Таҳлили ақидаҳои тарбиявию ахлоқии Саъдии Шерозӣ — Донишхона

Таҳлили ақидаҳои тарбиявию ахлоқии Саъдии Шерозӣ

Мавзӯъ: ТАҲЛИЛИ АҚИДАҲОИ ТАРБИЯВИЮ АХЛОҚИИ  САЪДИИ ШЕРОЗӢ

Нақша:

Муқаддима

  1. Мавзӯи дӯсти содиқ
  2. Инсондӯстӣ ва муҳаббат
  3. Илм ва амал
  4. Забону сухан ва одоби сухангуӣӣ
  5. Дигар мавзӯъҳои ахлоқӣ

Хулоса

Саъдӣ устоди ғазал аст. Бо вуҷуди он ки ӯ бо асарҳои иандуахлоқии худ шӯҳрат ёфтааст, вале аслан ҳамчун шоири ғазалсарои асри худ шинохтаву эътироф гардидааст. Ғазалиёти еурудаи Саъдӣ, тавре ки таъкид намудем, дар таърихи адабиёти классикии форсии тоҷикӣ яке аз намунаҳои барҷастаи ғазал маҳсуб мешаванд. Ҳатто, дар ин ҷода Саъдии Шерозиро яке аз он се паӣғамбарони шеър ба қалам додаанд:

Дар шеър се тан паямбаронанд,

Ҳарчанд ки лонабия баъдӣ.

Авсофу қасидаву газалро:

Фирдавсию Анварию Саъдӣ

Панду ҳикмат дар эҷодиёти Саъдӣ мақоми намоёнро ишғол мекунад. Шоир ҳам дар «Бӯстон» ва ҳам дар «Гулистон» ҳама ҷо суханони пакдомез ва андарзҳоро ба кор гирифтааст. Бо вуҷуди он ки мавзӯи асосии ғазалиёти ӯ ишқу мухдббатаст, вале дар онҳо панду ҳикматҳои зиёдеро мавриди истифода қарор додааст. Дар «Бӯстон» ва «Гулистон» мавзӯи панду ахлоқ мақоми аввалро дорад. Тамоми ҳикоёти ин ду асар, ки яке назмӣ ва дигаре насрӣ мебошанд, саршори андарзу ҳикмат аст.

Саъдӣ соҳиби 4 девони ғазалиёт мебошад. Мавзӯи асосии газалиёти шоирро панду ахлоқ ва ишқу муҳаббати инсонӣ фаро гирифтаанд.

Мазмун ва мундариҷаи эҷодиёти Саъдӣ гуногунҷабҳа буда, мавзӯъҳои мухталифи ҳаётро дар бар мегирад. Ягонагии зоҳиру ботин, ахлоқи неки инсонӣ, адлу инсоф, некию накӯкорӣ, ишқи пок, донишандӯзӣ, рослтуӣӣ ва ёриву бародарӣ аз мавзӯъхои асосии эҷодиёти шоир маҳсуб мешаванд.

Дӯстиву рафоқат дар идеали ҳар як инсон ҷоӣи намоёнро ишгол менамояд. Саъдӣ мохияти ин мавзӯъро дарк намуда.

таъкид намудааст:

Дуст машмор он ки дар неьмат запад.

Лофи ёриву бародархондагӣ.

Дуст он бошад, ки гирад дасти дуст

Дар пареиюнҳолию дармондагӣ,

Саъдӣ дар бобати тартибу низоми тановул кардани хӯрок ва донистани меъёри истеъмоли хӯрок фикру андешаи пешқадам дорад:

На чандон бихур, к-аз даҳонат барояд!

На чандон, ки аз заьф ҷонат барояд!

Дигар мавзӯи эҷодиёти шоир ин фикру андешаҳои инсондӯстӣ ба шумор мераванд. Аз нигоҳи Саъдӣ ҳамаи инсонҳо аз ҷавҳари ягонаи илоҳӣ офарида шудаанд. Саъдӣ ягонагии аъзои инсонҳоро таъкид намуда, зарурати ҳамдарду ҳамғам будани онҳоро собит меиамояд:

Бани одам аъзои якдигаранд,

Ки дар офариниш зи як ҷавҳаранд.

Чу узве ба дард оварад рузгор,

Дигар узвҳоро намонад қарор.

Ту, к-аз меҳнати дигарон бегами.

Нашояд, ки номат нщанд одами,

Саъдӣ дар бобати омӯхтани илму дониш ва касби амал, ҳунар ва ҳунарварӣ анъанаи гузаштагонро идома дода, зарурати аз бар намудани илму донишро барои ҳар як инсон муҳим меҳисобад:

 

Илм чандон ки бештар хонӣ,

Чун амал дар ту нест, нодонӣ,

Не муҳаққщ бувад, на донишманд,

Чорпое дар ӯ китобе чанд.

Саъдӣ ба ҳамаи табақаҳои ҷомеа, махсусан ба синфи ҳоким панд медиҳад, ки дар ҳамаи кору бор, дар зиндагии ҳамарӯза ҳаноатпеша бошанд. Зеро қаноатпешагӣ хам ба синфи ҳоким ва ҳам ба табақаи доро муфид аст. Саъдӣ ҳирси ҳокимону дороёнро дида, чораи онро дар қаноат кардан дидааст:

Гуфт: Чаиши танги дунёдорро

Ё цаноат пур кунад, ё хоки гур!

Дар бобати одобу маданияти забону гуфтор шоирони бисёр сухан рондаанд, Саъдӣ забонро ҳамчун калиди дониш ва маърифат дониста, онро ба калиди ганҷи хирад монанд мекунад:

Забои дар даҳон, эӣ хирадманд чист? Калиди дари ганҷи соҳибҳунар.

Чу дар баста бошад, чӣ донад касе,

Ки цавҳарфуруш аст ё пилавар.

Вале, аз тарафи дигар, ба ҷоӣи сухани беҳуда хомӯширо аз хдма авло медонад. Дар бобати одоби сухан дар вақти зарурат сухан гуфтан ва дар лаҳзаи номуносиб ва нолозимӣ хомӯш монданро одоби сухан ва суханварӣ медонад:

Агарчи пеши хирадманд хомушӣ адаб аст,

Ба вақти маслиҳат он беҳ, ки дар сухан кӯшӣ.

Саъдӣ таъкид менамояд, ки шахси донишманд дар муомила бо ашхоси нодон бояд нозукбин бошад. Ҳикояти Ҷолинуси ҳакимро оварда, бо онҳо даст ба гиребон шуданро нишонаи нодонӣ мешуморад.

Ду оқилро набогиад кину паӣкор,

На доное ситезад бо сабукбор.

В-агар аз ҳар ду ҷониб ҷоҳшонанд,

Агар занцир бошад, бигсилонанд.

Яке аз одобу маданияти сухан, ба андешаи Саъдӣ роҳ надодан ба такрор гуфтан аст. Зеро сухан, ҳарчанд хуб ҳам бошад, як бор дар забон овардани он нишони маданият аст: Сухан гарчи дилбанду ширин буеад

Сазовори тасдиқу таҳсин буеад,

Чу як бор гуфтӣ, магу боз пас,

Ки ҳалво чу як бор хурданд, бас.

Қабл аз сухангӯӣи андеша кардан ва ҳангоми сухангӯӣи эҳтиёткор буданро низ яке аз одоби сухан мешуморад:

Дар сухан бо дустон оҳиста бош,

То надорад душманы хунхор гуш

Пеши девор он чӣ гуӣӣ, ҳуш дор,

То набошад дар паси девор гӯш.

Ҷуз аз ин мавзӯъҳо дар дигар мавзӯъҳо ҳам Саъдӣ панду андарзҳо доранд. Ҳатто мавзӯъҳое монанди одоби хӯрок хӯрдан ва қаноат кардан аз диди ӯ дур намондаанд.

Ҳамин тариқ, суханҳо ва панду андарзҳои Саъдӣ тӯли солиёни дароз ба мардум хизмат карда истодааст. Асрҳо гузашта бошад ҳам, аҳамияти тарбиявии ахлокии худро аз даст кадодааст.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *