи ҳайкалтарош. Тасаввур кардан душвор нест, ки ин ҳайкал 13 аср пеш чи таъсири азиме дошт ва буддоиёни мӯътақидро то чи андоза моту мабҳут мекард. Аз дигар ҳайкалҳои Буддо ҳайкалҳоеро ном бурдан даркор, ки дар тоқчаҳо истодаанд. Онҳо нисбат ба Буддои хуфта хеле хурд, вале аз қади одам 1,5 баробар калон-тар мебошанд. Ин ҳайкалҳои Буддо дар ҳолати падмасана таҷассум шуда-анд. Дар болои сари ҳар як ҳайкали Буддо аломати фаҷри гирдаест, ки барҷаста буда, ранг дода шудааст.

Инчунин бисёр ҳайкалҳое ёфт шуданд, ки 3/4 ва 1/2 андозаи қади одам буда, аз ҷиҳати бадеӣ аз ҳама мукаммал мебошанд. Дар ин ҷо инчунин сари Буддо ҳаст, ки дар фарқаш махсус ғуррӣ («ушниша») дорад. Аксари ин ҳайкалҳо асари баландсифату олидараҷаи санъат мебошанд. Тарҳи мавзуну шинам ва таносуби мукаммалу ҳусни бенуқс – хусусияти асосии ин асарҳо аст. Илова бар инҳо тасвири бодисатваҳо ва дигар ашхос ба даст омадааст. Алалхусус қомати ким-чи гуна деватҳо ниҳоят дилрабо баромадааст. Ҷавони танлучи зебо, ки дар бар танҳо лӯнгие дорад, хеле аҷиб истодааст: синааш ба тарафе хамида, миёну пойҳояш ба сӯи дигар хамида ва илова бар ин яке аз пойҳояш ба қафо партофта. Дар синаи нақшини ҷавон асбоби зиёди зинат. Баъзе ҳайкалҳо пур аз кирдору рафтор ва илова бар ин бағоят мавзуну дил-кашу нозук. Дар тасвири рӯҳониён ҳайкалтарош аз ҳама гуна банди урфу одатҳои динӣ озод буд ва маҳз дар ҳамин асарҳо вай ба камоли эҷодиёт раси-даасту реализми ҳақиқиро касб кардааст. Яке аз ҳайкалҳо, ки сари пирамар-ди хаставу лакоти пешонаву пеши чашмонаш пур аз чину оҷинг аст, мӯй-сафедони имрӯзаи тоҷикро ба хотир меоварад. Инчунин сари ҳайкале низ ҷолиби диққат аст, ки салла дорад. Ҳайкалҳои Аҷинатеппа бисёр дигар ашхо-сро низ таҷассум менамоянд.

Ҳайкалҳои Аҷинатеппа гарчанде ба дигар осори санъати буддоӣ (маса-лан, ба санъати осори буддоии Фундуқистони Афғонистон, ки инчунин ба асрҳои VIII нисбат дорад) шабоҳат дошта бошад ҳам, ба ҳар ҳол, санъати ба худ хос ва бесобиқа аст.

Дар ин санъат чанд анъана фароҳам омадааст — ҳам анъанаи гандхарии давраҳои сонии Ҳадда, ҳам анъанаи санъати гуптҳои Ҳиндустон ва ғ. ва ҳамаи онҳо бо анъанаи тавонои санъати ба худ хоси маҳаллии бохтару тахорӣ омезиш ёфтааст.

Девори бисёр хонаҳои Аҷинатеппа гаҷкорӣ буда, тоқчаву равоқҳоро оро додааст.

Ҳайкалҳои Қалъаи Кофарниҳон ҳам хеле мароқангез мебошанд. Беҳта-рини онҳо аз ҷиҳати нафосат, ҳатто аз ҳайкалҳои Аҷинатеппа болотар меи-станд. Яке аз хусусиятҳои ин ҳайкалҳо ҳамин, ки онҳо полихромӣ, яъне ран-горанг мебошанд.

Дар Балаликтеппа ва дар Ҷумалактеппа (вилояти Сурхондарё) чӯбҳои кандакорӣ боқӣ мондаанд. Алалхусус, дар Ҷумалактеппа ин хел чӯбҳо бисёр. Дар ин ҷо болорҳои чортарош ҳастанд, ки нақши ба ислимӣ монанде доранд ва ё худ доиранақш канда шудаанд, инчунин лавҳаҳои калони чӯбини нақшин ҳастанд ва нақши онҳо иборат аз доираҳои калони гирдашон хол-хол буда, дар мобайни доира гулбаргҳои зебое тасвир шудаанд. Ғайр аз ин қисмҳои арақаи аҷоибе ёфт шуд, ки онро як навъи махсуси нақш ба равоқҳои ҷудогона тақсим кардааст ва дар мобайни ҳар як равоқи пурнақши гулбарг сурати аз миён болои одам тасвир ёфтааст.

Дар қисми тоҷикистонии Тахористони шимолӣ чӯби кандакоришуда аз Қалъаи Кофарниҳон ба даст омад. Аз ин ҷо зиёда аз панҷоҳ пораҳои лавҳаҳои кандакоришудаи чӯбин ва қисмҳои чӯбини иморат ёфт шуданд. Муҳимта-рини он пораҳо лавҳаи чӯбини кандакории думетра аст. Дар ин лавҳа ду то-вус тасвир шудааст, ки рӯ ба ҳамдигар думҳои худро бо шукӯҳи тамом ҷилва дода, рафта истодаанд ва дар минқори худ гул доранд. Нақши маъмули ди-гар лавҳаҳо расми пурпечутоби навдаи ток, расми хӯшаҳои ангур, барги ток ва печакҳои навдаи ток мебошад. Инчунин нақшае бисёр вомехӯрад, ки қа-тори равоқчаҳоро мемонад. Нақши қисмҳои чӯбини иморат аз занҷираҳои гуногун иборат аст. Услуби кандакорӣ бағоят равшану гӯё буда, бо маҳорати тамом анҷом дода шудааст.

Дар Тахористон инчунин санъати рақс ва мусиқӣ ривоҷ ёфта буд. Дар Хатлон ва Қумод раққосаҳои фаттоне буданд. Ҳокимони ин вилоятҳо ба ҳокимони давлатҳои хориҷа чун инъом раққосаҳоро мефиристоданд. Баъзе мусиқачиёни Осиёи Миёна, ки ба хориҷи мамлакати худ бурда шуданд, ба аҳли дарбор маъқул нашуда бошанд ҳам, дар байни халқи ом шӯҳрати азим ёфтанд. Масалан, чунин аст таърихи мусиқачиёни Қумод, ки ниёгони наво-зандагони имрӯзаи Помир мебошад.  Шикастапораҳои асбобҳои мусиқӣ – косаи чӯбини тор, дастаи ғижжак ва ғайра аз Балаликтеппа ёфт шуданд.

Дин

Мардуми Тахористон дар асрҳои V–VII чанд динро мепарастиданд. Дар партави маъхазҳои таърихӣ ва мадракоти археологӣ аниқ гуфтан мумкин, ки қисми асосии мардуми Тахористон, мисли давраҳои қадим зардуштӣ бу-данд. Вале падидаҳои яқин ва шаклҳои парастиши ин дин қариб мутлақо маълум нест. Бар хилофи Суғд, Чоч, Хоразм маросими дафн дар устадонҳо дар ин кишвар расм набуд, гарчанде дар баъзе ҷойҳо худи устадонҳо ёфт шу-данд (Данғара, Ҳисор).

Аз хеле паҳн шудани оташпарастӣ чилими калони сафолие шаҳодат медиҳад, ки аз Балаликтеппа ба даст омадааст. Чилим аз пояи офтобашакли пурнақш ва аз сархона иборат аст. Ин хел чилимҳо дар Хайрободтеппа  ва дар ҷануби Тоҷикистон вомехӯранд. Дар Кофирқалъаи Колхозобод оташдо-ни муқаддас ёфт шуд.

Мавқеи дини буддоӣ басо мустаҳкам буд. Рости гап, Ҳайтолиён дар ав-валҳо дини буддоиро намепарастиданд. «Аз афти кор ҳокимони гуногуни вилоятҳои ҷудогонаи Ҳайтолиён нисбат ба дини буддоӣ муносибати ҳархела доштанд. Дар рафти ҷанг дар баъзе ҷойҳо маъбади буддоиён хароб гардида, талаву тороҷ мешуданд. Вале, умуман гирем, тамоми маълумотҳо далолат мекунанд, ки дар Осиёи Миёна дар давраи Ҳайтолиён дини буддоӣ таъқиб карда намешуд ва баъзе ҳокимони ҳайтолӣ дини буддоиро дастгирӣ мекар-данд».  Дини буддоӣ ба туркҳо пеш аз ба Осиёи Миёна омадани онҳо таъсир дошт.  Дар охири асри VI ва аввали асри VII баъзе ҳокимони ғарбии туркҳо ба дини буддоӣ эътиқод мебанданд ва ҳам дар ҷануби Осиёи Миёна, ҳам дар Афғонистону шимоли Ҳиндустон ба сохтмони ибодатгоҳҳои буддоӣ шурӯъ менамоянд ва буддоиёнро тарафгирӣ мекунанд. Сайёҳи асри VIII хабар медиҳад, ки дар Тахористон «шоҳу аъёну фуқаро» бут мепарастанд. Худи ҳамин гап дар ҳаққи Хатлон ҳам гуфта шудааст. Дар асри VII дар пойтахти Тахористон шаҳри Балх садҳо дайр, дар Тирмиз қариб даҳҳо дайр, дар Шу-мон ду дайр, дар Қабодиён се дайр ва ғ. мавҷуд буд. Дар ҳар як дайр шумо-раи муайяни роҳибон – аз 2 то 50 роҳиб буд. Дини буддоӣ ба Помир ҳам сар даровард, масалан, дар Вахон дайру роҳибон будаанд. Мувофиқи баъзе маълумотҳо, баъзе дайрҳо соҳиби сарватҳои калон – соҳиби замину молу мулк будаанд. Ҳафриёти Аҷинатеппа ва Кофирқалъа ин ахбори маъхазҳои хаттиро пурра тасдиқ кард. Топонимика ҳам баъзе ишоратҳо додааст. Дар ҷануби Тоҷикистон, дар поёноби дарёи Қизилсу Фархор ном маркази район ҳаст. Забоншиносон исбот карданд, ки номи Фархор аз калимаи санскритии «вихара», яъне «дайри буддоӣ» бармеояд.

Дар Зангтеппа -катибаҳои буддоии рӯи пӯсти дарахт ёфт шудаанд. Ин катибаҳо бо хати марказиосиёгии браҳмӣ навишта шуда, забонаш санскрити омехта мебошад. Ин катиба чандин маҷмӯаи матнҳои буддоӣ буда, яке аз онҳо «Виная» мебошад ва он қоидаву қонунҳои рафтору кирдори роҳибону роҳибаҳо ва дигар эътиқодмандони қаторист, ки пайрави дини буддоӣ шуда-анд. Боқимондаҳои ин гуна дастнависҳо аз Кофирқалъа ҳам ёфт шудааст.

Ҳамаи ин маълумот далолат мекунад, ки дар Тахористон дини буддоӣ хеле интишор дошт.

Дигар дине, ки дар Осиёи Миёна ва аз ҷумла, дар Тахористон реша да-вонда буд, дини монавия мебошад. Дар ибтидои асри VIII қароргоҳи пешвои ин мазҳаб дар Тахористон буд. Соли 719 ба сифати сафири Чағониён марде аз аҳли монавия фиристода шуд, ки унвонаш «дабири кабир» будааст. Мона-вия аз худи ибтидои дар Осиёи Миёна паҳн шуданаш ба аъёну ашроф ва ҳокиму волиён такя менамуд ва сафир будани яке аз аҳли монавия далели равшани ин даъво мебошад.

Ниҳоят боз як дини дигар – дини насронӣ , аниқтараш, тариқати несто-рии ин дин хеле паҳн шуда буд. Мувофиқи маълумотҳо, дар байни Ҳайтолиён дини насронӣ маълум будааст, туркҳои тахорӣ ин динро мепарастидаанд ва аз Тахористон сафорате омада будааст, ки мақсад доштааст, тариқати несто-риро паҳн кунад ва ғ.

Хуллас, дар асри VI ва ибтидои асри VIII дар Тахористон чандин дин ба-робар вуҷуд дошту ҳар яки он барои «банда» кардани мардум мубориза ме-бурд, ба ҳамдигар таъсир мерасонд ва аксар вақт бо ҳамдигар омехта шуда мерафт.

Тахористон дар асри VI ва ибтидои асри VIII: 293 комментария

  • в
    Permalink

    Hello, I think your site might be having browser compatibility issues.
    When I look at your blog site in Firefox, it looks
    fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up! Other then that,
    superb blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I seriously love your blog.. Very nice colors & theme.

    Did you create this website yourself? Please reply back as I’m looking to create my very
    own site and would like to know where you got this from or exactly what
    the theme is named. Many thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am extremely inspired along with your writing talents and
    also with the format on your weblog. Is that this a paid theme or did you modify it
    your self? Either way stay up the nice high quality writing, it is uncommon to see a nice
    weblog like this one today..

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s hard to find experienced people on this subject, but you seem
    like you know what you’re talking about! Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    If some one needs to be updated with latest technologies therefore he must be visit this web site and be up to date all the time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, i read your blog occasionally and i own a similar one and i
    was just wondering if you get a lot of spam responses?

    If so how do you stop it, any plugin or anything you can recommend?
    I get so much lately it’s driving me mad so any assistance is very much appreciated.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s really a great and helpful piece of information. I am
    happy that you just shared this helpful information with us.
    Please stay us up to date like this. Thanks for sharing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, just became aware of your blog through Google, and found that it is truly informative.

    I am gonna watch out for brussels. I will appreciate if
    you continue this in future. Lots of people will be benefited from your writing.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I relish, result in I found just what I was looking for. You’ve ended my
    4 day lengthy hunt! God Bless you man. Have a great day. Bye

    Ответ
  • в
    Permalink

    I do not even know how I ended up here, but I thought this post was great.

    I do not know who you are but definitely you’re going to
    a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This is very fascinating, You’re a very professional blogger.
    I have joined your feed and look ahead to looking
    for extra of your wonderful post. Additionally, I’ve shared your site in my social networks

    Ответ
  • в
    Permalink

    I know this if off topic but I’m looking into starting my own weblog
    and was curious what all is required to get setup? I’m assuming having a blog like yours would
    cost a pretty penny? I’m not very web smart so I’m not 100% certain. Any recommendations or advice would be greatly
    appreciated. Appreciate it

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy! This post could not be written any better!
    Looking through this article reminds me of my previous roommate!

    He always kept preaching about this. I will send this post to him.
    Fairly certain he’ll have a good read. Thank you for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m very pleased to discover this great site. I need to to thank you for ones time for this
    fantastic read!! I definitely enjoyed every bit of
    it and I have you saved to fav to see new things in your website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Everything is very open with a really clear explanation of the issues.
    It was really informative. Your site is very useful. Thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You actually make it seem really easy with your presentation however I find this topic to be
    really one thing which I believe I would by no means understand.
    It sort of feels too complex and extremely wide for me.
    I am taking a look ahead in your subsequent publish, I’ll attempt to
    get the grasp of it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for your marvelous posting! I genuinely enjoyed
    reading it, you may be a great author.I will ensure that I bookmark
    your blog and will often come back from now on. I want to
    encourage yourself to continue your great writing,
    have a nice afternoon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great post. I was checking continuously this blog and I’m
    impressed! Very useful info particularly the last part
    🙂 I care for such information a lot. I was looking for
    this certain info for a long time. Thank you and best of luck.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you for another wonderful post. Where else may just
    anybody get that type of info in such a perfect means of writing?
    I’ve a presentation subsequent week, and I am on the look
    for such information.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, i read your blog occasionally and i own a similar one and
    i was just wondering if you get a lot of spam feedback?
    If so how do you stop it, any plugin or anything you can recommend?
    I get so much lately it’s driving me insane so any help is very much
    appreciated.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is attractive,
    your authored material stylish. nonetheless, you command get bought an nervousness over that you wish be
    delivering the following. unwell unquestionably come further
    formerly again since exactly the same nearly very often inside
    case you shield this hike.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello to every single one, it’s actually a good for me
    to pay a quick visit this web page, it consists of precious Information.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there! This article could not be written much better! Reading through
    this post reminds me of my previous roommate! He constantly
    kept preaching about this. I will send this information to
    him. Pretty sure he will have a good read. I appreciate
    you for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there! I just wish to offer you a huge thumbs up for the
    great information you have got right here on this post.
    I am returning to your blog for more soon.

    Ответ
  • в
    Permalink

    We’re a gaggle of volunteers and starting a brand new scheme in our community.
    Your website provided us with useful info to work on. You’ve
    done a formidable job and our entire neighborhood shall be thankful to you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think the admin of this web page is in fact working hard for his site, for the reason that here every material
    is quality based material.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Pretty nice post. I just stumbled upon your weblog and wanted to say that I have really enjoyed browsing your blog posts.
    In any case I’ll be subscribing to your feed and I hope you write again soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy! I simply want to offer you a big thumbs up for your great information you have right here on this post.
    I’ll be returning to your blog for more soon.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was curious if you ever thought of changing the layout of your site?
    Its very well written; I love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with it better.
    Youve got an awful lot of text for only having 1 or two images.
    Maybe you could space it out better?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I do believe all the ideas you have presented in your post.
    They are very convincing and will certainly work.
    Still, the posts are very brief for newbies. May you please extend
    them a little from subsequent time? Thank you for the post.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks in favor of sharing such a good thinking, piece of writing is good, thats why i have read
    it fully

    Ответ
  • в
    Permalink

    Magnificent goods from you, man. I have remember your stuff
    previous to and you are simply extremely excellent. I actually like what you have got right here, really like what you’re stating
    and the way in which in which you are saying it.
    You’re making it entertaining and you continue to take care of to keep it
    wise. I cant wait to read much more from you.
    That is really a terrific web site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Helpful information. Fortunate me I found your site accidentally, and I’m surprised why this coincidence didn’t came about in advance!
    I bookmarked it.

    Ответ
  • в
    Permalink

    You are so cool! I don’t believe I’ve read through something like that before.

    So great to discover somebody with a few unique thoughts on this subject.

    Seriously.. thank you for starting this up. This website is one thing that’s needed
    on the internet, someone with some originality!

    Ответ
  • в
    Permalink

    For hottest news you have to visit world-wide-web and on the web I found this web page as a
    most excellent web page for newest updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Unquestionably believe that which you stated.
    Your favorite reason seemed to be on the web the simplest thing to be
    aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that
    they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out
    the whole thing without having side-effects , people could take
    a signal. Will likely be back to get more. Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    My coder is trying to persuade me to move to .net from PHP.
    I have always disliked the idea because of the expenses. But
    he’s tryiong none the less. I’ve been using Movable-type on a number of websites for
    about a year and am worried about switching to another platform.
    I have heard great things about blogengine.net.
    Is there a way I can transfer all my wordpress content
    into it? Any help would be greatly appreciated!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I got this site from my pal who told me concerning this site and
    now this time I am browsing this site and reading very informative content at this place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there! This is my 1st comment here so I just wanted to
    give a quick shout out and say I truly enjoy reading your blog posts.
    Can you recommend any other blogs/websites/forums that go over the same subjects?
    Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey just wanted to give you a quick heads up.
    The words in your content seem to be running off the
    screen in Internet explorer. I’m not sure if this is a format issue or something to do with internet browser compatibility but I thought I’d post to let you know.

    The design and style look great though! Hope you get the problem
    solved soon. Cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Cool blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?
    A design like yours with a few simple tweeks would really make my blog jump
    out. Please let me know where you got your theme.
    Thank you

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there! I know this is kinda off topic but I was wondering if you knew where I could locate a captcha plugin for my comment form?

    I’m using the same blog platform as yours and I’m
    having trouble finding one? Thanks a lot!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Heya i’m for the first time here. I found
    this board and I find It truly useful & it helped me out much.
    I hope to give something back and help others like you helped me.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Just wish to say your article is as astounding.
    The clarity for your post is just excellent and that i can suppose you are knowledgeable in this subject.
    Fine along with your permission allow me
    to snatch your feed to keep up to date with impending post.
    Thank you one million and please carry on the rewarding work.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, I think your site might be having web browser compatibility issues.

    Whenever I take a look at your website in Safari, it looks fine
    however, when opening in I.E., it’s got some overlapping issues.

    I merely wanted to provide you with a quick heads up!
    Aside from that, excellent website!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have fun with, cause I found exactly what I was taking a look for.
    You have ended my four day lengthy hunt! God Bless you man. Have a nice day.
    Bye

    Ответ
  • в
    Permalink

    Link exchange is nothing else except it is simply placing the other person’s webpage link on your page at suitable place and other person will also do similar in support of you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    First of all I would like to say excellent blog! I had a
    quick question that I’d like to ask if you
    don’t mind. I was curious to find out how you center yourself and clear your head before writing.

    I have had difficulty clearing my mind in getting my thoughts out.
    I truly do take pleasure in writing but it just seems like the first 10
    to 15 minutes are wasted simply just trying to figure out how to begin.
    Any suggestions or hints? Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Having read this I thought it was really enlightening.
    I appreciate you finding the time and energy
    to put this short article together. I once again find myself personally spending a significant amount of time both reading and leaving comments.
    But so what, it was still worth it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I got this website from my buddy who informed me on the topic of
    this website and now this time I am visiting this web page and reading very informative
    articles or reviews here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This piece of writing provides clear idea in favor
    of the new people of blogging, that genuinely how to do blogging and site-building.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Someone necessarily assist to make seriously articles I
    would state. This is the first time I frequented your web page and so far?
    I surprised with the analysis you made to create this particular
    post incredible. Magnificent activity!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there, I discovered your web site by means of Google at the
    same time as looking for a similar matter, your web site
    got here up, it appears to be like good. I have bookmarked it in my google bookmarks.

    Hello there, simply was aware of your weblog through Google,
    and located that it’s really informative. I’m gonna watch out for brussels.
    I’ll be grateful in the event you continue this in future.
    A lot of folks might be benefited from your writing. Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    It is not my first time to pay a visit this website, i am browsing this website dailly and obtain nice facts from here everyday.

    Ответ
  • в
    Permalink

    hi!,I really like your writing so a lot! percentage we be in contact more about your post on AOL?

    I require a specialist on this house to unravel my problem.

    May be that is you! Looking forward to see you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    each time i used to read smaller posts which as well clear their motive, and that is also happening with this post which I am reading now.

    Ответ
  • в
    Permalink

    You should be a part of a contest for one of the finest blogs on the web.
    I am going to recommend this web site!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I visited many sites however the audio quality for audio songs present at this web site is truly excellent.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello! Do you know if they make any plugins to help with SEO?
    I’m trying to get my blog to rank for some targeted keywords but I’m
    not seeing very good success. If you know of any please
    share. Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up, after reading this remarkable paragraph
    i am as well delighted to share my familiarity here with mates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Right now it seems like BlogEngine is the preferred blogging platform out there right now.
    (from what I’ve read) Is that what you’re using on your blog?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m extremely impressed with your writing skills and
    also with the layout on your blog. Is this a paid theme or did
    you modify it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it’s rare to see a great
    blog like this one today.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I read this article completely regarding the difference of most up-to-date and preceding technologies, it’s amazing article.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew
    of any widgets I could add to my blog that automatically tweet
    my newest twitter updates. I’ve been looking for a plug-in like this for quite some
    time and was hoping maybe you would have some experience with something like this.
    Please let me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and
    I look forward to your new updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there to every body, it’s my first pay a quick visit of this webpage; this weblog consists of awesome
    and truly fine stuff designed for readers.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am really glad to glance at this webpage posts which consists of lots of useful information, thanks for providing such information.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am really enjoying the theme/design of your website. Do you ever run into any internet browser compatibility issues?
    A few of my blog readers have complained about my blog not operating correctly in Explorer but looks great in Opera.

    Do you have any ideas to help fix this problem?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think that everything wrote was actually very reasonable.

    But, think about this, suppose you added a little information? I mean, I don’t want
    to tell you how to run your blog, however suppose you
    added something to possibly grab folk’s attention? I mean Тахористон дар асри VI ва ибтидои асри VIII — Донишхона is
    kinda vanilla. You ought to look at Yahoo’s front page and note how they write article headlines to grab people to
    click. You might add a video or a related picture or two
    to get readers excited about everything’ve written. In my
    opinion, it might bring your posts a little livelier.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Quality articles or reviews is the crucial to be a focus for the visitors to
    pay a visit the site, that’s what this web site is
    providing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hola! I’ve been following your web site for some time now and finally got the bravery to go ahead and give you a shout out from Austin Texas!
    Just wanted to tell you keep up the fantastic job!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Ahaa, its good conversation about this paragraph here at this web site, I have read all that, so now me also commenting here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice post. I learn something new and challenging on websites I stumbleupon every day.
    It’s always interesting to read through articles from
    other authors and practice a little something from other web sites.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Very great post. I simply stumbled upon your weblog and wanted to mention that I’ve truly enjoyed
    surfing around your weblog posts. In any case I will be subscribing on your rss feed
    and I hope you write again very soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    When some one searches for his necessary thing, thus
    he/she wishes to be available that in detail, therefore that thing is maintained over here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    These are in fact fantastic ideas in concerning blogging.
    You have touched some fastidious points here.
    Any way keep up wrinting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi my family member! I wish to say that this post is amazing, nice written and include approximately all vital
    infos. I would like to see extra posts like this .

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think the admin of this site is actually working hard in favor of his web page, since here every data is quality based material.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Oh my goodness! Awesome article dude! Thanks, However I am
    having issues with your RSS. I don’t understand the reason why I am unable to
    join it. Is there anybody getting identical RSS problems?

    Anyone who knows the answer can you kindly respond? Thanx!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I used to be suggested this web site by my cousin. I’m no longer sure whether or not this post
    is written by him as no one else recognize such special approximately my
    problem. You are wonderful! Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, just became alert to your blog through Google, and
    found that it is really informative. I’m going to watch out for brussels.
    I’ll be grateful if you continue this in future. Many people will be benefited from your writing.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am regular visitor, how are you everybody? This paragraph posted at this website is
    really nice.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello would you mind sharing which blog platform you’re using?
    I’m planning to start my own blog in the near future but I’m having a difficult time choosing between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal.
    The reason I ask is because your design and style seems different then most blogs and
    I’m looking for something unique. P.S My apologies for being
    off-topic but I had to ask!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I got this web page from my buddy who informed me concerning this web page
    and at the moment this time I am visiting this web site and reading
    very informative articles at this place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice replies in return of this question with real arguments and
    telling all regarding that.

    Ответ
  • в
    Permalink

    With havin so much content and articles do you ever run into any problems
    of plagorism or copyright violation? My site has a lot of exclusive
    content I’ve either created myself or outsourced but it looks like a
    lot of it is popping it up all over the internet without my agreement.
    Do you know any solutions to help stop content from being ripped off?
    I’d certainly appreciate it.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Everything is very open with a very clear description of the issues.
    It was truly informative. Your website is very helpful.
    Thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey, I think your site might be having browser compatibility issues.

    When I look at your blog in Ie, it looks fine but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up!
    Other then that, fantastic blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    We are a group of volunteers and opening a new scheme in our community.
    Your site offered us with valuable info to work on. You have done an impressive job and
    our entire community will be thankful to you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s Going down i am new to this, I stumbled upon this I’ve found It absolutely useful and it has helped me out loads.
    I’m hoping to give a contribution & aid different users like
    its aided me. Great job.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Why visitors still use to read news papers when in this technological globe all is presented on net?

    Ответ
  • в
    Permalink

    If you wish for to obtain much from this paragraph then you have to apply
    such strategies to your won weblog.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, I want to subscribe for this blog to take newest updates, so where can i do it please help out.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Currently it looks like BlogEngine is the best blogging platform out
    there right now. (from what I’ve read) Is that what
    you are using on your blog?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Ahaa, its pleasant conversation concerning this post at this place at this weblog,
    I have read all that, so now me also commenting at this place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there I am so thrilled I found your webpage, I really
    found you by error, while I was researching
    on Digg for something else, Anyhow I am here now and
    would just like to say cheers for a marvelous post and a
    all round enjoyable blog (I also love the
    theme/design), I don’t have time to look over it all at the minute
    but I have book-marked it and also included your
    RSS feeds, so when I have time I will be back to read a great deal more, Please do keep up the fantastic work.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Very good information. Lucky me I recently found your site by accident (stumbleupon).

    I’ve book marked it for later!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Today, while I was at work, my sister stole my iphone
    and tested to see if it can survive a 40 foot drop, just so she can be a youtube sensation. My apple ipad is now destroyed and she
    has 83 views. I know this is completely off topic but I had to share it with someone!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi! Do you use Twitter? I’d like to follow you if that would be okay.

    I’m definitely enjoying your blog and look forward to new updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for the marvelous posting! I really enjoyed reading it, you are a great author.I will make
    sure to bookmark your blog and definitely will come back someday.
    I want to encourage one to continue your
    great job, have a nice evening!

    Ответ
  • в
    Permalink

    hey there and thank you for your info – I’ve definitely picked up something
    new from right here. I did however expertise several technical issues using
    this web site, since I experienced to reload the website a lot of
    times previous to I could get it to load correctly.

    I had been wondering if your web host is OK?
    Not that I’m complaining, but sluggish loading instances
    times will often affect your placement in google and can damage your high
    quality score if ads and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to my e-mail and could look out for a lot more
    of your respective intriguing content. Make sure you update this again soon.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice weblog right here! Additionally your website rather a lot up fast!
    What web host are you the use of? Can I get your affiliate hyperlink
    for your host? I want my website loaded up as quickly as yours lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    At this time I am ready to do my breakfast, when having my breakfast coming over again to read further news.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wow, this post is good, my younger sister is analyzing
    these things, therefore I am going to tell her.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, You’ve done a great job. I’ll definitely digg it and personally suggest to my
    friends. I am sure they will be benefited from this
    website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello friends, its wonderful piece of writing about teachingand completely explained, keep it up all
    the time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for another fantastic post. Where else may just anybody get that kind of info in such an ideal way of writing?
    I’ve a presentation subsequent week, and I am on the search for
    such info.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greetings! Very helpful advice in this particular post!
    It is the little changes that make the biggest changes.
    Many thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks designed for sharing such a pleasant idea, paragraph is pleasant, thats why i have read
    it entirely

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think everything published made a bunch of
    sense. But, consider this, what if you added a little information? I am not
    saying your information is not solid., however
    what if you added a headline that makes people want more?
    I mean Тахористон дар асри VI ва ибтидои
    асри VIII — Донишхона is kinda plain. You
    could look at Yahoo’s front page and see how they create article titles to grab viewers
    to click. You might try adding a video or a related pic or two to grab people interested about
    what you’ve got to say. Just my opinion, it might bring your website
    a little livelier.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever considered about including a little bit more than just your
    articles? I mean, what you say is fundamental and everything.

    However think of if you added some great images or video clips to give your posts more,
    «pop»! Your content is excellent but with images and videos, this website could
    undeniably be one of the greatest in its niche. Terrific blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s Happening i am new to this, I stumbled upon this I’ve found It absolutely
    helpful and it has helped me out loads. I hope to give a contribution & aid different users like its helped
    me. Good job.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hurrah, that’s what I was exploring for, what a information! present here at
    this webpage, thanks admin of this site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great info. Lucky me I came across your blog by chance (stumbleupon).
    I’ve book marked it for later!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there! This blog post couldn’t be written much better!
    Going through this article reminds me of my previous roommate!
    He always kept preaching about this. I am going to send this
    article to him. Fairly certain he’s going to have a great
    read. I appreciate you for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You need to take part in a contest for one
    of the greatest sites on the web. I will highly recommend this web site!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I seriously love your blog.. Pleasant colors & theme. Did
    you make this website yourself? Please reply back as I’m looking
    to create my own blog and would love to know where you got this from
    or just what the theme is named. Appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Ahaa, its pleasant dialogue about this article here at
    this webpage, I have read all that, so now me also commenting here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice post. I learn something totally new and challenging on blogs I stumbleupon every day.
    It will always be interesting to read through content from other writers and
    use a little something from other web sites.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m not sure why but this weblog is loading extremely
    slow for me. Is anyone else having this issue or is it a
    problem on my end? I’ll check back later and see if the problem still exists.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Fantastic blog you have here but I was wanting to know if you
    knew of any forums that cover the same topics discussed here?

    I’d really love to be a part of group where I can get opinions from
    other knowledgeable individuals that share the same interest.

    If you have any suggestions, please let me know. Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I always spent my half an hour to read this web site’s posts daily along with a mug of coffee.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s a pity you don’t have a donate button! I’d certainly donate to this fantastic blog!
    I guess for now i’ll settle for bookmarking and adding your RSS feed
    to my Google account. I look forward to new updates
    and will talk about this website with my Facebook group. Chat
    soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Sweet blog! I found it while searching on Yahoo News. Do you have any suggestions
    on how to get listed in Yahoo News? I’ve been trying for a while but I never
    seem to get there! Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    Oh my goodness! Awesome article dude! Thank you so much, However I am going through issues with your RSS.
    I don’t know the reason why I cannot subscribe to it. Is there anybody else having identical RSS problems?
    Anybody who knows the answer can you kindly respond?
    Thanks!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s very effortless to find out any topic on net as compared to books, as I found
    this piece of writing at this site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I every time used to read paragraph in news papers but now as I am a user of
    internet therefore from now I am using net for articles
    or reviews, thanks to web.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I read this paragraph completely about the comparison of most up-to-date and preceding technologies, it’s awesome article.

    Ответ
  • в
    Permalink

    whoah this weblog is excellent i really like reading your posts.

    Stay up the good work! You recognize, lots of people are searching around for this info, you can aid them greatly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I loved as much as you’ll receive carried out right here.
    The sketch is attractive, your authored subject matter stylish.

    nonetheless, you command get got an shakiness over that you wish be
    delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Spot on with this write-up, I truly believe this amazing site needs much more attention. I’ll probably
    be returning to read through more, thanks for the info!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I will immediately take hold of your rss feed as I can’t
    find your e-mail subscription hyperlink or e-newsletter service.
    Do you’ve any? Kindly let me know in order that I may subscribe.
    Thanks.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This design is steller! You definitely know
    how to keep a reader entertained. Between your wit
    and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost…HaHa!) Wonderful job.

    I really loved what you had to say, and more than that, how you presented
    it. Too cool!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Sweet blog! I found it while surfing around on Yahoo
    News. Do you have any suggestions on how to get listed in Yahoo News?
    I’ve been trying for a while but I never seem to get there!
    Appreciate it

    Ответ
  • в
    Permalink

    Marvelous, what a web site it is! This website gives helpful information to
    us, keep it up.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thankfulness to my father who stated to me
    on the topic of this blog, this web site is genuinely amazing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, the whole thing is going nicely here and ofcourse every one is sharing data, that’s actually fine,
    keep up writing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    wonderful points altogether, you just received a new reader.
    What may you suggest in regards to your put up that
    you simply made a few days in the past? Any positive?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been surfing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours.
    It’s pretty worth enough for me. In my view, if all web owners and bloggers made good content as you did, the net will
    be a lot more useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This design is wicked! You obviously know how to keep a reader amused.
    Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost…HaHa!)
    Wonderful job. I really loved what you had to say, and more than that, how you presented
    it. Too cool!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was recommended this blog by my cousin. I’m not positive whether this post is written by means
    of him as no one else know such particular about my difficulty.
    You’re incredible! Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello my family member! I wish to say that this post is amazing, nice written and come with almost all significant
    infos. I’d like to peer extra posts like this .

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s appropriate time to make a few plans for the future and it
    is time to be happy. I’ve learn this publish and if I may I wish to suggest you
    few interesting things or advice. Maybe you
    could write subsequent articles regarding this article.

    I want to read even more things about it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This post offers clear idea in favor of the new users of blogging, that really how to do blogging and site-building.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Everyone loves it whenever people get together and share views.
    Great website, continue the good work!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hurrah! At last I got a web site from where I can truly get useful data concerning
    my study and knowledge.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Pretty nice post. I just stumbled upon your weblog and wished to say that I have really enjoyed browsing your blog posts.
    After all I will be subscribing to your rss feed and I hope you write again soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I pay a visit daily some websites and websites to read content, except this website gives feature based posts.

    Ответ
  • в
    Permalink

    My brother suggested I might like this website.

    He was totally right. This post actually made my day. You cann’t imagine just how much time I
    had spent for this info! Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    whoah this weblog is fantastic i really like studying your posts.
    Stay up the great work! You realize, a lot of people are
    hunting round for this info, you can help them greatly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent blog right here! Additionally your web site lots up very fast!
    What host are you using? Can I am getting your affiliate link on your host?
    I desire my site loaded up as fast as yours lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    I love looking through an article that can make people think.
    Also, thank you for permitting me to comment!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there! I realize this is sort of off-topic but I had to ask.
    Does running a well-established blog like yours require a massive amount work?

    I am completely new to running a blog but I do write in my journal
    everyday. I’d like to start a blog so I will be able to share my personal experience and
    thoughts online. Please let me know if you have any suggestions or tips for
    brand new aspiring blog owners. Thankyou!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I absolutely love your blog and find the majority of your post’s to be what precisely I’m looking for.
    Does one offer guest writers to write content available for you?
    I wouldn’t mind writing a post or elaborating on some of the subjects you write about
    here. Again, awesome web site!

    Ответ
  • в
    Permalink

    For latest news you have to go to see world-wide-web and on world-wide-web I found this web
    site as a best website for latest updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever thought about creating an ebook or guest authoring on other sites?

    I have a blog centered on the same topics you discuss and would really
    like to have you share some stories/information. I know my viewers would enjoy
    your work. If you’re even remotely interested, feel free to send me an e-mail.

    Ответ
  • в
    Permalink

    You are so cool! I do not think I’ve read a single thing like that before.
    So great to discover another person with some genuine thoughts on this subject.
    Really.. many thanks for starting this up.
    This website is something that’s needed on the web, someone with
    some originality!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You can certainly see your expertise within the article you write.
    The arena hopes for even more passionate writers like you
    who aren’t afraid to say how they believe. Always follow your heart.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Spot on with this write-up, I actually feel this website needs a lot more attention. I’ll probably be returning to read more, thanks for the information!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Whats up this is somewhat of off topic but I was wanting
    to know if blogs use WYSIWYG editors or if you
    have to manually code with HTML. I’m starting a
    blog soon but have no coding knowledge so I wanted to get advice from someone
    with experience. Any help would be enormously appreciated!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Why visitors still use to read news papers when in this technological world everything is existing
    on net?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Today, I went to the beach front with my kids.
    I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter and
    said «You can hear the ocean if you put this to your ear.» She put
    the shell to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it
    pinched her ear. She never wants to go back!
    LoL I know this is entirely off topic but I had to tell someone!

    Ответ
  • в
    Permalink

    My family members all the time say that I am killing my time here at web,
    except I know I am getting know-how all the time by reading thes pleasant content.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for a marvelous posting! I definitely enjoyed reading it, you
    happen to be a great author. I will ensure that I bookmark your blog and
    definitely will come back very soon. I want to encourage
    one to continue your great job, have a nice day!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am curious to find out what blog system you’re utilizing?
    I’m experiencing some small security problems with my latest website and I’d
    like to find something more risk-free. Do you
    have any solutions?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello, after reading this amazing paragraph
    i am also happy to share my experience here with colleagues.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?
    A theme like yours with a few simple tweeks
    would really make my blog stand out. Please let me know
    where you got your design. Thank you

    Ответ
  • в
    Permalink

    Heya i’m for the first time here. I came across this board and I to find
    It truly useful & it helped me out much. I am hoping to offer something
    again and help others like you helped me.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Terrific work! That is the type of information that are supposed to be shared across the web.
    Disgrace on Google for not positioning this submit upper! Come on over and visit my website .
    Thanks =)

    Ответ
  • в
    Permalink

    I truly love your site.. Pleasant colors & theme. Did you make this site yourself?
    Please reply back as I’m wanting to create my own personal blog and would like to learn where you
    got this from or what the theme is called. Kudos!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m not that much of a internet reader to be honest but your sites really nice, keep it up!
    I’ll go ahead and bookmark your website to come back down the road.

    All the best

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello i am kavin, its my first occasion to commenting anyplace, when i read this paragraph i thought i could also create comment due to this brilliant
    post.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I every time used to study paragraph in news papers but now as
    I am a user of web thus from now I am using net for posts,
    thanks to web.

    Ответ
  • в
    Permalink

    naturally like your website but you need to check the spelling on several
    of your posts. Many of them are rife with spelling problems
    and I to find it very troublesome to inform the reality
    nevertheless I will certainly come again again.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello, Neat post. There’s an issue along with your website in internet
    explorer, could test this? IE nonetheless is the marketplace chief and a huge part of people will pass over your
    excellent writing because of this problem.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Attractive component to content. I just stumbled upon your website and in accession capital to say that I acquire in fact enjoyed account your blog posts.

    Anyway I’ll be subscribing for your feeds or even I success
    you access constantly fast.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I got this website from my buddy who shared with me about this web page and at the moment this time I
    am browsing this web site and reading very informative articles or reviews
    at this place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Today, I went to the beach front with my kids.
    I found a sea shell and gave it to my 4 year old daughter and said «You can hear the ocean if you put this to your ear.» She placed the shell
    to her ear and screamed. There was a hermit crab inside and it
    pinched her ear. She never wants to go back! LoL I know this is
    totally off topic but I had to tell someone!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks on your marvelous posting! I definitely enjoyed reading it, you’re a great
    author. I will always bookmark your blog and will often come back sometime soon. I
    want to encourage you to continue your great
    job, have a nice day!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi everyone, it’s my first pay a quick visit at this website, and article is in fact fruitful designed for me,
    keep up posting these types of content.

    Ответ
  • в
    Permalink

    great issues altogether, you just won a brand new reader.
    What might you recommend about your post that you simply made some days ago?
    Any positive?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m gone to convey my little brother, that he should also pay a quick visit this weblog on regular basis to get updated from hottest gossip.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hurrah! In the end I got a website from where I know how to actually take useful information concerning
    my study and knowledge.

    Ответ
  • в
    Permalink

    You should take part in a contest for one of the finest sites
    online. I most certainly will highly recommend this site!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Magnificent site. Plenty of useful info here.
    I am sending it to several friends ans additionally sharing in delicious.
    And certainly, thanks to your effort!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks on your marvelous posting! I certainly enjoyed reading it, you will
    be a great author. I will remember to bookmark your blog and will come back down the road.
    I want to encourage you to ultimately continue your great posts, have a nice day!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been surfing online more than three hours today, yet I never
    found any interesting article like yours.

    It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all web
    owners and bloggers made good content as you did, the web will be a
    lot more useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    If you would like to increase your know-how only keep visiting this website
    and be updated with the latest information posted here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greate pieces. Keep writing such kind of information on your
    page. Im really impressed by your site.
    Hey there, You’ve done an excellent job. I’ll certainly digg
    it and for my part recommend to my friends. I’m confident they will be benefited
    from this website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I take pleasure in, cause I found just what I was having a look for.
    You’ve ended my 4 day lengthy hunt! God Bless you man. Have
    a great day. Bye

    Ответ
  • в
    Permalink

    I like reading through an article that can make people think.

    Also, thanks for allowing for me to comment!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think everything published made a lot of sense. However, think on this, what if
    you wrote a catchier title? I ain’t saying your content isn’t good, however what
    if you added something that grabbed folk’s attention? I mean Тахористон дар асри VI ва ибтидои асри VIII — Донишхона is a little vanilla.
    You could look at Yahoo’s front page and watch how they create
    article titles to grab viewers interested. You might try adding a video or a related picture or two to grab readers
    excited about what you’ve written. In my opinion, it might make your posts a
    little livelier.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, I believe your web site could be having web browser compatibility problems.
    Whenever I take a look at your site in Safari, it looks fine however,
    if opening in Internet Explorer, it has some overlapping issues.
    I simply wanted to provide you with a quick heads
    up! Apart from that, excellent blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am truly glad to read this web site posts which contains
    tons of valuable data, thanks for providing such data.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you’re just
    too excellent. I actually like what you’ve acquired here, certainly like what
    you are stating and the way in which you say it. You make
    it entertaining and you still take care of to keep it smart.
    I can’t wait to read far more from you. This is actually a
    tremendous website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    My partner and I stumbled over here different web address and thought I might as well
    check things out. I like what I see so i am just following you.
    Look forward to finding out about your web page again.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for your marvelous posting! I actually enjoyed reading it, you
    happen to be a great author. I will remember to
    bookmark your blog and will often come back from now on. I want to encourage you to definitely continue
    your great writing, have a nice morning!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This piece of writing offers clear idea in favor of the new users of blogging,
    that in fact how to do blogging.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hiya! I know this is kinda off topic nevertheless I’d figured I’d ask.
    Would you be interested in trading links or maybe guest writing a
    blog post or vice-versa? My site discusses a lot of the same subjects as yours and I think we could greatly benefit from each other.
    If you might be interested feel free to shoot me an email.

    I look forward to hearing from you! Awesome blog by the way!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I visit everyday some blogs and information sites to read content,
    however this web site gives quality based writing. natalielise
    plenty of fish

    Ответ
  • в
    Permalink

    You made some really good points there. I checked on the net
    for additional information about the issue and found
    most people will go along with your views on this web site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there i am kavin, its my first occasion to commenting anywhere,
    when i read this piece of writing i thought i could also create comment due to this brilliant article.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been browsing on-line greater than three hours today,
    yet I never found any fascinating article like yours. It is pretty price sufficient for me.
    In my view, if all website owners and bloggers
    made excellent content as you probably did, the web will likely be a lot more useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wow! In the end I got a weblog from where I can really get helpful facts
    regarding my study and knowledge.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Awesome blog you have here but I was wondering if you knew of any forums
    that cover the same topics talked about in this article?
    I’d really love to be a part of online community where I can get responses from other
    knowledgeable people that share the same interest.
    If you have any recommendations, please let me know.
    Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This paragraph offers clear idea designed for the new people of
    blogging, that actually how to do running a blog.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there, I found your site by the use of Google even as searching for a comparable topic,
    your site got here up, it seems good. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

    Hi there, just become alert to your weblog via Google, and found that it’s
    really informative. I am going to be careful for brussels.

    I will appreciate if you happen to continue this in future.
    A lot of other folks shall be benefited out of your writing.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s very effortless to find out any matter on web as compared
    to textbooks, as I found this piece of writing at this website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think this is one of the most vital information for me.
    And i’m glad reading your article. But should remark
    on some general things, The web site style is wonderful, the articles is
    really excellent : D. Good job, cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hurrah, that’s what I was looking for, what a material!
    existing here at this website, thanks admin of this
    website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was suggested this web site by my cousin. I am not sure whether this post is written by him
    as nobody else know such detailed about my problem. You’re incredible!

    Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This is really interesting, You are a very skilled blogger.
    I have joined your rss feed and look forward to seeking
    more of your fantastic post. Also, I’ve shared your web site in my social networks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    These are truly great ideas in about blogging.

    You have touched some nice things here. Any way keep
    up wrinting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi mates, its fantastic article on the topic of educationand entirely explained, keep it up all the time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Your style is unique in comparison to other folks I have read stuff
    from. Thank you for posting when you have the opportunity, Guess I’ll just book mark this page.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m not that much of a online reader to be honest but your blogs really nice,
    keep it up! I’ll go ahead and bookmark your site to come back down the road.

    Cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello, of course this paragraph is really pleasant and I have
    learned lot of things from it about blogging. thanks.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I do not even know how I ended up here, but I thought this
    post was great. I don’t know who you are but definitely you are going to a famous blogger if you are not already 😉
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Very shortly this web page will be famous amid all blog users, due
    to it’s fastidious posts

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy I am so excited I found your blog page, I really found you by accident,
    while I was browsing on Google for something else, Nonetheless I am
    here now and would just like to say cheers for a marvelous post and a all
    round enjoyable blog (I also love the theme/design), I don’t have time to look
    over it all at the minute but I have book-marked it and also included your RSS feeds, so when I have time I will be back
    to read more, Please do keep up the awesome job.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Do you mind if I quote a few of your articles as long as I provide credit and
    sources back to your website? My blog is in the exact same
    area of interest as yours and my users would genuinely benefit
    from a lot of the information you present here.

    Please let me know if this okay with you. Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greetings! Very useful advice in this particular post!

    It’s the little changes which will make the most important changes.
    Thanks a lot for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am curious to find out what blog system you have been using?
    I’m experiencing some minor security problems with my latest blog and I’d like to find something more risk-free.

    Do you have any solutions?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I like the helpful info you provide in your articles.
    I’ll bookmark your blog and check again here regularly. I am quite sure
    I’ll learn lots of new stuff right here! Good luck for the next!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Simply desire to say your article is as surprising.
    The clarity in your publish is just spectacular and that i can suppose you’re knowledgeable in this subject.
    Well together with your permission let me to
    clutch your feed to stay updated with drawing
    close post. Thank you 1,000,000 and please keep up the gratifying work.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wonderful site you have here but I was wondering if you knew of any community forums that cover the same topics discussed here?
    I’d really like to be a part of online community where I can get
    suggestions from other knowledgeable individuals that share the same interest.
    If you have any recommendations, please let me know. Many thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there! This is kind of off topic but I need some help from an established blog.
    Is it very hard to set up your own blog? I’m not very techincal but I can figure things out pretty quick.

    I’m thinking about setting up my own but I’m not sure where
    to start. Do you have any tips or suggestions? Cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there just wanted to give you a quick heads up.

    The words in your article seem to be running
    off the screen in Opera. I’m not sure if this is a formatting issue or something to do with internet browser
    compatibility but I thought I’d post to let you know. The design look great though!
    Hope you get the problem solved soon. Cheers plenty of fish natalielise

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *