Муносибатҳои иқтисодии Осиёи Миёна ва Русия. Тадқиқи Осиёи Миёна аз тарафи олимони рус. — Донишхона

Муносибатҳои иқтисодии Осиёи Миёна ва Русия. Тадқиқи Осиёи Миёна аз тарафи олимони рус.

Соли 1781 мутарҷим М. Бекчурин ба сифати сафири ҳукумати Россияи подшоҳӣ ба Бухоро фиристода шуд. Вазифаи асосии сафорат муайян кардани  имконоти инкишофи тиҷорати Россияву Бухоро ва ба воситаи Россия кашондани молҳои Бухоро, инчунин ҳалли масъалаҳои сиёсӣ буд.  Дар навбати худ бухороиҳо илтимос мекарданд, ки барои озодона тиҷорат кардан дар тамоми хоки Россия ба онҳо иҷозат диҳанд. Умуман, чи навъе ки Е.В.Бунаков хотирнишон мекунад, аз даҳсолаҳои охири асри ХVIII Осиёи Миёна аввалин бор дар сиёсати хориҷии ҳукумати Россия мавқеи ҷиддии мустақилро ишғол менамояд, зимнан мақсаду мароми тиҷорат дар ин ҷо қариб дар навбати аввал гузошта мешуд.140а Аз соли 1796 содироти молҳо аз аморати Бухоро ба Россия аз 379 то 485 ҳазор сӯм, воридот аз 341 то 421 ҳазор сӯм афзоиш ёфт. Вале дар соли 1801 содироти молҳои Бухоро ба Россия ба маблағи 732 ҳазор сӯм расид, дар айни замон қисмати асосии онро (беш аз 545 ҳазор сӯм) маснуоти нахӣ ва пахта, сипас қисмати дигарро (102 ҳазор сӯм) чарм ва бақияи онро пӯсти қарокӯлӣ, решаи ревоҷ ва соири колаҳо ташкил мекарданд. Ба ин тариқа, дар таркиби молҳои содироти Осиёи Миёна нахи пахта, газворҳои нахӣ ва  худи пахта мавқеи бартариро дошт ва зимнан 90% ин гурӯҳи колоро ресмон ташкил медод. Дар ин бобат мушоҳидаи полковник Струков хеле ҷолиби диққат аст, ки соли 1810 дар хусуси тиҷорати Россияву Осиёи Миёна навишта буд: «Россия, ки дар истеҳсолоти худ нахи пахта надорад, инчунин зарурати муҳимро ба миқдори зиёде ҳам дар ҳолати пахтаи табиӣ ва ҳам се навъи ришта аз Осиё дарёфт менамояд. Илова бар истифодаи басо муфид дар чароғон онро дар фабрикаҳои рус барои таҳияи матоъҳои гуногуннавъ ба кор мебаранд. Баробари ин, ҳар навъ газворҳои аз Осиё воридшавандаро ҳар ду ҷинси мардуми омӣ бо дилхушии тамом истифода мекунанд, зеро вай нарм ва бадошт аст ва аз ин рӯ, матои зағирпоягиро, ки давлат барои (таъмини) армия ба вай эҳтиёҷи бағоят бузурге дорад, аксаран бо он иваз мекунанд» .

Соли 1801 аз Бухоро ба Россия ба маблағи 732 ҳазор сӯм мол содир гардида, моли аз Россия ба Бухоро воридшуда аз ин маблағ якуним баробар камтар буд. Муҳимтарин қисмати молҳои воридотиро червонҳои тилло (40%), моҳут ва дигар матоъҳо (21%), қаламфур, қирмиз, мӯина ва амсоли инҳо ташкил медоданд.

Дар соли 1813 гумоштаи Британия Мириззатулло маҷбур шуд эътироф намояд: «Тиҷорат бо Россия барои Бухоро тиҷорати асосист». Ҳар сол аз Россия як корвони иборат аз 4–5 ҳазор шутур меомад ва ҳамин қадар як корвон ба Россия мерафт .

Дар нимаи аввали асри ХIХ таназзули хоҷагии феодалии крепостноӣ шиддат ёфта, муносибатҳои капиталистӣ вусъат пайдо мекунанд. Коргоҳҳои хурди косибӣ беш аз пеш ҷои худро ба мануфактураҳои капиталистӣ ва сипас ба истеҳсолоти фабрикии сармоядорон медиҳанд. Аз соли 1804 то соли 1860 миқдори корхонаҳои саноатӣ аз 2402 ба 15. 338 расида, миқдори коргарон мутобиқан аз 95,2 ҳазор то 565,1 ҳазор кас афзуд. Махсусан саноати бофандагӣ, ки дар нимаи дувуми солҳои 20-ум ва нимаи аввали солҳои сивуми асри ХIХ тақрибан 70% саноати маснуот барорандаи русро ташкил мекард, хеле тараққӣ намуд. Фақат дар зарфи 7 сол аз соли 1825 то соли 1832 адади дастгоҳи бофандагӣ ду мартаба зиёд шуд.

Албатта, мо барои тафсил додани инкишофи иқтисодиёти Россия имкон надорем ва ба ин ҳоҷат ҳам нест, зеро ин масъала дар тадқиқоти зиёде мавриди баррасӣ қарор гирифтааст . Мо ин ҷо фақат дар баъзе ҷиҳатҳои асосии он таваққуф менамоем. Саноати ба тараққӣ рӯниҳодаи Россия ба бозор эҳтиёҷ дошт. Инро бисёр арбобони онвақта ба хубӣ дарк менамуданд. Дар соли 1835 Г.Неболсин ин иддаоро хеле возеҳу равшан баён карда буд: «Аз он вақте ки фурӯши молҳои мануфактурии мо дар байни мардумони Осиёи Миёна ба равнақ даромад, ин тиҷорат барои саноати дохилии мо аҳамияти махсус пайдо намуд…» . Чунон ки В.И.Ленин хотирнишон кардааст: «…капитализм бе пайваста васеъ кардани доираи ҳукмронии худ, бе колонизатсияи мамлакатҳои нав… зиндагӣ ва тараққӣ карда наметавонад». Ва боз: «Барои фабрикантҳо бозор фавран даркор аст ва агар қафомондагии тарафҳои дигари хоҷагии халқ бозорро дар райони кӯҳна тангтар мекарда бошад, дар ин сурат онҳо бозорро дар райони дигар ё дар мамлакатҳои дигар… ҷустуҷӯ хоҳанд кард» .

Маҳз ҳамин ва инчунин зарурати ба даст овардани маводи хоми Осиё сабабгори асосии вусъат ёфтани ҳаҷми робитаҳои иқтисодии Россия бо Осиёи Миёна буд. Ба ин ваҷҳ маҳдудиятҳои аз Россия ба кишварҳои Осиё содир кардани тилло, филизоти сиёҳ ва ранга, маснуоти филизӣ (ба истиснои аслиҳа) ва ғалла аз байн бардошта шуданд. Ба тоҷирони ҳар се дараҷа барои савдо кардан бо Осиёи Миёна ва ба шахсони ҳар зумра барои доду гирифти мубодилагӣ иҷозат дода шуд. Ин ва дигар тадбирҳо ба равнақи тиҷорат шароити мусоид фароҳам оварданд. Колоҳои Россия ҳатто ба Афғонистон, Қошғар ва соири ноҳияҳои машриқзамин низ роҳ ёфтанд  . Аммо аз хатар эмин набудани роҳҳои корвонгард ба тараққии тиҷорат монеаи сахте гардида буд. Аксар вақт корвони тоҷирон, хусусан онҳое, ки аз Россия роҳӣ мешуданд, ба ҳамла ва ғорати роҳзанон дучор мегардид  . Корвонҳоро ҳамроҳӣ кардани дастаи муҳофиз ҳам кӯмак расонида наметавонист. Масалан, корвони пуршумору пурбори тоҷироне, ки солҳои 1824– 1825 ба Бухоро ҳаракат мекард, бо вуҷуди муҳофизаи дастаи мусаллаҳ аз тарафи роҳзанон талаву тороҷ карда шуд  .

Аз маводи хоми Осиёи Миёна махсусан пахта аҳамияти калоне пайдо карда буд. Саноати бофандагии Россия миқдори торафт бештари онро талаб менамуд. Ин аст, ки кашондани пахта муттасил меафзояд.  Дар оғози асри ХIХ аз Осиёи Миёна ҳар сол қариб ҳазор пуд пахта ба Россия кашонда шуд, миқдори он дар соли 1818 ба беш аз 10 ҳазор пуд, дар соли 1836 ба 38,5 ҳазор пуд ва дар соли 1858 ба зиёда аз 180 ҳазор пуд расид, яъне дар давоми ним аср 18 баробар афзоиш ёфт.

Дар навбати худ Осиёи Миёна ҳам аз тиҷорат бо Россия хеле манфиатдор буд. Бисёр маҳсулоти муҳим, аз қабили чӯян, оҳан, мис, маснуоти филизӣ, маҳз аз Россия ворид мегардид. Аз тангаи кисаи шаҳриён сар карда, то тӯп — ҳама аз филизоти рус сохта мешуд.

П.И.Неболсин навишта буд: «Мо ба Осиёи Миёна чунин молҳоро мефиристем, ки дар тамоми Тӯрон чизҳои аз ҳама зарурӣ ва мавриди масрафи умуми аҳолӣ маҳсуб меёбанд. Тилло, нуқра, мис, чӯян, оҳан, ҳар гуна маснуоти филизӣ, пӯст, ранг, шакар, моҳут, чит ва матоъҳои гуногуни пахтагӣ ва абрешимӣ ба он ҷо аз мо мераванд. Осиёи Миёна филизот, чарм, моҳут ва чит барин молҳои моро муҳол аст, ки бо ҳамии нарх аз ягон кишвари дигар гирифта тавонад» .

Мувофиқи мадракҳои овардаи ҳамин муаллиф фақат дар зарфи даҳсолаи 1840–1850 танҳо бо роҳи Оренбург аз Россия ба давлатҳои хонии Осиёи Миёна тақрибан 40 ҳазор пуд мис, беш аз 400 ҳазор пуд оҳан, 75 ҳазор пуд чӯян, 25 ҳазор пуд фӯлод, ба миқдори зиёде сиккаҳои тилло ва нуқра кашонда шуданд. Бояд гуфт, ки ин миқдор аз истихроҷи филизоти маҳаллӣ бештар буд. Барои оммаи васеи аҳолии Осиёи Миёна, махсусан, ворид намудани матоъ аҳамияти калон дошт, аз ин рӯ, вай дар байни молҳои ба ин кишвар содиркунандаи Россия ҷои аввалро ишғол менамуд. Умуман, тиҷорати Осиёи Миёнаву Россия, сарфи назар аз баъзе лаҳзаҳои ба мамониат дучор шудан ва ҳатто пас рафтан, беш аз пеш ривоҷ мегирифт.

Дар натиҷаи тавсеаталабии тиҷоратии Англия ва душвориҳое, ки солҳои сивум ва чилум дар соҳаи савдо ба миён омаданд, содироти Россия ба давлати хонӣ хеле паст фаромада, нисбат ба воридот якуним-ду баробар кам гардид. Вале аз охири солҳои 50-ум ва 60-ум тиҷорати Россияву Осиёи Миёна дубора ҷон гирифта, босуръат пеш рафт. Ба сабаби сар задани ҷангҳои дохилӣ дар Америка аз он ҷо ба Россия ворид намудани пахта ниҳоятдараҷа кам шуд ва ин, дар навбати худ, нархи пахтаро дар Россия хеле боло баровард. Дар бораи вусъати онвақтаи муносибатҳои тиҷоратии Россия ва Осиёи Миёна чунин далел гувоҳӣ медиҳад, ки дар Осиёи Миёна маҳз дар ҳамон вақт масоҳати киштзори пахта чандин баробар афзоиш меёбад. Пас аз як соли оғози ҷанги дохилии Америка, яъне соли 1862 аз Осиёи Миёна кашондани пахта қариб се баробар зиёд мешавад.

Чунон ки дар боло таъкид ёфт, ба инкишофи тиҷорати Россияву Осиёи Миёна ҳар ду тараф ҳам манфиатдор буданд. Вале аз он набояд сарфи назар кард, ки дар тиҷорати хориҷии Россия ҳиссаи воридоти Осиёи Миёна ҳатто дар давраи авҷи худ низ фақат 2–3 фоизи ҳаҷми умумии содироти давлати Русро ташкил менамуд, дар сурате, ки қисми асосии молҳои содиротии Осиёи Миёна ба Россия фиристода мешуд. Ин ҳолатро дар воридоти Осиёи Миёна ҳам метавон мушоҳида кард. Қисми зиёди молҳои воридотӣ аз Россия меомад. Давлатҳои Осиёи Миёна хеле пештар аз ҳамроҳ шудан ба Россия таҳти нуфузи иқтисодии давлати Рус қарор гирифта буданд .

Манфиатдории ҳам Россия ва ҳам давлатҳои хонии Осиёи Миёнаро нисбат ба инкишофи муносибатҳои тарафайн омилҳо, на ин ки омилҳои сиёсӣ, дар саъю кӯшишҳои аз нимаи дувуми асри ХIХ ба зуҳур омадаи ҳукумати подшоҳӣ дар бобати тамоман ба зери назорати худ даровардани Осиёи Миёна ва ба ин васила аз истилои Англия – хатарноктарин ҳарифи империяи Россия эмин нигоҳ доштани он роли хеле муҳим бозиданд. Инро бояд махсус таъкид кард, зеро баъзе муаллифон  ҳангоми таҳқиқи ангезаҳои асосии амалиёти Петербург дар Шарқ ба ҷиҳатҳои иқтисодӣ аҳамияти лозимӣ намедиҳанд.

Муносибатҳои самарабахши тиҷоратии аморати Бухоро, давлати хонии Хева ва Хӯқанд аз як тараф ва Россия, аз тарафи дигар, дар заминаи фаъолияти ҷиддии дипломатии ин кишварҳо беш аз пеш равнақ меёфтанд. Дар зарфи тамоми нимаи аввали асри ХIХ онҳо сафорат ва намояндагиҳои худро мубодила карда, ба ҳалли масъалаҳои аз назари ин ва ё он давлат хеле муҳим муваффақ мегардиданд. Яке аз ҳамин қабил масъалаҳо ҳамоно мубодилаи мол ва тамоми муаммоҳои ба он алоқаманд ба шумор мерафт.

Сафироне, ки аз Осиёи Миёна ба Россия фиристода мешуданд (алалхусус сафирони аморати Бухоро), кӯшиш мекарданд боҷҳои ба молҳои ҳамватанонашон андохташударо кам кунанд, барои ба Осиёи Миёна содир кардани маснуоти мамнӯъ, тилло ва танга (ки ҳар вақт кашондани онҳо манъ мешуд) иҷозат гиранд, онҳо баъзан илтимос менамуданд, ки барои тоҷирони ин ва ё он давлати хонӣ дар ярмаркаҳои  Россия ҷой диҳанд ва боисрор дархост мекарданд, ки барои дар шаҳрҳои гуногуни империяи Россия, на ин ки фақат дар маҳалли махсус таъиншуда, хариду фурӯш кардани тоҷирони Осиёи Миёна имкон дода шавад.

Ҳукумати подшоҳӣ, дар навбати худ, ба вусъати робитаҳои иқтисодӣ ва беҳтар шудани шароити тиҷорати савдогарони рус ҳавасманд буд ва чунин меангошт, ки ба ин васила нуфузи сиёсии худро дар Осиёи Миёна метавонад ба осонӣ паҳн ва устувор намояд. Вай дар назди сафирони худ, ки ба давлатҳои хонӣ раҳсипор мешуданд, вазифаи тадқиқи ин давлатҳо ва озод кардани раияҳои дар ин сарзамин мисли ғуломон зиндагикунандаи Россияро низ мегузошт.

Мавқеи душманонаи давлати хонии Хева муддати чандин соли нимаи аввали асри ХIХ Петербургро ба ташвиш меандохт. Вай ба мақсади таҳти назорати худ қарор додани тиҷорати Россияву Осиёи Миёна аз мавқеи ҷуғрофии худ истифода бурданӣ мешуд. Хони Хева ба роҳи корвон дастаҳои мусаллаҳ фиристода, аз тоҷирон баноҳақ боҷ меситонд ва дар сурати эътироз карданашон онҳоро ғорат менамуд; аксар вақт баъди қонеъ кардани талаби ин дастаҳо низ корвон аз тороҷ эмин намемонд. Ғайр аз ин, Хева ба бисёр қавму қабилаҳои қазоқ, ки кайҳо тобеияти Россияро қабул карда буданд, даъвои ҳукмронӣ дошт.

Қисса кӯтоҳ, мавзӯи гуфтушунидҳои дипломатӣ хеле бисёр буд. Илова бар ин, ҳар гоҳ ҳукмронони давлатҳои хонӣ барои кофтукови сарватҳои зеризаминӣ аз ҳукумати подшоҳӣ фиристодани инженерон ва техникҳои маъданшиносро хоҳиш менамуданд. Ҳамин тариқа, дар охири асри ХVIII амалдори соҳаи маъдан Т.Бурнашев ҳамроҳи А.Безносиков ба Бухоро омад. Д.Телятников бо ҳамон А.Безносиков ва баъдтар Т.Бурнашев ва М.Поспелов ба Тошканд, ки чанд вақт мустақил гардида буд, сафар карданд. Дар вақти сафари охирон кофтуковҳои геологӣ (табиӣ, дар шароити онвақта як дараҷа сатҳӣ) анҷом дода, ба ҳокими Тошканд Юнусхоҷа роҷеъ ба он манбаъҳои табиӣ, ки ӯ умедворӣ дошт, баъзе мадракҳо пешниҳод карда шуд  .

Дар навбати худ, сафирони Бухоро – девонбегӣ Азимҷон Мӯъминҷонов (солҳои 1815 ва 1819) ва қӯрчибошӣ Мирзо Муҳаммадюсуф (соли 1816) ба Петербург рафтанд. Миссияи дипломатии А.Ф.Негри (солҳои 1820–1821), ки ба ҳайъати он табиатшинос Э.Эверсман, капитани штаби генералӣ Е.Мейендорф ва дигарон дохил буданд, ба аморат ташрифи ҷавобӣ овард. Ҳарчанд бастани ягон хел шартномаи танзимкунандаи муносибатҳои Россияву Бухоро (ки ба он ҳамеша ҳукумати подшоҳӣ саъй мекард), муяссар нагардид, сафари А.Негри ба аморат дар инкишофи муносибатҳои байни империяи Россияву Бухоро ва дар бобати бо ҳам шиносо шудани ин ду давлат ба эътибори як марҳалаи наве аҳамият пайдо намуд.

Мубодилаи намояндагони мухталиф дар байни Россия ва давлати хонии Хӯқанд низ дорои чунин аҳамият буд. Аз он чӣ, ки дар таърихи ҳарду давлат нақше гузоштааст, пеш аз ҳама, ба водии Фарғона сафар кардани Ф.Назаров (солҳои 1813–1814) ва Н. Потанинро (солҳои 1829–1830), ки илмро бо маълумоти роҷеъ ба маҳалли номашҳур ғанӣ гардонидаанд, бояд хотирнишон намуд. Дар солҳои 1823–1829 сафирони хони Хӯқанд Муҳаммадалихон – Турсунхоҷа Найзаҳоҷинов ва Хоҷӣ Мирқурбон Мамадқосимов аввал ба Омск ва сипас ба Петербург фиристода шуданд.

Тавсеаталабии Британия дар Осиёи Миёна

ва рақобати Англияву Россия

Инкишофи муносибатҳои мутақобилаи тиҷоративу сиёсии байни Россия ва давлатҳои Осиёи Миёна аз ибтидои асри ХIХ бо мудохилаи қувваи севум ба мушкилот рӯ ниҳод. Ба қадре, ки империяи Британия мавқеи худро дар Ҳиндустони забткардааш мустаҳкам намуда, торафт ба тарафи шимол пеш мерафт, ҳукумати подшоҳиро бими аз даст рафтани мавқеъҳои дар Осиёи Миёна пайдо кардааш фаро мегирифт. Мулкҳои мустамликавии Англия дар Осиё бо Бухоро, Хева ё Хӯқанд ҳамҳудуд набуданд, вале ҳукумати Лондон саъй мекард, ки Афғонистонро ба майдони амалиёти таҷовузкоронаи зидди ин давлатҳои хонӣ ва пойгаҳи тавсеаталабии иқтисодии худ табдил диҳад.

Ф.Энгелс таъкид менамояд: «Мавқеи ҷуғрофии Афғонистон ва хислати ба худ хоси мардуми он ба ин мамлакат дар кору бори Осиёи Марказӣ чунон аҳамияти сиёсӣ бахшидааст, ки ба он баҳои барзиёд додан муҳол аст» . Дар зарфи тамоми асри ХIХ ва ибтидои асри ХХ ба мардуми далери афғон лозим омад, ки баҳри истиқлолияти худ зидди асоратгарони англис сахт мубориза барад. Ҳукумат ва   буржуазияи Британия ҳамоно дар орзуи вусъат додани мулкҳои мустамликавӣ ва ба даст овардани бозорҳои нав буданд. Ба ин ният онҳо ба Осиёи Миёна ҳар гуна ҷосусонро мефиристоданд. Вазифаи ҷосусиро ҳам мусулмонони дар мактабҳои махсуси мулкҳои британии Ҳиндустон таҳсилдида ва ҳам англисҳои гоҳо мақоми баланди идориро ишғолкарда баҷо меоварданд. Аксар вақт ин ҷосусон ба қиёфаи тоҷир, зоир ва сайёҳи кунҷков даромада, амалан ба дасисакориҳои сиёсӣ машғул мешуданд ва барои ба тарафи Англия моил сохтани доираҳои ҳукмрони давлатҳои  Осиёи Миёна ба яке инъом ва ба дигаре ваъдаи кӯмаки ҳарбӣ ё сиёсӣ медоданд ва дар айни замон онҳоро муттасил ба муқобили Россия таҳрик менамуданд.

Дар солҳои 1812–1813 ба Осиёи Миёна аз байни мусалмонони ҳинду бо роҳбарии Мириззатулло гурӯҳи ҷосусон фиристода шуд. Ин гурӯҳ маълумоти ҳарбии стратегӣ ва тиҷоратӣ ҷамъ мекард ва инчунин музокироти сиёсӣ ба амал меовард. Дар нимаи аввали солҳои 20-ум фаъолияти миссияи В.Муркрофт ва Ҷ.Требек ба вуқӯъ пайваст, ки ҳадафи асосии он аморати Бухоро буд. Дар ибтидои солҳои 30-юм ҷосуси машҳури британӣ, Александр Борнс ба Осиёи Миёна омада, ба таҳқиқи аморати Бухоро ва масъалаҳои ҳарбию тиҷоратӣ машғул шуд.

Дар нимаи солҳои 20-ум бисёр молҳои англисӣ аз Ҳиндустон ба Осиёи Миёна оварда мешавад. Соли 1836 сафири Бухоро хабар дода буд, ки англисҳои «чанд вақт инҷониб барои барқарор кардани муносибатҳои наздики тиҷоратӣ саъйкунанда» ба наздикӣ боз ҷосусони худро ба Бухоро фиристоданд ва фармуданд, ки «қарордоде банданд, то дар асоси он англисҳо тавонанд ба онҳо тамоми колоҳои лозимаро ба тарзи барои бухориён хеле муфид муҳайё созанд» .

Ба Петербург ва Оренбург, ки маркази асосии тиҷорати Россия бо Бухоро, Хева ва Хӯқанд ба шумор мерафт, дар хусуси ба давлати хонӣ бо нархи хеле арзон мол овардани соҳибкорони британӣ хабарҳои изтиробовар мерасиданд. Ин молҳо дар вақтҳои аввал ба дараҷае арзон фурӯхта мешуданд, ки ҳатто бар зиёни соҳибонашон буданд. Ин тадбире буд, ки ба воситаи он мехостанд бозори маҳаллиро ба тарафи худ кашида, маснуоти ҳарифро аз он ҷо танг карда бароранд.

Ин амал чунин маъние дошт, ки таҳдиди Англия нисбат ба Россия ба худ ранги воқеӣ гирифта, ба ҷои аз ҳама нозуки он – ба муносибатҳои тиҷоратиаш бо давлатҳои Осиёи Миёна бармехӯрад. Ба ин ваҷҳ губернатори ҳарбии Оренбург В.Перовский қарор дод, ки ба калонтарин давлати Осиёи Миёна – аморати Бухоро барои ошно шудан ба вазъияти сиёсӣ ва иқтисодии он ҷо шахсони мӯътамади худро фиристонад.

Аз моҳи декабри соли 1833 то моҳи июни соли 1834 П. Демезон ва дар соли 1836 Я. Виткевич бо чунин вазифаи нимрасмӣ ба назди ҳукуматдорони амирӣ азимат намуданд. Я.Виткевич дар натиҷаи ин сафари дур хулосаи андаке таскиндиҳанда баровард. Дар гузоришоти аз гуфтаҳои ӯ тартибдодаи В.Дал изҳор мегардид, ки инкишофи тиҷорати Англияву Бухоро амалан пешомади муҳиме надорад. Дар аморат чизе нест, ки англисҳо бихаранд, кашондани оҳан ва маснуоти филизӣ, ки бухороиён эҳтиёҷ доранд, барои англисҳо кори хеле душвор аст. Аммо Россия дар тиҷорат ба Бухоро ва дигар кишварҳои шарқ нисбат ба ҳарифи худ имконоти бештаре дорад. Я.Виткевич гузоришоти худро бо чунин суханон ба поён мерасонад: «Мо, баръакс, метавонистем доираи тиҷорати худро то худи Мӯлтон вусъат диҳем ва саноатдорони англисро аз тамоми Осиёи Миёна берун кунем. Роҳи мо наздиктар аст, маҳсулот ва молҳои мо бозоргир ва машҳуранд ва мо метавонем аз Осиёи Миёна ашёи зиёде, ки дар байни онҳо пахта ҳамеша ҷои аввалро ишғол менамояд, ворид созем. Кам кас медонад, ки молҳои мо дар саросари Осиёи Миёна, то худи Ҳиндустон, назар ба молҳои англисӣ арзиши баланд доранд» .

Аммо амалдорони олимақоми ҳукумати подшоҳӣ инро он қадар бо хушҳолӣ истиқбол накарда, мисли пештара бо биму ҳароси зиёде амалиёти ҳарифонро дар кишварҳои ҳамсоя муроқибат мекарданд. Рафти воқеа ҳақ будани онҳоро собит намуд. Соли 1839 империяи Британия ба тахти салтанати Кобул шоҳи лӯхтакмонанд Шуҷоулмулкро нишонда, қисмати муҳимми Афғонистонро ишғол намуд.

Вазъият дар давраи ҷанги якуми Англияву Афғонистон (1838 – 1842) хеле тундутез гардид. Англисҳо ба Осиёи Миёна на фақат ҷосусони зиёдеро мефиристоданд, балки гузаргоҳу роҳҳои ҳудуди ин сарзаминро ҳаматарафа меомӯхтанд. Дар байни доираҳои ҳукмрони Британия масъалаи забти маҳалҳои шимоли Ҳиндукуш ва «ҳаракати минбаъда ба сӯи Бухоро»  мавриди муҳокима қарор мегирифт. Дар натиҷа ду роҳи ҳаракати қӯшунҳои британӣ – яке ба воситаи Эрон ва дигаре ба воситаи Афғонистон пешбинӣ карда шуд  .

Дар ин вақт шаҳри Ҳирот ба маркази фаъолияти ҷосусии англисҳо табдил ёфт. Ҷосусони британӣ ба Хева, Бухоро, Хӯқанд ва нишемангоҳҳои мардуми кӯчӣ сар медароварданд. Дар Оренбург овозае паҳн шуд, ки англисҳо дар нияти ишғол кардани Бухоро ва Хева мебошанд. Ба Бухоро ҷосусони озмудаи англис Стоддарт ва баъдтар Конолли фиристода шуданд, ки мебоист дар хусуси амалиёти якҷояи зидди русҳо шартнома мебастанд (Конолли пеш аз ин ба Хева ва Хӯқанд рафта буд). Дигар ҷосуси британӣ Д.Аббот дар Хева амал намуда, ин давлатро ба доираи сиёсати Англия кашидан ва ба муқобили Бухоро, ки ба фишори англисҳо эътино надошт, таҳрик кардан мехост. Аббот ҳамчунин доир ба хатти сарҳаддии русҳо маълумот ҷамъ мекард. Оқибат дар сари ин кори ҷосусӣ дастгир гардида, ба Англия ронда шуд. Англисҳо ба ҷои ин ҷосуси шикастхӯрда Р.Шекспир ном шахси дигареро фиристоданд, ки айнан ҳамон вазифаро бояд адо мекард  .

Намояндагони Лондон дар аморати Бухоро муваффақияти калон ба даст оварда натавонистанд. Стоддарт ва Конолли ҳангоми дар ин мамлакат буданашон ба дараҷаи кофӣ назокати дипломатӣ зоҳир накарданд. Ин буд, ки амир Насруллои худраъй онҳоро аввал ба зиндон андохт ва сипас ба қатл расонид (1842).

Ҳукумати подшоҳӣ ба мақсади беасар намудани амалиёти фаъолонаи ҳарифони хатарноки худ ба давлати хонӣ ҳайъати сафорат фиристод. Ин тадбир аз он сабаб ҳам салоҳ буд, ки сафирони Хева Отаниёз Хоҷараис муфтӣ ва аз паси ӯ Эшниёз Мамадниёзов, инчунин сафири Бухоро Муқимбек Саидов ба Россия омада буданд. Аз ин рӯ, ба тариқи ташрифи ҷавобӣ ба ин кишварҳо сафирони давлати рус П.Никифоров, ки баъдтар ӯро Г.Данилевский иваз намуд ва К.Бутенев бо ҳамроҳии шарқшинос Н.Хаников, табиатшинос А.Леман ва дигарон фиристода шуданд.

Дар солҳои 1841–1842 дипломатҳои рус бо ҳукуматдорони давлатҳои хонӣ доир ба масъалаҳои гуногуни тиҷоративу сиёсӣ гуфтушунид карданд. Зоҳиран, ҳама кор мувофиқи дилхоҳи онҳо анҷом меёфт. Хони Хева Раҳимқул, ки пас аз фавти падараш Оллоҳқулихон дар моҳи ноябри соли 1842 ба тахти салтанат нишаста буд, барои мӯҳр гузоштан ба «ӯҳдадоринома»-и пешниҳодкардаи Данилевский ризоият дод. Дар ин санад эълон карда мешуд, ки «соҳибдавлати Хоразм» ҳамеша сулҳу сафо ва дӯстиро бо Россия пос хоҳад дошт, асирон ва амволи ғасбкардаашро пас хоҳад дод; боҷи молҳои тиҷоратии Россия аз 5 фоизи арзиши воқеии онҳо болотар нахоҳад шуд, корвонҳои «транзит» бошанд, тамоман аз боҷ озод хоҳанд буд.

Ҳукумати подшоҳӣ дар ҷавоби ин хусуматҳои пешинаро тамоман «ба дасти фаромӯшӣ супурд», ба амният ва ҳимояи тоҷирони Хева замонат дода, барояшон ҳама гуна имтиёзотеро, ки «тоҷирони дигар мамолики Осиё» аз онҳо бархурдор буданд, паҳн намуд .

Хабарҳое, ки аз Бухоро мерасиданд, он қадар боиси дилхушӣ набошанд ҳам, навмедкунанда набуданд. Амир Насрулло, ки навакак дар лашкаркашии навбатии худ ба Хӯқанд зафар ёфта буд, аз имзо кардан ба «ӯҳдадориномаи» мушобеҳ сар кашид, вале умуман К.Бутенев ва ҳамроҳони ӯро бо камоли меҳмоннавозӣ пазироӣ карда, ҳатто ба онҳо иҷозат дод, ки ба Самарқанд ва Қаршӣ ташриф баранд. Вай ҳамчунин изҳор намуд, ки сафорати худро дар Петербург бо тамоми ваколати лозима омода хоҳад сохт.

Бо вуҷуди ин, ҳукумати Россия хеле дилсард ва навмед гардид. Ин на фақат аз он сабаб буд, ки намояндаи дар моҳи июни соли 1842 ба Оренбург омадаи амир Насрулло — Худоёрбек Қиличалӣ Гинаков ҳамагӣ фақат унвони қаравулбегӣ (унвони нисбатан паст дар силсилаи мартабаҳои Бухоро) дошт ва намехост қоидаҳои муқаррарии русуми дипломатиро риоят кунад. Бинобар ин дере нагузашта ӯ маҷбур шуд, ки ба ватан баргардад.

Ҳукуматдорони подшоҳии рус ба чунин хулосае омаданд, ки сабти ҳуҷҷатии ягон мувофиқат бо ҳукмронони давлатҳои хонӣ фоидае надорад. Дар мукотибаи амалдорони олимақоми Петербург ва дигар маҳалҳо баён ёфтааст, ки ин ҳукмронони мустабидди шарқ «аз тартиботи маъмулӣ бехабаранд» ва ба риоя намудани мувофиқати ҳосилшуда, ҳатто агар ба тариқи лозимӣ сурати расмӣ пайдо карда бошад ҳам, азме надоранд. Ин ақида дар ҳақиқат ҳам, вақте ки соли 1858 сафорати нави рус бо сардории Н.Игнатев ба Хева (ва сипас ба Бухоро) омад, собит гардид.

Норизоятӣ ва ташвишу изтироби Петербург боз аз он ҳолат ҳам қувват мегирифт, ки буржуазияи англис ва ҳукумати вайро тарафдорикунандаи империяи Британия аз нақшаҳои пойдор намудани ҳукмронии иқтисодию сиёсии худ дар Осиёи Миёна тамоман даст накашида буд. Баръакс, дар солҳои 40-ум экспансияи тиҷоратии соҳибкорони англис дар давлатҳои Осиёи Миёна хеле тақвият ёфта, ба фурӯши молҳои Россия душвориҳои ҷиддӣ ба миён овард.

Масалан, П.И.Неболсин пас аз сӯҳбат бо тоҷирони Бухоро навишта буд: «…англисҳо бо қасди тамоман касод кардани молҳои рус дар соли 1841 ва хусусан дар соли 1842 ба Бухоро чунон ба миқдори зиёд маснуоти худро оварда, онҳоро бо чунон нархи арзон (чи навъе ки мегӯянд, ҳатто бар зиёни худ) ба фурӯш гузоштанд, ки тамоми мардум ба ин молҳои нав дарафтода, дигар ба читу чалвору моҳути мо эътиборе надоданд. Англисҳо бо ин васила тоҷирони моро дур карда, пас аз як-ду сол нархи молҳои худро якбора беш аз ду баробар боло бардоштанд» .

Капиталистони Лондон, Ливерпул, Манчестер ва дигар шаҳрҳои Англия борҳо ин тавр амал карданд. Ин қабил усулҳо барои азхуд кардани бозорҳои Осиёи Миёна, хусусан вақте ки империяи Британия Синд (1843) ва сипас Панҷобро (1846–1849) ишғол карда, ба ҳудуди шимолии Ҳиндустон баромад, пайгирона ба роҳ андохта шуданд. К.Маркс ва Ф.Энгелс «ҳамлаи тиҷорати Англияро ба Осиёи Дарунӣ» дар нимаи дувуми солҳои чилуми асри ХIХ махсус таъкид кардаанд. Ф.Энгелс хотирнишон менамояд: «Метавон бо ҷуръат тасдиқ намуд, ки то ҷанги Афғонистон ва то ишғоли Синду Панҷоб тиҷорати Англия бо Осиёи Дарунӣ тақрибан ба сифр баробар буд. Акнун кор ранги дигар гирифтааст. Зарурати ҷиддии муттасил вусъат додани тиҷорат – ин Fatғm (қисматест), ки мисли рӯъё Англияи имрӯзаро таъқиб мекунад… ин зарурати ногузир тиҷорати Англияро водор месозад, ки дар як вақт аз ду тараф ба Осиёи Дарунӣ ҳамла оварад: аз тарафи Ҳинд ва аз тарафи баҳри Сиёҳ. Ҳарчанд ки мо дар бораи ҳаҷми содироти русҳо ба ин қитъаи олам маълумоти хеле кам дорем, ба ҳар ҳол аз рӯи амри воқеии афзоиши содироти англисҳо метавонем ба хулосае оем, ки эҳтимол тиҷорати русҳо дар он ҷо хеле кам гардида бошад» .

Ф.Энгелс саҳв накарда буд: маснуоти Британия маснуоти Россияро дар давлатҳои хонӣ хеле тазйиқ намуд. Департаменти тиҷорати хориҷии Россия дар соли 1845 кам шудани содироти молҳои ватаниро ба Осиёи Миёна, ки сабабгори он «ба бозори Бухоро бештар кашонда шудани молҳои нисбатан арзонтари Ост-Индия ва Англия» мебошад, қайд кардааст. Дар ҳисоботи ин департамент барои соли 1847 чунин суханон зикр шудаанд: «Созгории молҳои англисӣ бо бозорҳои Бухоро ва Хева ба фурӯши фоиданоки газворҳои пахтагӣ ва дигар молҳои русӣ мамониат намуд» .

Ин ҳуҷуми иқтисодии Британия тоҷирони Россияро низ бисёр ба ташвиш андохт. Яке аз тоҷирон Ф. Пичугин дар соли 1848 шикоят кардааст, ки «англисҳо сармояи худро дареғ надошта… ба Осиёи Миёна наздик мешаванд ва мо дар ин бозорҳо молҳои англисиро бисёр вомехӯрем» . Дар бисёр мақолаҳои газетаву журналҳои онвақтаи Россия ҳамин гуна ташвишҳо иброз гардидаанд. Экспансияи тиҷоратии империяи Британия воқеан ҳам бо иқдомоти ҷиддии сиёсии вай дар ин роҳ тавъам буд.

Дар солҳои 50-ум ин хавф боз ҳам зиёдтар гардид. Мустамликахоҳони британӣ дар мубориза бо Россия барои барқарор намудани ҳукмронии худ дар Осиёи Миёна аз давлати Туркияи усмонӣ ҳам истифода мебурданд. Доираҳои ҳукмрони Туркия низ дар замири дил орзуи дар тамоми «мамлакатҳои исломӣ», аз ҷумла дар Осиёи Миёна мустаҳкам кардани мавқеи худро мепарвариданд. Ҳанӯз дар соли 1851 намояндагони Туркия ба мақсади сохтани истеҳкомоти туркҳо дар давлати хонии Хева дохили музокирот шуданд, ки зимнан сохтани истеҳкомоти англисҳо низ дар назар дошта мешуд. Фаъолияти шабакаи ҷосусии Англия ва Туркия алалхусус, ба муносибати ҷанги Қрим хеле вусъат ёфт. Фиристодагони махфии Туркия он вақтҳо баёнияи султони туркро, ки давлатҳои Осиёи Миёнаро ба ҳуҷуми зидди Россия даъват мекард, оварда буданд. Ин гуна воқеаҳо кам содир намешуданд. Англия ва Туркияи иғвододаи вай борҳо саъю кӯшиш намуданд, ки шиори «ғазовоти» иттиҳоди се давлати Осиёи Миёна – аморати Бухоро, давлатҳои хонии Хева ва Хӯқандро ба муқобили Россия амалӣ кунанд. Ба замми ин, хавфе ҳам ба миён омада буд, ки Англия ва Туркия ба иттиҳоди сегона ҳамроҳ шуда, бар зидди Россия ҷанг мекунанд.

Аммо дар амал ба Англия ва империяи Усмония бо вуҷуди даст задан ба макру ҳила ба вуҷуд овардани чунин иттиҳод муяссар нагардид. Англия одатан аҳдшиканона амал мекард. Фиристодагони махфии Англия бо амалдорони олимақоми Бухоро ба дӯстӣ ва садоқат савганд ёд карда, дар айни замон ба амири Афғонистон дар муборизаи зидди мулкҳои ӯзбеку тоҷикнишини таҳти сарпарастии амири Бухоро қароргирифтаи он сӯи дарёи Аму кӯмак мерасониданд. Оқибат дар натиҷаи чунин амалиёт қисми зиёди тоҷикон ва ӯзбеконе, ки аз қадим дар соҳили чапи дарёи Аму (ноҳияҳои шимолии Афронистони кунунӣ) зиндагӣ мекарданд, ба таври сунъӣ аз бародарони ҳамхуни дар Осиёи Миёна будаи худ ҷудо шуда монданд.

Инро ҳам қайд накардан мумкин нест, ки дар Лондон хаёли мудохилаи мусаллаҳонаи зидди давлатҳои хониро тамоман аз сар дур накарда буданд. Чунончи, соли 1858 ҳангоми дар парламенти Англия муҳокима шудани масъалаи вусъат додани экспансияи тиҷоратӣ дар Осиёи Миёна яке аз намояндагони парламент таъкид намуд, ки ҳамин омил «имкони ба ин мамлакат фиристодани қувваҳои мусаллаҳро бештар мегардонад» .

Вале мустамликадорон ба амалӣ намудани ин қасду ниятҳои худ муваффақ шуда натавонистанд.

Тадқиқи илмии давлатҳои Осиёи Миёна

Чунон ки гуфта шуд, ҳукуматдорони подшоҳӣ аз натиҷаҳои умумии музокироти намояндагиҳои дипломатии худ дар Бухоро, Хева ва Хӯқанд қонеъ нагардида буданд. Кӯшишҳои истифода бурдани робитаҳои иқтисодӣ барои аз ҷиҳати сиёсӣ барқарор кардани нуфузи томи Петербург дар Осиёи Миёна бо сабабҳои гуногун бароре накард. Вале мо наметавонем дар баҳо додан ба муносибатҳои сиёсии империяи Россия бо давлатҳои Осиёи Миёна аз чунин мавқеи маҳдуд ва махсус наздик шавем. Ҳатто агарчи сафари дипломатҳо на ҳамеша боиси расидан ба мақсадҳои пешгузоштаи онҳо мегардид, лекин одатан ба афзоиши беш аз пеши мубодилаи молҳо дар байни давлатҳои номбурда таъсире мекард.

Муҳимтар аз ҳама ин аст, ки мусофирати сафирон, намояндагиҳо, тоҷирон ва сайёҳони ҷудогонаи рус ба Осиёи Миёна аз дигар ҷиҳат аҳамияти хеле калон дошт. Аксари касоне, ки ба ин тарафҳо сафар мекарданд, одамони фозил ва донишманд буданд ва баъзеи онҳо забонҳои шарқро медонистанд . Дар байни онҳо мутахассисони дараҷаи аввали география ва геология, геодезия ва астрономия, табиатшиносон, шарқшиносон ва забоншиносони пуртаҷриба ҳам буданд.

Дар таҳқиқи натиҷаҳои саёҳат ва таҳлили маводу иттилооти гуногуне, ки тоҷирони Россия ва Осиёи Миёна меоварданд, гули сарисабади илму фанни ватанӣ, аз он ҷумла шарқшиносон ва ҷуғрофидонони маъруфи асри Х1Х-и рус иштирок менамуданд.

Инак, мӯъҷизае ба амал омад: дар зарфи камтар аз 50 соли асри ХIХ Осиёи Миёна аз сарзамини ношинос (tӯққa incognita) ба кишваре табдил ёфт, ки илм дар бораи он бисёр маълумоти дақиқ ба даст овард.

Ба қавли чуғрофидони машҳури рус И.В.Мушкетов, экспедитсияҳои нимаи аввали асри ХIХ дар тадқиқи ҷуғрофии Осиёи Миёна аҳамияти калонеро молик мебошанд: «…Онҳо материалҳои комилан илмӣ медиҳанд, ки ҳоҷат ба тафсир нест; илова бар мадракҳои каму беш дақиқи нақшабардорӣ, хизмати асосии ин тадқиқот иборат аз он аст, ки онҳо моро бо хусусиятҳои табииву таърихии ҳавзаи Туркистон шинос менамояд» .

Дар вақти ин сафару саёҳатҳо роҷеъ ба халқҳои Осиёи Миёна, таърих ва маданияти онҳо низ мадракҳои фаровон ва гуногун (агарчи қисми зиёди онҳо он қадар мураттаб набуданд) ҷамъоварӣ карда шуданд. Мумкин аст гуфт, ки таҳқиқи этнографии мардумони Осиёи Миёна дар нимаи аввали асри ХIХ шурӯъ гардида буд. Аз мадракҳои дар нашрияҳои мухталиф ва каммашҳур пароканда ва ё дар ҷузвдонҳои архив нигоҳ дошташуда дар бораи тарзи зиндагӣ, маданияти моддӣ ва баъзе ҷиҳатҳои маданияти маънавии халқҳои Осиёи Миёна: тоҷикон, ӯзбекон, туркманҳо, қирғизҳо, қазоқҳо ва қарақалпоқҳо метавон тасаввур пайдо намуд. Афсӯс, ки қисми муҳими ин мадракҳо дар тадқиқоти этнографии муосир хеле кам ё ҳатто тамоман истифода нашудаанд.

Омӯзиши забони халқҳои Осиёи Миёна бо эҳтиёҷоти амалӣ алоқаманд буд. Дар айни замон ба тадқиқи илмии ин забонҳо низ ибтидо гузошта шуд. Дар қисмати забони тоҷикӣ чунин хидматро яке аз шарқшиносони намоёни рус В.В.Григорйев адо кардааст.

Дар ҳисоботи сайёҳон ёдгориҳои ҷудогонаи санъати меъмории Осиёи Миёна бисёр зикр шуда ва ё мухтасаран тасвир ёфта, лавҳаи баъзе аз онҳо сабт гардидаанд, инчунин тавсифи биноҳои иқоматӣ оварда мешавад. Аз ин қабил навиштаҷоти кӯтоҳ метавон маълумоти пурарзиш барои таърихи санъати меъмории Осиёи Миёна ба даст овард.

Қариб ҳар як сайёҳ вазъу тартиби идории давлатҳои хониро каму беш батафсил баён карда, тавсифи ин ва ё он ҷиҳати ҳаёти иқтисодии онҳоро низ овардааст. Асари Н.В.Хаников «Тавсифи давлати хонии Бухоро» (1843) аз беҳтарин таълифотест, ки дар ин мавзӯъ ба вуҷуд омадаанд. Вақте ки Н.В.Хаников ба Осиёи Миёна сафар кард, синни ӯ ҳанӯз ба 22 нарасида буд. Ў баъди хатми литсейи Сарскоселск аз тариқи худомӯзӣ шарқшинос гардид. Истеъдоди фитрӣ, кунҷковӣ ва мушоҳидакорӣ ба ҷавони донишдӯст имкон доданд, асаре таълиф намояд, ки бо хусусиятҳои барозандаи худ – тасвири ҳамаҷониба ва амиқи аморати Бухоро – касро то кунун ба ваҷд меорад.

Дар китоби Н.В.Хаников ва асарҳои дигар муаллифон доир ба таърихи маҳалҳо, шаҳрҳо ва давлатҳои ҷудогонаи Осиёи Миёна мадракҳои муҳим зикр ёфтаанд. Дар айни замон, сайёҳон аз ин сарзамин дастнависи асарҳои гуногуни таърихӣ ва адабии ба забонҳои арабӣ, тоҷикӣ ва ӯзбекӣ таълифёфтаро низ бо худ мебурданд, ки баъдтар чанде аз онҳо нашр гардид. Масалан, дастнависи «Таърихи Муқимхонӣ», ки сафорати рус соли 1821  аз Бухоро бурда буд, интихобан (матни аслӣ, тарҷумаи фаронсавӣ) бо шарҳи О.И.Сенковский ба табъ расонида шуд. Ба қавли В.В.Бартолд, ин асар дар нашри яке аз «саромадони шарқшиносии рус» профессор Сенковский барои европоиён муддати дарозе ҳамчун ягона манбаи таҳқиқи аморати Бухоро хизмат намуд . Дар соли 1834 академик Х.Д.Френ барои кӯмаки сайёҳони рус феҳристи асарҳои муаллифони шарқро, «ки ба ҷустуҷӯи дастнависи аслӣ ва ё нусхаҳои он машғул шудан лозим меомад», интишор дод. Ин феҳрист, ки чанд бор нашр гардид, дар ҷамъоварии дастнависҳои шарқӣ роли муҳим бозид. Донишманди ҷавон Н.В.Хаников низ аз Бухоро дастнависҳои зиёдеро пайдо карда, ба Россия бурд. Соли 1858 дар ҳайъати намояндагии дипломатии Н.П.Игнатйев шарқшиноси машҳури рус П.И.Лерх ба Хева ва Бухоро омада, маҷмӯи тамоми дастнависҳоро ҷамъ намуд. Дар як вақт сиккаҳои гуногуни зарби Осиёи Миёна низ бурда мешуданд.

Тадқиқи таърих ва маданияти Осиёи Миёна яке аз муҳимтарин равияҳои шарқшиносии рус гардид. Намояндаи маъруфи ин равия академик Х.Д.Френ мадракҳои пурарзиши сиккашиносиро таҳқиқ ва нашр намуд, матни туркии асари Абулғозӣ «Шаҷараи туркон ва муғулон»-ро ба табъ расонид. И.Н.Березин «Шайбонинома» ва Н.И.Илминский «Бобурнома»-ро чоп карданд. В.В.Григорйев, В.В.Веляминов-Зернов, Я.В.Хаников бисёр манбаъҳои пурбаҳои русӣ ва маҳаллиро роҷеъ ба таърихи Осиёи Миёна бо шарҳу тафсири худ интишор намуданд. В.В.Веляминов-Зернов, В.В.Григорев, В.Г.Тизенгаузен ва дигарон муддати зиёде ба таҳқиқи сиккаҳои Осиёи Миёна машғул шуданд. Тавассути асарҳои ин олимон нахустин бор тарҳи давраҳои ҷудогонаи таърихи асримиёнагӣ ва нави Осиёи Миёна дар пеши назар ҷилвагар гардид. Н.Я.Бичурин (Иакинф) дар омӯзиши таърихи бостони Осиёи Миёна саҳми бебаҳое гузошт. Хулласи калом, дар нимаи аввал ва миёнаҳои асри ХIХ як зумра донишмандони рус дар соҳаи таҳқиқи таърихи Осиёи Миёна корҳои пурсамаре анҷом доданд . Тоҷикон, ӯзбекон, қирғизҳо, туркманҳо ҳамеша ин олимони забардасти русро, ки на фақат дар гузоштани асоси тадқиқи илмии Осиёи Миёна, балки дар устувор намудани дӯстии халқҳои Осиёи Миёна ва халқи рус иқдомоти шоистае кардаанд, бо ҳисси эҳтиром ва сипосгузорӣ ёд мекунанд.

* * *

Даврае, ки мо мавриди тадқиқ қарор додаем, яке аз сахттарин давраҳои таърихи халқи тоҷик ба шумор меравад. Дар ҳамин давра байни давлатҳои мухталиф тақсим шудани халқи тоҷик анҷом меёбад. Бо таъсиси давлати Афғонистон қисми зиёди тоҷикон, ки аслан дар хоки Афғонистони кунунӣ иқомат доштанд, ба таври сунъӣ аз тоҷикони сокини Осиёи Миёна ҷудо карда шуданд  . Аксарияти тоҷикони Осиёи Миёна дар шаҳрҳои гуногуни аморати Бухоро ва давлати хонии Хӯқанд, дар водии Фарғона, воҳаи Бухоро ва ғ., дар мулкҳои ниммустақили кӯҳистонии сарзамини Тоҷикистони ҳозира (Қаротегин, Дарвоз, Вахон, Шуғнон ва ғ.), миқдори ками онҳо дар шаҳрҳои хонияи Хева ва давлатҳои хонии қазоқ  (Авлиёато, Чимкент ва ғ.), дар Туркистон – дар давлати хоҷагони Қошғар (Қошғар, Хутан ва ғ.) сукунат доштанд. Дар шимоли Ҳиндустон ва Хуросони ба Эрон гузашта низ бисёр маҳалҳои тоҷикнишин мавҷуд буданд.

Ҳамин тариқа, дар миёнаҳои асри ХIХ вилоятҳое, ки тоҷикон ва дигар халқҳои Осиёи Миёна маскун буданд, ба ҳар мамлакат ва давлатҳои хонӣ пароканда гардиданд.

Ба сабаби сар задани бӯҳрони иқтисодӣ ва сиёсӣ дар Осиёи Миёна шароити иҷтимоӣ боз ҳам бадтар шуд.  Дар миёна ва чоряки севуми асри ХVIII бӯҳрон ба нуқтаи баланди худ расид. Ҳарчанд баъзе тадбирҳои марказиятдиҳӣ ва як андоза беҳтар кардани вазъи обёрӣ, ки дар ибтидо ва нимаи аввали асри ХIХ дар се давлат – аморати Бухоро, давлатҳои хонии Хӯқанд ва Хева ба амал омад, қадре зуҳуроти шадиди ин бӯҳронро фурӯ нишонда бошад ҳам, онро тамоман аз байн бурда наметавонист.

Нуфузи ниҳоят зиёди дар байни оммаи забун ва гумроҳ пайдокардаи рӯҳониёни ислом, хусусан шайхони дарвешӣ ба завол ёфтан ва пӯсидани низоми феодалӣ мусоидат мекард. Чунон ки И.С.Брагинский ҳаққонӣ гуфтааст: «…вазъи фавқулоддаи сахти хоҷагӣ ва маданӣ ва ҳоли табоҳи оммаи заҳматкаш дар миёнаи асри ХIХ на фақат зуҳури аз қаър заволёбии муддати асрҳо дар Осиёи Миёна давомдошта мебошад, балки дар айни замон зуҳури ба худ хоси зиддиятҳои байни қувваҳои истеҳсолкунандаи бо вуҷуди ҳар гуна душвориҳо пешрафта ва муносибатҳои истеҳсолии ишкелзанандаи давраи таназзули феодализм аст, ки ба харобшавии қувваҳои истеҳсолкунанда оварда мерасонид» .

Асри ХVIII дар Осиёи Миёна давраи дар натиҷаи бӯҳрони сахти иҷтимоӣ ва хоҷагӣ ақиб рафтани қувваҳои истеҳсолкунанда мебошад. Дар асри ХIХ ба ҷунбуҷӯш даромадани тамоми соҳаҳои иқтисодиёт мушоҳида мешавад, ки дар ин бобат робитаҳои иқтисодии Осиёи Миёнаву Россия роли муҳим бозидаанд. Дараҷаи баланди тараққиёти касбу ҳунар, алалхусус дар шаҳрҳо, инчунин равнақи тиҷорат нишон медиҳад, ки дар системаи форматсияи феодалии Осиёи Миёнаи асри ХIХ истеҳсоли мол ва гардиши пул мавқеи калонеро ишғол менамуд  . Дар айни замон қисми асосии аҳолии давлатҳои Осиёи Миёна, махсусан аҳолии кӯчӣ ва муқимии деҳот ҳамоно дар шароити хоҷагии соф натуралӣ ва ё нимнатуралӣ зиндагӣ мекард. Тамоми системаи истеҳсолот ва муносибатҳои иҷтимоӣ асосан феодалӣ буд. Баъзе падидаҳои муносибати буржуазӣ (чунин тамоюлот ба назар мерасид) дар ин шароит ягон қадар ҳам инкишоф ёфта наметавонист. Дар боло роҷеъ ба комёбиҳои соҳаи истеҳсолот ва тиҷорат сухан ронда шуд. Аммо бино ба гуфтаҳои Ф.Энгелс, ки комилан ба Осиёи Миёна ҳам татбиқшаванда аст: «Ҳамаи ин муваффақиятҳои истеҳсолоту муомилот, дар воқеъ, аз рӯи мафҳуми имрӯза характери хеле маҳдуд доштанд. Истеҳсолот дар ҳамон шакли карахти сирф устохонаи ҳунармандӣ боқӣ монда, бинобарин, худаш ҳам хусусияти феодалиашро ҳанӯз нигоҳ медошт…» муваффақиятҳои тиҷорат низ маҳдуд буданд . Масалан, дар Осиёи Миёна тамоюли пайдоиши бозорҳои вилоятӣ ба зуҳур меояд, вале ин ҳам ба куллӣ сурат намеёбад.

В.И.Ленин хотирнишон карда буд: «Фақат дар давраи нави таърихи рус (тахминан аз асри 17) ҳамаи ингуна вилоятҳо, қаламравҳо ва княжествоҳо ҳақиқатан ба сурати воқеӣ дар як воҳид пайваста шуданд… Сабаби он ин буд, ки мубодила дар байни вилоятҳо рӯз ба рӯз қувват мегирифт, муомилаи молӣ ҳам оҳиста-оҳиста меафзуд, бозорҳои хурд-хурди маҳаллӣ дар як бозори умумии Россия ба ҳам меомаданд. Азбаски роҳбарон ва соҳибони ин протсесс капиталистони савдогар буданд, эҷоди ин алоқаҳои миллӣ танҳо эҷоди алоқаҳои буржуазӣ буд, на чизи дигар» .

Дар миёнаҳои асри ХIХ ин протсесс дар Осиёи Миёна аз ташкили бозорҳои маҳаллӣ ва қисман вилоятӣ дуртар нарафт. Дар чунин шароите, ки хоҷагии натуралӣ бартарӣ дошт ва парокандагии иқтисодию сиёсӣ ҳукмфармоӣ мекард, ба вуҷуд омадани бозори умумӣ дар Осиёи Миёна аз имкон берун буд; давлатҳои хонӣ мавҷудияти худро ҳамчун давлати феодалӣ нигоҳ медоштанд. Вазъияти давлатҳои хонии Осиёи Миёнаро дар нимаи аввали асри ХIХ метавон бо гуфтаҳои Ф.Энгелс тавсиф намуд: «Вале дар ҳама ҷо, ҳам дар шаҳрҳо ва ҳам дар деҳот, миқдори чунин унсурони аҳолӣ, ки пеш аз ҳама барҳам додани ҷангҳои бемаънии пайдарпай, бас кардани низоъу нифоқи байни феодалон ва ҷангҳои муттасили дохилӣ, ки ҳатто дар мавридҳои ба мамлакат ворид шудани душмани аҷнабӣ ҳам қатъ намегардид, хотима ёфтани ин ҳолати дар зарфи тамоми давраи асри миёна ҳамеша давом кардаи харобиовариҳои доимӣ ва комилан бемақсадро талаб менамуданд, зиёдтар мешуд» .

Муносибатҳои иқтисодии Осиёи Миёна ва Русия. Тадқиқи Осиёи Миёна аз тарафи олимони рус.: 210 комментариев

  • в
    Permalink

    Thank you for sharing your thoughts. I really appreciate your efforts and I will be waiting for your further write
    ups thank you once again.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for some other informative website.
    The place else could I am getting that kind of info written in such an ideal means?
    I have a challenge that I am simply now running on, and I’ve been at the
    look out for such info.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you a lot for sharing this with all folks you actually realize what you’re talking about!
    Bookmarked. Please also visit my website =).
    We may have a link alternate agreement among us

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent blog here! Also your web site rather a lot up fast!
    What web host are you using? Can I get your affiliate link for your
    host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s a pity you don’t have a donate button! I’d definitely
    donate to this brilliant blog! I suppose for now
    i’ll settle for book-marking and adding your RSS feed to my Google account.
    I look forward to brand new updates and will share this site with my Facebook group.
    Talk soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    We’re a group of volunteers and opening a new scheme in our community.

    Your web site offered us with valuable information to work on. You have done
    a formidable job and our whole community will be grateful to you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy! I know this is kinda off topic but I was wondering if you knew
    where I could get a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m having problems finding one?
    Thanks a lot!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever thought about adding a little bit more than just
    your articles? I mean, what you say is valuable and everything.
    But think about if you added some great graphics or videos to give your posts more, «pop»!
    Your content is excellent but with images and video clips,
    this website could definitely be one of the most beneficial in its field.
    Terrific blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey! I know this is sort of off-topic however I needed to ask.
    Does managing a well-established blog like yours require a massive amount work?
    I’m brand new to running a blog but I do write in my diary on a daily basis.
    I’d like to start a blog so I will be able to share my personal experience
    and feelings online. Please let me know if you have any kind of recommendations or tips for brand new aspiring bloggers.
    Thankyou!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’ve been exploring for a bit for any high-quality articles or
    blog posts in this sort of house . Exploring in Yahoo I eventually stumbled upon this site.
    Studying this information So i am happy to express that I’ve
    a very good uncanny feeling I came upon just what I needed.
    I most undoubtedly will make certain to do not put out of your
    mind this web site and give it a glance regularly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Undeniably believe that which you stated. Your favorite
    reason seemed to be on the net the easiest thing to be aware of.
    I say to you, I certainly get irked while people think about worries that
    they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out
    the whole thing without having side effect , people can take a signal.
    Will likely be back to get more. Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wow, wonderful blog layout! How long have you been blogging for?
    you made blogging look easy. The overall look of your web site is magnificent, as well as the content!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for sharing your info. I truly appreciate your
    efforts and I will be waiting for your further write
    ups thank you once again.

    Ответ
  • в
    Permalink

    An outstanding share! I’ve just forwarded this onto a coworker who had been conducting a little homework on this.
    And he actually ordered me breakfast due to the fact that
    I found it for him… lol. So let me reword this…. Thank YOU
    for the meal!! But yeah, thanks for spending time to discuss this matter here on your internet site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Ahaa, its fastidious discussion about this piece of writing
    here at this weblog, I have read all that, so at this time me also commenting
    here.

    Ответ
  • в
    Permalink

    each time i used to read smaller articles which as well clear their motive, and that is also happening with this article
    which I am reading at this place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I feel this is one of the such a lot significant info for me.
    And i am happy reading your article. However want to remark on some normal issues, The web site taste is
    perfect, the articles is really nice : D. Just right
    process, cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, this weekend is fastidious in support of
    me, for the reason that this point in time i am reading this enormous educational piece of
    writing here at my residence.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wow that was odd. I just wrote an extremely long comment
    but after I clicked submit my comment didn’t show up.
    Grrrr… well I’m not writing all that over again. Anyhow,
    just wanted to say wonderful blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent pieces. Keep posting such kind of information on your blog.
    Im really impressed by it.
    Hey there, You have done an excellent job. I will certainly digg it and personally recommend to my friends.

    I’m confident they’ll be benefited from this website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I will immediately grab your rss as I can’t to find your e-mail subscription link or
    newsletter service. Do you have any? Kindly allow me know in order that I may just subscribe.
    Thanks.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Magnificent website. A lot of helpful information here.
    I am sending it to several friends ans additionally sharing in delicious.
    And of course, thank you on your sweat!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I every time emailed this blog post page to all my associates, for the
    reason that if like to read it then my friends will too.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am no longer certain where you are getting your information, however great topic.
    I must spend some time learning more or figuring out more.
    Thanks for magnificent info I used to be on the lookout for this
    info for my mission.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greetings! Very helpful advice in this particular
    article! It is the little changes that make the most significant changes.

    Many thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there, I found your blog via Google even as searching for a
    similar matter, your web site got here up, it seems good.
    I have bookmarked it in my google bookmarks.
    Hello there, just turned into aware of your weblog thru
    Google, and located that it is truly informative. I am going to be careful for brussels.
    I will appreciate when you proceed this in future.
    Lots of people can be benefited from your writing.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello! I could have sworn I’ve visited this site before but after
    going through many of the articles I realized it’s
    new to me. Anyways, I’m certainly delighted I stumbled upon it and I’ll be bookmarking it and checking back frequently!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Aw, this was an extremely nice post. Finding the time and actual effort to generate a good
    article… but what can I say… I procrastinate a lot and don’t
    manage to get anything done.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello i am kavin, its my first occasion to commenting anywhere,
    when i read this article i thought i could also make
    comment due to this good paragraph.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great site. Plenty of useful information here.
    I’m sending it to a few pals ans additionally sharing in delicious.

    And of course, thanks to your sweat!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Genuinely when someone doesn’t know then its up to other
    users that they will assist, so here it occurs.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there to every one, the contents existing at this web page are in fact amazing for people experience,
    well, keep up the nice work fellows.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I really like your blog.. very nice colors & theme.
    Did you design this website yourself or did you hire someone to do it for you?
    Plz reply as I’m looking to create my own blog and would like to know where u
    got this from. thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice post. I learn something totally new and challenging on blogs I stumbleupon every day.

    It will always be exciting to read through articles from other authors and use a little something from other sites.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been exploring for a little for any high-quality articles or weblog posts on this sort of area .
    Exploring in Yahoo I eventually stumbled upon this web site.
    Studying this information So i’m satisfied to exhibit that I’ve an incredibly good uncanny feeling I found out just
    what I needed. I most certainly will make sure to don?t forget this web
    site and give it a glance regularly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was good.
    I do not know who you are but certainly you’re going to
    a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You actually make it seem really easy together with your presentation but I
    in finding this matter to be really something that I feel I’d by no means understand.

    It seems too complex and very wide for me. I am taking a look ahead to your next post,
    I will try to get the dangle of it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, i believe that i saw you visited my weblog so i came to go back the choose?.I am attempting to
    in finding things to improve my web site!I suppose its good
    enough to use a few of your ideas!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I every time used to read article in news papers but now as I am a user of net thus from
    now I am using net for posts, thanks to web.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I absolutely love your blog and find a lot of your post’s to be what precisely I’m looking for.

    Does one offer guest writers to write content for
    you personally? I wouldn’t mind publishing a post or elaborating on a lot of the
    subjects you write with regards to here. Again, awesome website!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Outstanding post however I was wanting to know
    if you could write a litte more on this topic? I’d be very thankful if you could elaborate a little bit
    further. Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This post gives clear idea in favor of the new users of blogging, that actually how to do
    blogging and site-building.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I pay a visit every day some blogs and sites to read posts,
    however this web site presents feature based
    articles.

    Ответ
  • в
    Permalink

    These are really fantastic ideas in on the topic of blogging.
    You have touched some nice points here. Any way keep up wrinting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great beat ! I wish to apprentice while you amend your site,
    how can i subscribe for a blog web site? The account aided me a acceptable deal.

    I had been a little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

    Ответ
  • в
    Permalink

    My brother suggested I might like this web site.
    He was entirely right. This post actually made my day. You
    cann’t imagine just how much time I had spent for this info!
    Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Its such as you read my thoughts! You appear to understand so much about this,
    like you wrote the guide in it or something. I feel that you simply could do with a few percent to
    drive the message house a little bit, but other than that,
    that is great blog. A fantastic read. I will definitely be back.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi would you mind sharing which blog platform you’re working with?
    I’m looking to start my own blog in the near future but I’m having a hard time selecting between BlogEngine/Wordpress/B2evolution and Drupal.

    The reason I ask is because your design and style seems different then most blogs and I’m looking for something completely unique.
    P.S My apologies for getting off-topic but I had to ask!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of any widgets I could add to my blog that automatically tweet my newest twitter updates.
    I’ve been looking for a plug-in like this for quite some time and was hoping maybe you would
    have some experience with something like this. Please let
    me know if you run into anything. I truly enjoy reading your blog and I look forward to your
    new updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    F*ckin’ remarkable things here. I am very glad to see your post. Thanks a lot and i am looking forward to contact you. Will you kindly drop me a e-mail?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there! This post couldn’t be written any better! Reading this post reminds me of my old room mate!
    He always kept talking about this. I will forward this write-up to him.
    Fairly certain he will have a good read. Many thanks for
    sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Its such as you learn my thoughts! You appear to know so much approximately this, such as you wrote the e book in it or something.

    I believe that you simply can do with a few percent to pressure the message home a bit, however instead of that,
    this is great blog. A fantastic read. I’ll certainly be
    back.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was very pleased to discover this web site.

    I wanted to thank you for ones time for this particularly wonderful read!!
    I definitely savored every part of it and I have you
    bookmarked to see new information on your blog.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m pretty pleased to uncover this site. I wanted to thank you for your time just
    for this wonderful read!! I definitely appreciated every little bit of it and I have you book
    marked to see new things on your web site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’ve learn some good stuff here. Definitely value bookmarking for revisiting.
    I surprise how much attempt you place to create one of these great informative website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    A motivating discussion is definitely worth comment.
    There’s no doubt that that you need to write more about this topic,
    it may not be a taboo subject but typically people don’t speak about
    such topics. To the next! Best wishes!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have read so many content concerning the blogger lovers but
    this post is in fact a nice piece of writing, keep it up.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Good day! Do you know if they make any plugins to help with SEO?
    I’m trying to get my blog to rank for some targeted keywords but I’m not seeing
    very good gains. If you know of any please share.
    Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Wow, awesome blog layout! How long have you been blogging for?
    you made blogging look easy. The overall look of your site is fantastic, let alone the
    content!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You really make it seem so easy with your presentation but
    I find this topic to be actually something that I think I would
    never understand. It seems too complicated and very broad for me.
    I am looking forward for your next post, I will try to get
    the hang of it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m gone to inform my little brother, that he should
    also pay a quick visit this weblog on regular basis to obtain updated from most up-to-date
    news.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, Neat post. There’s an issue with your site in internet
    explorer, could test this? IE still is the
    marketplace leader and a large section of folks will omit
    your great writing because of this problem.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, everything is going perfectly here and ofcourse every
    one is sharing data, that’s genuinely good, keep up writing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    What a data of un-ambiguity and preserveness of valuable experience concerning unexpected emotions.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Amazing issues here. I’m very satisfied to see your article.
    Thanks so much and I am looking ahead to contact you.
    Will you please drop me a mail?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there would you mind letting me know which hosting company
    you’re working with? I’ve loaded your blog in 3 completely different internet browsers and I must say this blog loads a lot faster then most.
    Can you suggest a good internet hosting provider at a reasonable price?
    Thanks, I appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Awesome blog! Do you have any helpful hints for aspiring writers?
    I’m hoping to start my own site soon but I’m a little lost on everything.

    Would you suggest starting with a free platform like WordPress or go
    for a paid option? There are so many options out there that I’m totally overwhelmed ..
    Any suggestions? Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Whoa! This blog looks exactly like my old one! It’s on a totally different topic but it has pretty much the same page layout and design.
    Wonderful choice of colors!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello there! I could have sworn I’ve been to this blog
    before but after reading through some of the post I realized it’s
    new to me. Anyways, I’m definitely glad I found it and
    I’ll be book-marking and checking back frequently!

    Ответ
  • в
    Permalink

    You’ve made some really good points there. I checked
    on the internet to find out more about the issue and found most individuals will go along with your views on this website.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever considered about including a little bit more than just your articles?
    I mean, what you say is fundamental and everything.
    However think about if you added some great images or videos
    to give your posts more, «pop»! Your content is excellent but with
    pics and clips, this site could certainly be one of the very
    best in its niche. Very good blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I believe this is one of the most vital information for me.

    And i am happy studying your article. However should observation on some common things, The site style
    is perfect, the articles is actually great : D. Just right task,
    cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you for the good writeup. It in fact was a amusement account it.
    Look advanced to far added agreeable from you! By the way, how can we communicate?

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m really loving the theme/design of your website.

    Do you ever run into any internet browser compatibility issues?

    A few of my blog visitors have complained about my blog not operating correctly in Explorer but looks great in Chrome.
    Do you have any suggestions to help fix this problem?

    Ответ
  • в
    Permalink

    My brother suggested I might like this web site. He was totally right.
    This post actually made my day. You can not imagine simply how much time I
    had spent for this information! Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Superb post but I was wanting to know if you could write a litte
    more on this subject? I’d be very grateful if you could elaborate a little bit more.
    Appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up i am kavin, its my first occasion to commenting
    anywhere, when i read this post i thought i could
    also create comment due to this brilliant article.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello! This post could not be written any better!

    Reading through this post reminds me of my good old room mate!
    He always kept chatting about this. I will
    forward this page to him. Pretty sure he will have
    a good read. Thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have read so many content on the topic of the blogger lovers however this
    article is in fact a fastidious piece of writing, keep it up.

    Ответ
  • в
    Permalink

    These are really great ideas in about blogging. You have touched some nice things here.
    Any way keep up wrinting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello! I know this is somewhat off topic but I was wondering if you knew
    where I could get a captcha plugin for my comment form?
    I’m using the same blog platform as yours and I’m having problems finding one?
    Thanks a lot!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I know this if off topic but I’m looking into starting my
    own blog and was wondering what all is needed to get setup?
    I’m assuming having a blog like yours would cost
    a pretty penny? I’m not very internet savvy so I’m not 100% positive.
    Any tips or advice would be greatly appreciated. Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    Heya i’m for the primary time here. I came across
    this board and I to find It really helpful & it helped me out
    much. I am hoping to present one thing again and aid others like you helped me.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This is my first time visit at here and i am genuinely
    impressed to read everthing at alone place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been surfing online more than 4 hours today, yet I never found any
    interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me.
    Personally, if all site owners and bloggers made
    good content as you did, the net will be a lot more useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you a lot for sharing this with all of us you actually realize what you’re talking approximately!
    Bookmarked. Please additionally seek advice from my web site =).

    We can have a hyperlink alternate agreement between us

    Ответ
  • в
    Permalink

    Heya i am for the first time here. I found this board and I find It really useful & it helped me
    out a lot. I am hoping to offer one thing back and aid others like you helped
    me.

    Ответ
  • в
    Permalink

    At this time I am going away to do my breakfast, when having my breakfast coming again to read further news.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey very nice website!! Man .. Beautiful .. Wonderful ..
    I will bookmark your website and take the feeds also?

    I am satisfied to search out numerous useful info right here in the put up, we
    want develop extra techniques on this regard, thanks for
    sharing. . . . . .

    Ответ
  • в
    Permalink

    Having read this I thought it was really informative. I appreciate you spending some time and energy to put this short article together.
    I once again find myself personally spending way too much time
    both reading and posting comments. But so what, it was still worthwhile!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks in favor of sharing such a nice opinion, paragraph is pleasant,
    thats why i have read it completely

    Ответ
  • в
    Permalink

    I believe everything said made a great deal of sense. But, what about this?

    what if you added a little content? I mean, I don’t want to tell you how to
    run your blog, however suppose you added a headline that grabbed people’s attention? I mean Муносибатҳои иқтисодии Осиёи Миёна ва Русия.

    Тадқиқи Осиёи Миёна аз тарафи олимони рус.
    — Донишхона is kinda boring. You should look at Yahoo’s home page and note how they write post titles to get viewers to click.
    You might add a video or a picture or two to grab readers interested about what you’ve got to say.
    In my opinion, it could make your website a little bit more interesting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I do believe all the ideas you have presented for your post.
    They’re really convincing and can definitely work. Nonetheless,
    the posts are too quick for newbies. May just you please prolong them a little from next time?
    Thank you for the post.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi mates, fastidious piece of writing and good arguments commented at this
    place, I am actually enjoying by these.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m not that much of a online reader to be honest but
    your blogs really nice, keep it up! I’ll
    go ahead and bookmark your website to come back in the future.
    Cheers

    Ответ
  • в
    Permalink

    Unquestionably believe that which you said. Your favorite
    justification appeared to be on the internet the easiest thing to be aware of.
    I say to you, I definitely get annoyed while people think about worries that they
    just do not know about. You managed to hit the
    nail upon the top and defined out the whole thing without having side-effects ,
    people could take a signal. Will probably be back to get more.
    Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    My developer is trying to persuade me to move to .net from PHP.

    I have always disliked the idea because of the costs.

    But he’s tryiong none the less. I’ve been using Movable-type on numerous websites for about a year and
    am anxious about switching to another platform. I have heard very good things about blogengine.net.
    Is there a way I can import all my wordpress posts into it?
    Any help would be greatly appreciated!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Asking questions are in fact nice thing if you are not understanding something completely, however this paragraph gives
    nice understanding even.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Your method of describing everything in this article is
    in fact fastidious, all be able to effortlessly be
    aware of it, Thanks a lot.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s very effortless to find out any matter on net as compared to
    books, as I found this article at this site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, yup this post is really fastidious and I have
    learned lot of things from it on the topic of blogging.
    thanks.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy! Quick question that’s totally off topic.

    Do you know how to make your site mobile friendly?
    My site looks weird when browsing from my iphone 4. I’m trying to find a template or plugin that might be able to fix this issue.

    If you have any recommendations, please share. With thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hurrah! After all I got a webpage from where I can truly get useful
    information concerning my study and knowledge.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey! This post couldn’t be written any better!
    Reading through this post reminds me of my old room mate!
    He always kept talking about this. I will forward this write-up to him.
    Fairly certain he will have a good read. Many thanks for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was
    great. I do not know who you are but definitely you’re going to a famous blogger if
    you aren’t already 😉 Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    all the time i used to read smaller content that also clear their motive, and that is also
    happening with this paragraph which I am reading at this time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up to all, how is all, I think every one is getting more
    from this website, and your views are nice
    in support of new people.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I visit everyday some web sites and websites to read content, except this web site provides feature
    based content.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello Dear, are you in fact visiting this website daily, if so afterward you will
    without doubt take good knowledge.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s remarkable to pay a quick visit this web page and reading the
    views of all colleagues regarding this post, while I am also eager of getting experience.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Everything is very open with a very clear description of
    the challenges. It was definitely informative. Your site is extremely helpful.
    Thank you for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, just became alert to your blog through Google,
    and found that it’s really informative. I am going to watch out for brussels.
    I will be grateful if you continue this in future.
    A lot of people will be benefited from your writing.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s wonderful that you are getting thoughts from this piece of writing as well as from our argument made at this time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I do not even understand how I finished up right here, however I
    believed this publish used to be great. I don’t know
    who you’re but certainly you are going to a famous blogger when you aren’t already.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Amazing blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere?

    A design like yours with a few simple adjustements would really make my blog shine.

    Please let me know where you got your theme. Thank you

    Ответ
  • в
    Permalink

    Magnificent website. A lot of helpful info here. I am sending it to a few friends ans also sharing
    in delicious. And of course, thank you on your sweat!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Do you mind if I quote a couple of your posts as long as I
    provide credit and sources back to your weblog?
    My website is in the very same area of interest as yours
    and my visitors would genuinely benefit from some of the information you provide here.
    Please let me know if this alright with you. Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am curious to find out what blog platform you are using?

    I’m having some minor security issues with
    my latest site and I’d like to find something more
    secure. Do you have any recommendations?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Your mode of explaining the whole thing in this article is genuinely nice, every one can easily be aware of it, Thanks a lot.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am genuinely grateful to the owner of this web site who has shared
    this wonderful article at at this time.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great blog here! Also your web site loads up very fast!
    What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host?
    I wish my web site loaded up as fast as yours lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    What a material of un-ambiguity and preserveness of precious know-how concerning unpredicted emotions.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever considered creating an e-book or guest authoring on other blogs?

    I have a blog centered on the same topics you discuss and would really like to
    have you share some stories/information. I know my visitors would value your work.

    If you’re even remotely interested, feel free to send me an e-mail.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I wanted to thank you for this wonderful read!!
    I certainly enjoyed every bit of it. I have got you book marked to
    look at new things you post…

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, I think your website might be having browser compatibility
    issues. When I look at your blog in Firefox, it looks fine but
    when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.

    I just wanted to give you a quick heads up!
    Other then that, wonderful blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    whoah this blog is excellent i like studying your
    posts. Stay up the great work! You realize, a lot of individuals are hunting around for this info,
    you could help them greatly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I pay a visit daily a few web sites and websites to read articles, however this weblog offers quality based content.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi to all, the contents existing at this website are truly
    amazing for people experience, well, keep up the nice work fellows.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Tremendous issues here. I am very happy to peer your post.
    Thank you so much and I’m taking a look forward to contact you.
    Will you please drop me a mail?

    Ответ
  • в
    Permalink

    This post is really a fastidious one it assists new
    web users, who are wishing for blogging.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think the admin of this web site is actually working hard
    for his web site, because here every data is quality based
    information.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m not sure exactly why but this weblog is loading incredibly slow for me.
    Is anyone else having this problem or is it a problem on my end?
    I’ll check back later and see if the problem still
    exists.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was very pleased to uncover this web site. I want to to thank you for ones time for this particularly wonderful
    read!! I definitely really liked every part of it and i
    also have you saved to fav to see new stuff on your site.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I constantly spent my half an hour to read this weblog’s articles or reviews daily along with a mug
    of coffee.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you, I have recently been looking for information about this topic for ages and yours is the best I have came upon till now.
    But, what in regards to the conclusion? Are you sure in regards to the supply?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great beat ! I would like to apprentice while you amend your website, how could i subscribe for a blog website?

    The account helped me a acceptable deal. I
    had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m really inspired together with your writing talents as neatly as with the format to your weblog.
    Is that this a paid topic or did you modify it yourself?
    Either way stay up the nice quality writing, it’s
    uncommon to peer a nice weblog like this one nowadays..

    Ответ
  • в
    Permalink

    I enjoy what you guys are up too. Such clever work and reporting!
    Keep up the fantastic works guys I’ve included you guys to my personal blogroll.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for finally talking about >Муносибатҳои иқтисодии Осиёи Миёна ва
    Русия. Тадқиқи Осиёи Миёна аз тарафи олимони рус.
    — Донишхона <Liked it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Do you mind if I quote a couple of your posts as long as I provide credit and sources back to your
    weblog? My blog site is in the very same niche as yours
    and my visitors would really benefit from some of the information you present here.
    Please let me know if this ok with you. Thanks a lot!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Nice blog here! Also your web site loads up fast!
    What web host are you using? Can I get your affiliate link
    to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you for another wonderful post. Where else may
    anybody get that type of information in such a perfect
    approach of writing? I have a presentation next
    week, and I’m at the look for such info.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Aw, this was an exceptionally good post. Finding the time and actual effort to create a great article… but what can I say…
    I procrastinate a lot and never seem to get anything done.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This is my first time go to see at here and i am in fact pleassant to
    read everthing at single place.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent way of telling, and good article to obtain facts on the topic of my presentation focus,
    which i am going to present in institution of higher education.

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *