Дигар ноҳияҳои Осиёи Миёна — Донишхона

Дигар ноҳияҳои Осиёи Миёна

Уструшан

Дар маъхазҳои хитоӣ ин ноҳия Сао (Саои шарқӣ), ё худ Су-дуй-ша-на (Sғо-tғâi-şа-nâ)  номида шудааст. Маълумоти маъхазҳо дар бораи ин ноҳия ниҳоят кам аст. «Тан-шу» хабар медиҳад, ки қароргоҳи малик дар ёнаи ши-молии кӯҳи Боси (ё Поси) мебошад (эҳтимол, қаторкӯҳи Туркистон бошад.– Б.Ғ.). Ин маҳал дар қадим ба шаҳри Арши, яъне Фарғона тобеъ буд. Ши (Тошканд) ва Кан (Самарқанд) аз ин ноҳия дар масофаи баробар воқеъ бу-данд. Тухоло (Тахористон) андак дуртар дониста мешуд. Йе-ча ном шаҳре низ буд, ки он ғори сарбастае дошт ва ба ин ғор соле ду бор қурбонӣ медо-данд. Мардум ба даҳони ғор омада, рӯбарӯи он меистанд ва дуде, ки аз он зада мебаромад, одами аз ҳама наздик истодаро мекушт.

Дар солҳои 618–626 дар Су-дуй-ша-на малики ҷавоне ҳукмронӣ мекард. Ҳамроҳи Кан (Самарқанд) ин малик ба Хитой ҳайъати сафорат фиристода-аст.  Ба ақидаи Э. Шаванн, шаҳри Су-ду ҳам аз они ҳамин ноҳия буд.

Сюан-сзан ин ноҳияро Сутулисена номидааст ва хабар медиҳад, ки андо-заи гирдогирди он 1400 ё 1500 ли мебошад (нисбат ба ноҳияи Чоч 1,5 баробар калонтар ва нисбат ба ноҳияи Самарқанд андак камтар.–Б.Ғ.) Сарҳадди шарқии ноҳия дарёи калонест (номи хитоии Сирдарё оварда шудааст, вале дар ин маврид Сюан-сзан ғалат рафтааст, яъне Сирдарё сарҳадди шимолии Уструшан аст, на сарҳадди шарқии он). Хӯрду хӯрок ва расму одати мардум айнан ҳамонест, ки дар Чоч аст. Аз он даврае, ки дар Сутулисена подшоҳ ҳаст, ноҳия ба туркҳо тобеъ мебошад. Дар тарафи шимолу ғарбии ноҳия биё-бони бекароне ҳаст, ки на об дораду на алаф.

Ба ҳамин тариқ, ҳудуде, ки ин ноҳия дар асрҳои VI–VIII дошт, аниқ маълум аст ва маркази он ҳавзаи Ӯротеппаю Шаҳристон буд. Дар ҷануб ноҳияи болооби Зарафшонро дар бар мегирифт ва, аз афти кор, то ба ёнаҳои шимолии қаторкӯҳи Ҳисор тӯл мекашид. Дар шимол ҳудуди ноҳия Сирдарё буд, дар шарқ бошад, сарҳадди ноҳия мулкҳои Хуҷанд ҳисоб мешуд (тахми-нан), дар шимолу ғарб бошад, мулкҳои Самарқанд (ба маънои васеи Са-марқанд) ҳудуди ноҳия дониста мешуд. Дар бораи номи ноҳия ҳаминро гуфтан лозим, ки транскрипсияи хитоии он аз талаффузи аслии он хеле дур аст. Ҳатто географҳои асримиёнагии арабу форс ҳам номи ноҳияро ҳар яке ба тарзи худ навиштаанд ва ин ҳолат боиси ҳамин шуд, ки даъвоҳои беасосу нодуруст ба миён омад ва баъзе олимони ҳозиразамон иддао карданд, ки «Усрушан навиштан дурусттар мебошад.  Вале ин гуна олимон ба назар намегирифтанд, ки ҳам дар навишти хитоии ном ҳарфи «т» ҳаст ва дар тала-ффузи имрӯзаи тоҷикӣ ҳам ноҳия «Истравшан» («Истаравшан») аст, яъне «т» дорад.

Ниҳоят ҳуҷҷатҳои Қалъаи Муғ ҳам қатъиян исбот карданд, ки дар ибти-дои асрҳои миёна вилоят Уструшана  ном дошт, вале сонитар ҳарфи «т» соқит гардид. ҳокимони Уструшана соҳиби унвони «афшин» буданд.

Дар майдони Уструшана ҳафриёти зиёде гузаронда шуд. Қароргоҳи афшинҳои Уструшана андак дуртар аз посёлкаи ҳозираи Шаҳристон воқеъ буд. Дар ин ҷо, дар соҳили ғарбии сойи Шаҳристон, дар ҷои баланд димнаи Қалъаи Қаҳқаҳа ҷой дорад, ки деворҳои он нағз боқӣ мондаанд. Вусъати дим-на 5 га аст. Димна аз ду қисм иборат мебошад – дар тарафи ғарб 8–10 м бо-лотар аз майдони димна теппаи арк қад афрохтааст.

Аз арк қасри афшинҳои Уструшан ёфт шуд. Аз ҷумлаи хонаҳои қаср то-лори ниҳоят азим (вусъаташ 230м2) мақоми махсус дорад, Ин толор се қабат ва айвончае дорад, ки дар он тахт меистод. Дар шафати он толор боз як то-лори қабул ҳаст, ки он хурдтар мебошад, вале вусъати ҳамин толори «хурд» ҳам 95м2 аст. Дар ин ҷо инчунин ибодатхонаҳо, хонаҳои хоб, ошхона, нонвой-хона, қӯрхона ва ғ. ҷойгир шудаанд. Так-таки деворҳои толор ва долон суфаҳои дароз сохта шудаанд ва дар даҳлезҳо, рӯбарӯи дари даромад, суфаҳо барҷаста пеш баромадаанд ва як навъ «эстрада»-ро ба вуҷуд овардаанд. Ба-рои нигоҳ доштани озуқа дар фарши хона хумҳои бисёре шинонда шудаанд, ки зарфияти умумии онҳо қариб 10м3 мебошад. Девори толорҳо ва долонҳо саросар бо нақшу нигори назаррабо ва лавҳаҳои чӯбии кандакоришуда пӯшида шуда буданд.

Қаср муддати дароз вуҷуд дошт ва ниҳоят тӯъмаи оташ гардид. Ба ка-софати сӯхтор аксари ороиши он нобуд шуд, вале ҳамон қисми ночизе, ки то ба рӯзҳои мо расидааст, аз санъати баланди Уструшани давраҳои қадим шаҳодат медиҳад.

Дар қисми поёнии долоне, ки кӯндаланг тамоми иншоотро бурида гуза-штааст, силсилаи расмҳои аҷоиб ба назар мерасад. Дар тарафи чапи расм марде тасвир шудааст, ки дар болои кати қолинфарш нишастааст. Андак дуртар аз ин мард расми як зану як мард менамояд, ки кӯдакеро дудаста дошта истодаанд. Дар паҳлӯи онҳо боз расми як мард ҳасту дар қафои вай як чизи «дарёмонанд» кашида шудааст ва дар рӯи он як махлуқи моҳибашара тасвир ёфтааст. Баъди ин чанд одам хира менамоянд, ки ба тарафи чап, ба тарафи «дарё» рафта истодаанд. Ин қисми расм хеле зарар дидааст ва қариб базӯр менамояд. Ниҳоят, баъди ин одамон расми модагурги калоне ҳаст, ки сарашро ба рост гардонда, ба қафояш менигарад ва ду кӯдак синаи модагур-гро макида истодаанд.

Н.Н.Неъматов аввал пайдоиши ин расмро андак рӯякӣ шарҳ додааст ва гумон кардааст, ки расми мазкур ба ин ҷо дар асрҳои V–VII эраи мо аз соҳилҳои баҳри Миёназамин омадааст, вале гуфтан даркор, инчунин қайд кардааст, ки дар Осиёи Миёна «барои азхудкунии анъанаҳои асотирии на-сронияи Ғарб заминаи муайяни динӣ вуҷуд дошт» .

Дар нашри русии китоб мо таъкид карда будем, ки халқҳои гуногуни Осиёи Миёна ва Марказӣ ривоятҳое доранд, ки ба ривояти машҳури этрус-скуримӣ хеле монанд аст. Сабаби дар Осиёи Миёна вуҷуд доштани ин расм-ро бояд дар ҳамин донист, ки ривояти модагургро макида ба воя расидани шоҳзода (ё шоҳзодагон) дар Шарқ дар давраҳои ниҳоят қадим пайдо шуда буд.  Н.Н.Неъматов дар асарҳои минбаъдааш ақидаи худаш ва ақидаи моро дар ин бобат хеле инкишоф дода, фикри худро хеле мукаммал намуд,  вале гуфтан даркор, ки оид ба якчанд нуктаҳои муҳим ҳоло ҳам ақидаи вай баҳс-нок мебошад.

Дар толори хурд пораҳои расмҳое гирд омадаанд, ки аз унсурҳои алоҳидаи тамоми композитсия маълумот медиҳанд. Масалан, чунин аст расми се савори дартоз, ки дар бар либоси ҷангӣ доранд ва ба тарафи чап рафта истодаанд. Дар таги суми аспҳо мурдаи душман тасвир ёфтааст. Ин-чунин расмҳои якчанд олиҳаву худоҳо ба назар мерасанд, масалан, расми худои чордаста, расми олиҳаи ҳоладор, ки дар болои шери лаҷомзада ниша-стааст, боз як расми дев менамояд, ки дандонҳояшро гиз карда истодааст. Боз як расми олиҳаи чордастаи шерсавор ҳаст, ки ба тарафи вай ҷанговаре саво-ри ароба давида истодааст ва ба ароба аспҳои болдор қӯш карда шудаанд. Худи ҷанговарон низ ҳама бол доштаанд. Бисёр дигар расмҳое низ ба даст омадаанд, ки дар онҳо манзараҳои муҳорибаҳо ва зисту зиндагонии мардум (масалан, расми духтари уднавоз) инъикос гардидаанд. Расмҳо бағоят аниқу дақиқ, равшану возеҳ ва бо маҳорати комил кашида шудаанд. ҳама расмҳо бисёррангаанд, тобиши рангҳо ниҳоят гӯё буда, бештар ранги кабуд ва зарду сурхча истифода шудаанд.

Н.Н.Неъматов менависад, ки аз харобаҳои қаср қариб 200 пораҳои чӯбҳои кандакорӣ ёфт шуданд. Аз ҷумла «…якчанд ҳайкалчаҳои одамону па-рандагон ва варақаву лавҳаҳои зиёде дастрас гардидаанд, ки соҳиби манза-раҳои мукаммалсюжет буда, дар онҳо расми одамон, ҳайвонот, парандагон, коҳинон тасвир шудаанд. Инчунин арақаи аҷоиби таги равоқ ёфт шуд, ки дар он расми одамон сабт гардидааст. Боз як пештоқ (тимпан) ба даст омад, ки ҳамто надорад.

Дар вусъати ин пештоқ ривояти қадимиэронии муборизаи бадию некӣ инъикос шудааст, ки дар он образҳои шоҳзода Фаридун, Коваи оҳангар ва шоҳ Заҳҳоки одамхӯри мордаркитф таҷассум ёфтааст.  Ин пештоқ ва уму-ман, тамоми осори санъати шаҳристон барои тадқиқи маданияти бадеӣ, асо-тир ва зисту зиндагонии Осиёи Миёнаи аввалҳои асрҳои миёна аҳамияти ниҳоят калон дорад.

Андаке дуртар аз димнаи номбурда теппаи дигар ҳаст, ки онро қалъаи Каҳқаҳаи II мегӯянд. Тарҳи ин қалъа тамоман дигар аст. Майдончаи (210х230 м) ҳамвори чоркунҷа гирдогирд девор дорад. Дар яке аз гӯшаҳои майдонча теппае ҳаст. Маълум шуд, ки дар таги ин теппа харобаҳои бинои сеошёнаи қасрмонанд ниҳон будааст. Дар ин ҷо ҳам бисёр толорҳои ташрифот ва хо-наҳои истиқоматӣ ёфт шудаанд. Шифти хонаҳо хиштини гунбазӣ ва муқар-рарии болорпӯши сутундор мебошанд. Бинои ёфтшуда қасри истеҳкомдор буда, деворҳояш пур аз нақшунигор ва болору шифту сутунҳояш кандакорӣ шудаанд.

Дигар ёдгории Шаҳристон — Чилҳуҷра, ки дар қарибии андароби Кулқу-тан ва сойи Шаҳристон воқеъ аст, чунон хуб боқӣ мондааст, ки кас дар ҳайрат мемонад. Ин бинои дуошёнаи қасрмонанд мебошад. Иморат таърихи ду-рударози мураккаб дорад ва борҳо аз дигар сохта шудааст. Вале сарфи назар аз ин хонаҳои ошёнаи якум ва қисми хонаҳои ошёнаи дувум чунон хуб боқӣ мондаанд, ки дар бораи сохти аслию аввалаи иморат ба мо маълумоти пурра медиҳад.  Қасри Ӯртақӯрғон, ки дар қарибии Чилҳуҷра воқеъ аст, низ ҷоли-би диққат мебошад.

Мо расму суратҳо ва чӯбҳои кандакории иморатҳои Уструшанро дар бо-ло зикр карда будем. Ин расму суратҳо дар айни ҳол ёдгории маданияти ба-деӣ мебошанд, онҳо инчунин маъхазе мебошад, ки дар асоси он дар бораи идеологияи уструшаниҳо, аз ҷумла дар бораи дини уструшаниҳо тасаввуроте ҳосил кардан мумкин аст. Мувофиқи баъзе мадракоти мавҷуда, масалан, аз рӯи мурофиаи ҷинояти Ҳайдар ном афшин (асри IХ), ки гуноҳаш пинҳонӣ парастидани дини ниёгони қадимааш будааст, ба чунин хулоса омадан мум-кин, ки дар Уструшан равияи осиёимиёнагии зардуштия ҷараён доштааст  ва ин равияи зардуштия аз зардуштияи суғдӣ фарқи казоие надошт. Маса-лан, маълумоте ҳаст, ки маросими дар оссуарий дафн кардан маъмул буд.

Забони уструшаниҳо яке аз лаҳҷаҳои забони суғдӣ мебошад. Дар Чилҳуҷра ҳуҷҷатҳое ёфт шуданд, ки бо ранги сиёҳ дар тахтачаҳо сабт гар-дидаанд. Яке аз ин ҳуҷҷатҳо пурра ба дасти мо расидааст ва онро В.А.Лившитc хондааст. Ин ҳуҷҷат ҳам мисли ҳуҷҷатҳои суғдӣ мебошад. Мазмуни он чунин аст: «Бипурсидам, ман Чийус, дар 39-ум рӯзи ҳсар карда] аз рӯзи ватӣ ҳрӯзи 22-юми моҳи суғдӣ] моҳи вағониҷ ҳмоҳи 8-уми соли суғдӣ] харҳоро. Фарнарч овард онҳоро барои ман аз ҳдеҳаи] Атрипазмак ҳва 30 тан] байни онҳо якто ҳам бадаш набуд». Дар қафои тахтача чунин ибора ҳаст: «Нависанда Гушнаспич бо супориши Фарнарч». Услуби хат ба услуби хати ҳуҷҷатҳои Қалъаи Муғ хеле монанд аст.

Ҷолиби диққат аст, ки чунон ки дар Суғд мебинем, дар Уструшан ҳам ко-тибони касбӣ будаанд ва акнун мо номи яке аз он котибонро медонем. Аз дигар тараф, номи одамон хоси номи зардуштиён аст

Дар бораи равнақу ривоҷи косибӣ, зироат ва ғ. низ маълумот ба даст омадааст. Ҳамаи ин материалҳо шаҳодат медиҳанд, ки дар ибтидои асрҳои миёна Уструшан маданияти баланде дошт ва бисёр падидаҳои ин маданият ба маданияти Суғд хеле наздик ва баъзан айнан ба он монанд буд.

Фарғона

Дар маъхазҳои хориҷӣ Фарғона дар асрҳои VI-VII Фейхан, Бохан, Пахан-на номида шудааст. Дар асоси ин транскрипсия ва номи суғдии Фарғона гуфтан мумкин аст, ки дар қадим Фарғона Фарҳо]ғона ё Фрағона талаффуз карда мешуд.

Мувофиқи хабари Сюан-сзан, Фарғона аз чор тараф бо кӯҳҳо иҳота шудааст.  Ин гап далели ҳамин, ки дар асри VII Фарғона гуфта водии Фарғонаро дар назар доштанд. Сюан-сзан боз менависад, ки замини Фарғона пурфайзу серҳосили пуроб асту аз гулу мева саршор мебошад. Аспу говҳои Фарғона шӯҳрати зиёд доранд.  Хой Чао ба ин гапҳо боз илова меку-над, ки дар Фарғона аспу хачиру гӯсфанд ҳаст. Пахта мекоранд, либосро аз пӯст (яъне аз чарм ё пашм.– Б.Ғ.) ва пахта медӯзанд.

Силсилаи олии Фарғона дар муддати чандин аср гусиста нашудааст.  Фақат тақрибан соли 630 ноҳияи Фарғона ягон даҳ сол бе подшоҳ буд. Муво-фиқи хабари маъхазҳо, ҳокимони зӯртар ниҳоят тавоно шуда мерафтанд ва онҳо ба ҳамдигар итоат надоштанд.

Қарибиҳои соли 720 дар Фарғона подшоҳи муқтадире ҳукм меронд, ки маъхазҳои арабӣ ӯро Алутар гуфтаанд.

Ҳокимони Фарғона унвони маҳаллӣ доштанд, ки он «ихшид» ё «ихшад» буд. Андаке сонитар, дар соли 726 дар Фарғона ду ихшид буд: ихшиди мулк-ҳояш дар ҷануби дарё буда ба арабҳо ва ихшиди мулкҳояш дар шимоли дарё буда ба туркҳо итоат мекард.  Соли 739 дар Фарғона Арслон Тархон ном турк ҳукмронӣ мекард.  Дар он давраҳо пойтахти Фарғона, мувофиқи баъзе маъхазҳо, шаҳри Косон ва, аз рӯи як қатор дигар маъхазҳо, Ахсикат буд.

Тавсифу тафсири воқеаҳои давраи истилои араб далолат менамояд, ки Фарғона сарзамини тавоное буд ва дар ҳаёти сиёсии Осиёи Миёна мақоми муҳим дошт. Яке аз сабабҳои ин иқтидори ҳарбӣ он буд, ки ба пойгоҳи му-стаҳками иқтисодӣ такя мекард. Дар боло қайд карда будем, ки хоҷагии қишлоқ, ҳам зироат ва ҳам чорводорӣ хеле равнақу ривоҷ дошт. Маҳорати косибони Фарғона ҳам ба дараҷаи баланд расида буд. Ҳамин ҷиҳат ҳам хеле аҳамият дошт, ки савдои хориҷӣ басо вусъат ёфта буд ва ба мамлакатҳои ҳамсоя аспҳои хушзот, доруворӣ, рангубор, маснуоти шишагии нилранг ва ғ. ба фурӯш мерафт.

Харобаҳои Косон дар канори Косонсой воқеъ буд, ки аз ду қисм — аз шаҳр ва аз қалъа иборат аст. Тарҳи шаҳр ба шакли трапетсия буда, андозаи та-рафҳои он 160, 180 ва 80 м мебошад. Девори шаҳр морпечи шикаста аст ва дар гӯшаҳо бурҷҳои мустаҳкам дорад. Арк дар ҷанубу ғарби шаҳр ҷой ги-рифтааст. Иқтидори мудофиаи шаҳрро боз девори иловагие меафзуд, ки 15м дарунтар аз девори асосӣ сохта шуда буд ва паси дарвозаи шаҳрро банд ме-кард. Қалъа андаке дуртар аз шаҳр дар баландие меистод (умуман, намуди ин ҷой Қалъаи Қаҳқаҳаи I ва II-и Шаҳристонро ба хотир меоварад). Қалъа ин девори ғафсу мустаҳкаме мебошад, ки майдончаи вусъаташ 90х70 м бударо гирдогирд печонида гирифтааст. Девори мазкурро боз шаш бурҷи дигар му-стаҳ-камтар кардаанд. Аз ин майдонча то дарвозаи шаҳр ду қатор девор бу-дааст, ки аз афти кор, роҳи байни шаҳру қалъаро муҳофизат мекард ва ҳар-дуро ба ҳам мепайваст. Тӯли умумии атрофи ҳамаи ин харобаҳо ба 2 км ме-расад. Соли 1948 дар ин ҷо А.Н. Бернштам каме ҳафриёт карда буд. Маълум шуд, ки ин маскан ҳанӯз дар давраи Кушониён низ вуҷуд доштааст. Дар бо-лои ана ҳамин маскан ва ҳамин масканро ба асос гирифта, дар ибтидои асрҳои миёна Косон қомат афрохт ва иморатҳои сершумору қалъаи му-стаҳками худро барпо намуд.

Дар ибтидои асрҳои миёна дигар шаҳри марказии Фарғона шаҳри Қува буд, ки дар он ҷо археологҳои Ӯзбекистон ҳафриёт мебаранд.

Маркази ноҳияи Исфара – қароргоҳи ҳоким Қалъаи Боло буд. Қалъаи Боло дар соҳили дарёи Исфара, 4 км ҷанубтари райони ҳозираи Исфара ҷой дорад. Баландии қалъа 11–12 м андозааш 16Х65 м. Ҳангоми ҳафриёти қалъа, ки ба он Е.А.Давидович роҳбарӣ мекард, маълум шуд, ки дар асрҳои VI–VII, дар вақти бардоштани таҳкурсии баланди қалъа, дар таги ин таҳкурсӣ де-ворҳои кадом як бинои қадимтаре монда будааст. Дар асрҳои VI–VIII ин қалъа дар болои таҳкурсии баланде меистоду деворҳои ғафси қалъа пур аз тиркашҳо буд. Ин қалъа бурҷҳои муқаррарӣ, ки хоси санъати меъмории қалъа мебошад, надошт, вале ба ҷои ин тарҳи беруни девори қалъа зи-напояҳои махсус дошту имкон медод, ки аз ду паҳлу ҳам душман тирборон карда шавад. Даруни қалъа иборат аз ҳавличаест, ки дар шимоли он воқеъ буд, дар ҷануби қалъа чанд хонаҳои истиқоматӣ ва хоҷагӣ барпо шуда буд. Деворҳо бо похсаи муқаррарӣ ва хишти чорқирраи хоми андозааш 52х26х10 м бардошта шудаанд, деворҳои бинои қадимтари таги таҳкурсии қалъа ҳам аз чунин масолеҳ сохта шудаанд. Деворҳо ҳама андова буда, ранги деворҳои дарун сиёҳ аст ва деворҳои берун нақши хиштӣ доранд. Хонаҳои чоркунҷа бо сақфҳои шарафадори гунбазшакл пӯшида шудаанд.

Ғайр аз Қалъаи Боло, ки дар водӣ сохта шудааст, дар райони Исфара дизҳо, яъне қалъаҳои кӯҳӣ низ буданд, ки дар рӯи мунчакӯҳҳои мусаттаҳ сохта мешуданд. Масалан, чунин аст Қалъаи Кофир, ки дар соҳили чапи рӯди Исфара ҷой дорад. Дар ин мавзеъ як тарафи мунчакӯҳ рост то ба 50–60 м ба лаби дарё мефарояд. Аз ин тараф ба қалъа баромадан ҳеҷ имкон надорад. Аз дигар тарафҳо ҳам ба қалъа наздик шудан душвор аст. Дар болои ин мун-чакӯҳ дар майдончае (80х60 м) боқимондаи девори қалъа ёфт шуд, ки замоне вуҷуд доштааст. Тарҳи девори ин қалъа печдарпечи каҷукилеб буда, муво-фиқан ба шакли сатҳи болои мунчакӯҳ сохта шудааст ва девор се бурҷ до-штааст. Ин қалъаи себурҷа қалъаи дастнорасе буд. Ин гуна қалъачаҳо дар қарибии деҳаҳои Сурх, Ворух ва ғайра низ сохта шуда буданд. Онҳо гӯё сипа-ре буданд, ки даромадгоҳи водии Исфараро муҳофизат карда, дар пеши роҳи душман садди рахнанопазире мегардиданд. Дар айни ҳол, худи ҳамон қалъаҳо такягоҳи мустаҳками феодалҳои маҳаллӣ буданд ва онҳо имкон ме-доданд, ки ба тақсими об соҳибӣ кунанд.

Қалъаҳои кӯҳӣ ва қалъаҳои дигар, ки дар водӣ сохта шуда буданд, дар он давраҳо дар райони Ашт ҳам вуҷуд доштанд. Дар ҷануби Фарғона, дар водии дарёи Хоҷабоқирғон (райони Лайлаки РСС Қирғизистон) харобаҳои ҳавлии калони қадимии ҳокиме ёфт шуд. Ба туфайли ҳафриёте, ки Г.А.Брикина дар ин ҷо гузаронд, иморатҳои зиёде падид омад, ки дар байни онҳо биноҳои хо-ҷагӣ (масалан, анборе, ки дар он 16 хум будааст) ва хонаҳои истиқоматӣ ҳас-танд. Дар ибодатхонаи ҳавлӣ, ки деворҳояш пури нақшунигор мебошад, чанд суфача ба назар расид. Дар яке аз суфачаҳо бутҳои гаҷии одамсимое истода-анд, ки бо услуби махсус сохта шудаанд. Дар худи ҳамин ҷо се бухурдон ёфт шуд. Г.А. Брикина фаразияе пешниҳод кард, ки дар ин ибодатхона ба арвоҳи ниёгон ибодат мекарданд ва, ба фикри мо, ин ақидаи вай аз ҳақиқат дур нест.

Дар водии Фарғона дар қатори аҳолии тубҷоӣ аҳолии кӯчманчӣ ва ним-кӯчманчӣ ҳам бисёр буд. Дар қаторкӯҳи Қурама, дар ҳамон қисми он, ки кӯҳи Қаромазор ном дорад (шимоли вилояти Ленинобод), чанд осори маро-сими дафн ёфт шуд, ки онҳо маҳз ба ҳамин аҳолии кӯчманчию нимкӯчманчӣ тааллуқ дорад. Дар ин ноҳия аз посёлкаи Қуруқсой сар карда, то худи Ашт ва Понғоз бисёр гӯрҳое ёфт шуданд, ки сангпӯш мебошанд ва мардуми тубҷоӣ он гӯрҳоро «қурама» ё «муғхона» меноманд.

Ба туфайли тадқиқоти археологӣ маълум шуд, ки ин гӯрҳо, дар ҳақиқат, сағонаи калоне доштаанду ба он сағона нақби махсус канда шудааст. Дар ин сағона як ё якчанд устухони одамӣ ва асбобу ашёи маросими дафн — косаву та-бақ, яроқу аслиҳа, зебу зинат ва ғ. ҳастанд. Дар яке аз сағонаҳо ҳатто ас-перо гӯр кардаанд. Як рикобе ҳам ёфт шуд, ки маҳсули косибони Осиёи Мар-казӣ мебошаду баъд дар асрҳои V–VI дар Осиёи Миёна маъмул гардидааст.

Баъзе аз гӯрҳо, аз ҷумла, баъзе муғхонаҳо, эҳтимол, бо туркон алоқаманд бошад, беҳуда нест, ки дар як ангуштарини биринҷие, ки дар яке аз муғхо-наҳо ёфт шудааст, ҳатто ба назар мерасад, ки аз чор ҳарфи рунии туркии қа-димӣ иборат мебошад ва номи соҳиби ангуштаринро ифода мекунад.

Дар Фарғона алҳол бисёр ёдгории хаттии рунии миёнаи туркӣ ба даст омадааст.  Шумораи ин гуна бозёфтҳо рӯз аз рӯз зиёд шуда истодааст. Онҳо инчунин дар қисми тоҷикистонии Фарғона, аниқтараш, дар кӯҳҳои Қарома-зор ва дар водии Исфара ёфт шудаанд. Ёдгории хати рунӣ, гӯрҳои туркӣ ва мадракоти маъхазҳои хаттӣ шаҳодат медиҳанд, ки дар аввалҳои асрҳои миё-на туркон на фақат дар таърихи сиёсӣ, балки дар таърихи этникии Фарғона ҳам таъсире доштанд.

Ин нукта ба ноҳияи ҳамсояи Фарғона – ба Чоч ва, алалхусус, ба Ҳафтруд ҳам пурра дахл дорад. Вале, мутаассифона, мо имкон надорем, ки дар таъри-хи ин ноҳияҳо, ҳамчунин дар таърихи Хоразму Туркманистони ҷанубӣ ва ёдгориҳои аҷоиби он ҷойҳо таваққуф намоем.

Чанд маълумоту мадракот ҳаст, ки қисми асосии аҳолии Фарғонаи қа-дим аслан мардуми шарқиэронӣ буданд, инчунин забони махсуси фарғонагӣ вуҷуд дошт, ки ба гурӯҳи забонҳои шарқиэронӣ мансуб буд.

Дигар ноҳияҳои Осиёи Миёна: 171 комментарий

  • в
    Permalink

    Thanks for one’s marvelous posting! I genuinely enjoyed reading it,
    you could be a great author.I will be sure to bookmark your blog and may come back sometime soon. I
    want to encourage one to continue your great job, have a nice holiday weekend!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m now not certain where you are getting your info,
    however good topic. I needs to spend a while studying more or working out more.

    Thanks for wonderful information I used to be looking for this info for my mission.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey I am so thrilled I found your weblog, I really found you by error, while I was searching on Yahoo for something else, Anyways
    I am here now and would just like to say thanks for a tremendous post and a all round thrilling blog (I also love the theme/design), I don’t have time
    to look over it all at the minute but I have bookmarked it and also included your
    RSS feeds, so when I have time I will be back to read a lot more,
    Please do keep up the great b.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there! I just wanted to ask if you ever have any issues with hackers?
    My last blog (wordpress) was hacked and I ended up losing many months of hard work due to no backup.
    Do you have any methods to protect against hackers?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Oh my goodness! Awesome article dude! Thank you, However I am going through difficulties with your RSS.
    I don’t understand why I am unable to subscribe to it. Is there anybody having
    the same RSS problems? Anyone who knows the answer will you kindly respond?

    Thanx!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Its such as you learn my thoughts! You appear to know a lot about this,
    such as you wrote the e-book in it or something. I think that you simply could
    do with some % to force the message house a little bit, however other than that,
    this is excellent blog. An excellent read. I’ll definitely be back.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks for your personal marvelous posting! I really enjoyed
    reading it, you might be a great author.I will make certain to bookmark your blog and may come back
    in the future. I want to encourage you to ultimately continue your great job, have a nice
    morning!

    Ответ
  • в
    Permalink

    My partner and I stumbled over here by a different web page
    and thought I might as well check things out. I like what I see so now i’m following you.
    Look forward to going over your web page repeatedly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I absolutely love your blog.. Great colors & theme.

    Did you build this website yourself? Please reply back as I’m
    trying to create my own personal site and would like to know
    where you got this from or exactly what the theme is called.
    Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever considered about adding a little bit
    more than just your articles? I mean, what you say is valuable
    and everything. Nevertheless just imagine if you added some great photos or videos to
    give your posts more, «pop»! Your content is excellent but with images and video clips, this site could
    certainly be one of the greatest in its field. Terrific blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    If you wish for to get much from this paragraph then you have to apply such techniques to your won weblog.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent blog here! Also your website loads
    up very fast! What host are you using? Can I get your affiliate
    link to your host? I wish my website loaded up as quickly as yours
    lol

    Ответ
  • в
    Permalink

    Have you ever thought about publishing an ebook or guest authoring on other sites?
    I have a blog based on the same topics you discuss and would
    love to have you share some stories/information. I know my visitors would appreciate your work.

    If you’re even remotely interested, feel free to send me
    an e mail.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thanks to my father who informed me concerning this website, this website is in fact amazing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Please let me know if you’re looking for a article writer for your weblog.
    You have some really great posts and I think I would be a good asset.
    If you ever want to take some of the load off, I’d love to write some material for your blog in exchange for a
    link back to mine. Please send me an e-mail if
    interested. Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was curious if you ever considered changing the page layout of your site?

    Its very well written; I love what youve got to say.

    But maybe you could a little more in the way of content so
    people could connect with it better. Youve got an awful lot
    of text for only having one or two pictures.
    Maybe you could space it out better?

    Ответ
  • в
    Permalink

    This site was… how do you say it? Relevant!! Finally I’ve found
    something which helped me. Appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I was suggested this website by way of my cousin.
    I am not sure whether or not this put up is written through him as nobody else recognize such designated approximately
    my difficulty. You’re incredible! Thank you!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Attractive section of content. I just stumbled upon your site and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts.

    Any way I will be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently
    rapidly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there just wanted to give you a quick heads up and let you know a few of the pictures aren’t loading properly.
    I’m not sure why but I think its a linking issue. I’ve tried it in two different internet browsers and both show the
    same results.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It is truly a nice and useful piece of information. I
    am glad that you just shared this useful info with us.
    Please stay us informed like this. Thanks for sharing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up Dear, are you truly visiting this website regularly, if so afterward you will without doubt get
    pleasant know-how.

    Ответ
  • в
    Permalink

    This is very interesting, You’re a very skilled blogger. I have joined your feed and look forward
    to seeking more of your wonderful post. Also, I’ve shared your web site in my social networks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Just desire to say your article is as astonishing.
    The clearness in your post is just nice and i could assume you are an expert on this subject.
    Well with your permission allow me to grab your RSS feed to keep up to date with forthcoming post.
    Thanks a million and please keep up the enjoyable work.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Attractive component to content. I simply stumbled upon your web site and
    in accession capital to say that I get actually loved account your weblog posts.
    Anyway I will be subscribing for your augment and even I fulfillment you get right of
    entry to consistently rapidly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    hey there and thank you for your info – I’ve certainly picked up anything new from right here.
    I did however expertise some technical issues using this
    web site, since I experienced to reload the website a lot of times previous to I
    could get it to load correctly. I had been wondering if your web
    hosting is OK? Not that I’m complaining, but slow loading instances times will very frequently affect your placement in google and could damage your high-quality score if ads
    and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to
    my e-mail and could look out for much more of your respective interesting content.
    Ensure that you update this again soon.

    Ответ
  • в
    Permalink

    It is in reality a nice and useful piece of info. I am glad that you just shared this helpful info with us.
    Please keep us informed like this. Thank you for sharing.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Good post. I learn something totally new and challenging on websites I stumbleupon on a daily basis.
    It will always be helpful to read articles from other writers and practice something from their
    websites.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Its not my first time to go to see this site, i am visiting this site dailly and obtain nice facts
    from here everyday.

    Ответ
  • в
    Permalink

    My brother suggested I might like this blog. He was totally right.

    This post actually made my day. You can not consider just how so much time I had spent
    for this info! Thanks!

    Ответ
  • в
    Permalink

    After going over a handful of the blog articles on your web page,
    I seriously appreciate your way of writing a blog.

    I added it to my bookmark webpage list and will be checking back in the near
    future. Please visit my web site as well and let me
    know your opinion.

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up to every single one, it’s really a fastidious for
    me to visit this site, it includes helpful Information.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, I think your website might be having browser
    compatibility issues. When I look at your website in Firefox, it looks fine
    but when opening in Internet Explorer, it has some overlapping.
    I just wanted to give you a quick heads up! Other then that, terrific blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been browsing online more than 2 hours
    today, yet I never found any interesting article like yours.
    It is pretty worth enough for me. Personally, if all website owners and bloggers made
    good content as you did, the web will be a lot more
    useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Great post. I was checking constantly this blog and I’m impressed!

    Very useful information specially the last part 🙂 I
    care for such info a lot. I was looking for this certain info for a long time.

    Thank you and good luck.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, just became aware of your blog through Google, and found that it’s truly informative. I’m gonna watch out for brussels. I will be grateful if you continue this in future. A lot of people will be benefited from your writing. Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi, There’s no doubt that your web site may be having browser compatibility issues.
    When I take a look at your website in Safari, it looks fine but when opening in IE, it’s got some overlapping issues.
    I just wanted to give you a quick heads up! Aside from that,
    wonderful blog!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Thank you for the good writeup. It in fact was
    a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you!

    By the way, how can we communicate?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Fantastic beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how
    could i subscribe for a blog web site? The account
    helped me a appropriate deal. I were a little bit familiar of this your broadcast provided brilliant clear idea

    Ответ
  • в
    Permalink

    Helpful information. Fortunate me I discovered your site
    by accident, and I am stunned why this coincidence
    didn’t came about earlier! I bookmarked it.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have read so many content on the topic of the blogger lovers except this piece of writing is in fact a fastidious
    piece of writing, keep it up.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there! I know this is sort of off-topic but I needed
    to ask. Does managing a well-established website like yours take a massive amount work?
    I am brand new to operating a blog however I do write in my
    journal daily. I’d like to start a blog so I will be able to share my personal experience and thoughts online.
    Please let me know if you have any kind of ideas
    or tips for new aspiring blog owners. Appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I wanted to thank you for this good read!! I absolutely loved every little bit of it.
    I have got you book-marked to look at new stuff you post…

    Ответ
  • в
    Permalink

    I’m gone to tell my little brother, that he should also pay a quick visit this
    webpage on regular basis to get updated from latest reports.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I think everything composed made a lot of sense. However, what about this?

    suppose you were to write a killer title? I mean, I don’t want
    to tell you how to run your blog, however what if you added something that
    grabbed a person’s attention? I mean Дигар ноҳияҳои Осиёи
    Миёна — Донишхона is a little vanilla.

    You could glance at Yahoo’s front page and watch how they create post headlines to grab viewers to click.

    You might add a related video or a related pic or two to get people excited about everything’ve got to say.
    In my opinion, it might bring your blog a little bit more interesting.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi! This post couldn’t be written any better! Reading through
    this post reminds me of my previous room mate!
    He always kept talking about this. I will forward this post to him.
    Fairly certain he will have a good read. Thank you for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    This article will assist the internet visitors for setting up new web site
    or even a weblog from start to end.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Heya i am for the first time here. I came across this board and I in finding
    It truly useful & it helped me out a lot. I am hoping to provide one thing again and help others
    such as you helped me. natalielise pof

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey there! I know this is kinda off topic
    however I’d figured I’d ask. Would you be interested in trading links or maybe
    guest authoring a blog post or vice-versa? My website covers a
    lot of the same subjects as yours and I believe we could greatly benefit
    from each other. If you might be interested feel free to shoot
    me an e-mail. I look forward to hearing from you! Excellent blog by the
    way!

    Ответ
  • в
    Permalink

    hi!,I like your writing so so much! share we be in contact extra about your article on AOL?
    I require an expert in this space to unravel my problem.
    Maybe that is you! Looking forward to see you.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greetings from Florida! I’m bored at work so I decided to browse your site on my iphone during lunch break.
    I love the information you provide here and can’t wait
    to take a look when I get home. I’m amazed
    at how quick your blog loaded on my cell phone .. I’m not even using WIFI, just
    3G .. Anyways, awesome site!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hmm is anyone else experiencing problems with the images on this blog loading?
    I’m trying to figure out if its a problem on my
    end or if it’s the blog. Any feed-back would be greatly appreciated.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Very nice post. I just stumbled upon your weblog and wanted to
    say that I’ve truly loved surfing around your weblog posts.
    After all I will be subscribing to your rss feed and I’m hoping you write again soon!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Howdy! I’m at work browsing your blog from my new iphone 4!
    Just wanted to say I love reading through your blog and look forward to all
    your posts! Keep up the outstanding work!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Oh my goodness! Amazing article dude! Many thanks, However I am encountering issues with
    your RSS. I don’t understand the reason why I am unable to subscribe to it.
    Is there anybody getting similar RSS issues?
    Anyone who knows the solution will you kindly respond?
    Thanx!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I have been browsing online greater than 3 hours today, yet I by no means discovered any fascinating article like yours.
    It’s lovely value sufficient for me. In my opinion, if all web owners and
    bloggers made good content material as you did,
    the net will be much more useful than ever before.

    Ответ
  • в
    Permalink

    I seriously love your website.. Very nice colors & theme.
    Did you create this site yourself? Please reply back as I’m trying to create my very own website and would love to find out where
    you got this from or exactly what the theme is called.
    Cheers!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Undeniably believe that which you stated. Your favorite reason seemed to be on the
    net the simplest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they just don’t know about.
    You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people
    could take a signal. Will likely be back to get more.
    Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    whoah this weblog is wonderful i really like reading your posts.
    Stay up the good work! You already know, lots of individuals are
    hunting around for this info, you could aid them
    greatly.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello, I log on to your blog regularly. Your humoristic style is witty, keep doing what you’re doing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Spot on with this write-up, I honestly believe that this amazing site needs a great deal more attention. I’ll probably be returning to read through more, thanks for the info!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Greetings! Very helpful advice in this particular article!
    It is the little changes that will make the most significant changes.
    Thanks a lot for sharing!

    Ответ
  • в
    Permalink

    What’s up it’s me, I am also visiting this website daily,
    this website is actually fastidious and the users are actually sharing nice thoughts.

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *