Фалсафа — Назария ва асосҳои фалсафа — Донишхона

Фалсафа — Назария ва асосҳои фалсафа

 

 

 

 

 

 

ФАЛСАФА

 

                                       Назария ва асосхои фалсафа

 

Қисми 2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Душанбе-2011

 

 

 

 

 

         Ҳайати муаллифон: номзади илмҳои фалсафа, дотсент Назаров М.А.(16,17,21), доктори илмҳои фалсафа, профессор Саидов Н.С.(18), доктори илмҳои фалсафа, профессор Наврузов С.Н.(19,20), доктори илмҳои фалсафа, профессор Идиев Х.У.(22,23,24), доктори илмҳои фалсафа, профессор Самиев А. Ҳ. (25, 26), доктори илмҳои ҳукукшиносӣ, профессор Сотиволдиев М. (27), доктори илмҳои фалсафа, профессор Комилов Р.(28)

 

Зери таҳрири

доктори илмҳои фалсафа, профессор Наврузов С.Н.,

доктори илмҳои фалсафа, профессор Идиев Х.У.

 

 

 

 

Дар мавзӯъҳои ин кисми китоби дарсӣ маъалаҳои бунёдии марбут ба назария ва асосҳои дониши фалсафӣ мавриди таҳлилу баррасии густурда карор дода шудааст. Таҳлили ин мавзӯъҳо аз вижагии эҷодию ибтикорӣ бархурдор аст. Мураккабию печидагии равандҳои ҷаҳони муосир ва зарурияти дарки онҳо талаботи касби дараҷаи нави донишҳои фалсафӣ ва зимнан таҳияи китобҳои муносибро пеш мегузорад. Таҳияи китоби мазкур маҳз аз ҳамин дидгоҳ мураттаб гардидааст.

Китоб барои донишҷӯён, унвонҷӯён, устодони мактабҳои олӣ ва кулли ҳаводорони масоили фалсафӣ пешбинӣ шудааст.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ба ҷои сарсухан

 

 

Пайдоиши фалсафа дар таърихи башарият ба даврае рост меояд, ки инсон дар ҷодаи унсгирӣ ба мухити биологию иҷтимоӣ ва зимнан дигаргун сохтани муҳити атрофаш ба хотири таъмини талаботҳои худ норасоии донишҳои мавҷудаи таҷрибавии дар ихтиёр доштаашро ҳис намуд. Метавон то андозае ҳадс зад, ки раванди мазкур аз нигохи замони муддати хеле тӯлониро ба дунбол дош, зеро барои дастёбӣ ба он шароити объективӣ тақозо мешуд. Як чунин авомили муҳим минбаъд дар заминаи мураккаб гаштани тақсими иҷтимоии кор ба миён омад, ки тавассути он гурӯҳи муайяни мардум шугли худро дар тавлиди донишҳои гуногунҷабҳа пайдо намуданд. Ин нуқтаи тақдирсозро дар таърихи башарият мутафккирон ба шаклҳои гуногун унвон кардаанд. Яке аз ин мутафаккирон файласуфи намоёни асри ХХ Карл Ясперс ба шумор меравад, ки ин нуқтаро дар таърихи башарият ҳамчун «замони меҳварӣ» номида, манзураш аз ин тавсифи давроне буд, ки дар он гардиши беназири андешаи инсон аз шуури устуравӣ ба дарки илмию фалсафии мухити атрофаш ба амал омад. Қобили тазаккур аст,ки ин раванд як вақт дар нуқоти гуногун олам зухур кард, ки дар мадори яке аз онхо сарзамини кунунии кишвари аҷдодии мо низ ҷойгир буд. Ин даврон барои инсоният андешамандони варзидае аз қабили Зардушт, Конфутсий, файласуфони Юнони бостон ва дигаронро такдим намуд, ки минбаъд таълимоташон кутбнамои сафинаи афкори илмии башарият дар дарёи пурталотуми ҳаёташон гардиданд.Дар даврони минбаъдаи ҳастии таърихияш низ сарзамини аҷдодии мо мутафаккиронеро ба воя расонидаву ба хидмати инсоният гузошт, ки дар инкишофи илми фалсафии ҷаҳон саҳми беназири худро гузоштанд. Аз ин рӯ майлу таваҷҷуҳ ба фарогирии донишхои фалсафӣ дар сиришти мардуми мо таърихан ҷой гирифтааст ва бо баракати чунин як сиришт майли пайваста сайкал додани донишҳои худро аз ин фан то имрӯз нигоҳ медорад. Шояд аз ҷиҳат аст, ки мо ворисони ин тамаддуни солорманд ҳамвора дар сиришти худ нидои асрорангезеро мешунавем, ки моро ба сӯи ишқ ба ҳикмат мехонад ва нерӯи созандагӣ мебахшад.

Фалсафа агар ба иборати машҳуре муҳаббат ба ҳикмат бошад, пас ин муҳаббат танхо тамоюл ба гункунии донишҳои беҳадду канори номуназзамро надорад, балки инкишофи қобилияти таҳлили бегаразонаи воқеият ва дар ҳаёти худу чомеа ба кор гирифтани ин донишҳоро тақозо менамояд. Яъне фарогирии донишҳои фалсафӣ бояд хусусияти эҷодкоронаю мақсаднок дошта бошад. Танҳо дар ҳамин замина фалсафа метавонад вазифаҳои бунёдии худро дар ҷомеа сазовор иҷро намояд. Ин қазоват пеш аз ҳама ба ду вазифаи вижаи фалсафа -ҷаҳонбинӣ ва методологӣ, ки дар шакли мутамарказ танҳо хоси он мебошанд тааллуқ дорад. Чаҳонбинии афрод метавонад ҳам дар натиҷаи бардошти донишҳои илмии ҳосилкардаи инсоният ва ҳам таҳти таъсири авомили мухталифи муҳити атроф ташаккул ебад. Дар мавриди дуюми номбаршуда эҳтимоли дар дараҷаи тасаввуроти оммиёна, хурофот ва иштибоҳот боки мондани ташаккули мӯҳтавои афрод меафзояд ва бинобар ҳамин ҳам ниҳодҳои чомеа, аз чумла маориф, ҳамеша барои коҳиш додани зуҳури ин раванд сайъ меварзанд. Яке аз иқдомҳои муҳим дар ин ҷода пайваста пешкаш намудани донишҳои фалсафии хусусияти ҷаҳонбинона дошта ба ҷомеа мебошад. Фарогирии ин донишҳо тардиду ҳисси беҳудагии пушти сар шудани умрро аз вуҷуди афрод канор меандозад ва ӯро ба дарёфти саодати зиндагӣ уммедвор месозад. Яъне ба зиндагии ӯ маънӣ мебахшад.

Вазифаи методологии фалсафа аслан расолати пешниҳоди шеваҳои муназзам ба роҳ андохтани муносибати маърифатии инсонро ба воқеият ба дӯш дорад. Дар ин замина низ ҳамбастагии илмҳои мухталиф тӯли таърих ҳосилкарадаи инсоният ба амал меояд ва онхо дар ҷодаи бамаротиб афзудани қудрати маърифатии инсон саҳм мегиранд. Яъне дар партави ин вазифаҳояш фалсафа роҳи низомманду амалгароёнаи эъмору идораи ҷомеаи инсониро дар хидмати афрод мегузорад. Бинобар ҳамин ҳам ҳар қадар шеваи парвариши тафаккури фалсафии афрод ҳамрадифи ниёзҳои бунёдии онҳо қадам занад, ҳамон қадар сӯду самараи он дар таъмини пешрафти ҷомеае, ки онҳо дар он умр ба сар мебаранд, рӯшантару возеҳтар эҳсос хоҳад шуд. Таҳияи китоби мазкури дарсӣ аз назария ва асосҳои дониши фалсафӣ маҳз аз чунин як ҳадафи созанда пайрави мекунад. Барои баёни қулаю муносиби масоили ба вазифаҳои фавқуззикри фалсафа марбута дар китоби мазкур навпардозиҳои чашмрас дар сохтори масъалагузориҳо ва бо мӯҳтавои донишҳои муосири фалсафӣ наздик сохтани мӯҷтавои онҷо амалӣ гардонида шудааст. Зеро бо вуҷуди дар заминаи назария ва асосҳои фалсафа ба забони точикӣ чандин китоб ба табъ расидааст, вале танзими китоби мустақил ки посухгӯи ниёзҳои донишҷӯёну устодон вобаста ба барномаи расмии таълими бошад ҳамчунон зарури ба назар мерасад. Зеро ҳар як аз китобҳои мавҷуд бидуни таваҷҷуҳ ба дигаргуниҳои дар ҷомеаи муосири тоҷик ба вуҷуд омада ва ниёзҳои донишҷӯёни тоҷик танзим шудааст. Тафсили зиёд ба мақоми орои фалсафии алоҳида, аз ҷумла марксизм, ва баррасии иҷмолии мӯҳтавои ороҳои дигари фалсафӣ дар ин китобҳо аслитарин ҷанбаи камбудии онҳост. Дар ин китоб ба решаҳо ва заминаҳои шаклгирии ҷараёнҳои мухталифи фалсафӣ таваҷҷӯҳи зиёд равона гардида, масъалаҳои бунёдии фалсафи аз ҳамин дидгох таҳлилу тавзеҳ ёфтаанд. Уммедворем китоби мазкури дарсӣ мавриди истиқболи самимии устодону донишҷӯён ва доираи васеи дӯстдорони илми фалсафа қарор мегирад.

 

                                                                                                       Саидов Нуриддин Саидович

профессор                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Боби XVI. Ҳастӣ ҳамчун категорияи марказии онтология

 

1.1. Таҳаввулоти тасаввурот дар бораи ҳастӣ

 

Яке аз фаслҳои муҳими илми фалсафа онтология (аз юнонӣ, онтос — мавҷуд + логос  — таълимот) – таълимот дар бораи ҳастӣ мебошад, ки принсипҳои бунёдии сохтори ҳастӣ, моҳияту мавҷудҳои умумитаринро меомӯзад. Нахустин маротиба истилоҳи «онтология» дар «Луғати фалсафӣ»-и Р.Гоклениус, ки соли 1613 чоп гардида буд, ёдрас шудааст.

Онтология соҳаи бениҳоят абстрактии тафаккури фалсафӣ буда, таъиноташ аз пешниҳоди донишҳои умумитарин, донистани кулл иборат мебошад. Донишҳои онтологӣ хусусияти ҳамаро фарогирандагӣ, универсалӣ доранд; онҳо донишҳо дар бораи кулли чизҳои мавҷуда мебошанд. Аз ин лиҳоз, ба донишҳои онтологӣ хусусияти фарзиявӣ низ мансуб мебошад.

Мафҳуми «ҳастӣ» категорияи ибтидоии фалсафӣ аст, ки инсон тавассути он эътимодашро нисбати мавҷудияти оламу одам ва шуураш ба қайд мегирад. Маҳз ҳамин категория ба сифати воситаи тавсифи умумитарини он чӣ, ки ба тамоми олам мансуб аст, пайдо гардид. Дар бисёр ҳолатҳо мафҳумҳои «ҳастӣ» ва «олам» ҳаммаъно истифода мешаванд.

Ба ҳар як инсони соҳибақл дар асоси таҷрибаи ҳаёти шахсиаш мавҷуд будани ду намуди зуҳурот маълум аст: а) ҳамаи он чӣ, ки ба мазмуни шуур ва ҳаёти маънавии мо дохил буда, тасаввути мафҳумҳои шуур, тафаккур, нафс, рӯҳ, идеалиёт, воқеияти субъективӣ ва ғ. ифода карда мешаванд; б) ҳамаи он чӣ, ки берун аз шуури мо, яъне дар олами моддӣ ҷой доранд ва бо мафҳумҳои материя, олам, табиат, воқеияти объективӣ ва ғ. ифода карда мешаванд. Мавҷуд будани ин намудҳои зуҳурот имкон медиҳад, ки доир ба ду намуди воқеият мулоҳизаи зеҳнӣ сурат гирад. Воқеияти моддӣ ҳаст ва воқеияти маънавӣ ҳаст. Ғайри ин ду намуди воқеият ба таҷрибаи мо чизи дигаре дода нашудааст. Новобаста аз фарқияти тарзҳои мавҷудияти худ, ин ду намуди воқеият бо мафҳуми ҳастӣ маънидод карда мешаванд.

Зуҳуроти дар шуур ҷойдошта (тасаввурот, андеша, хоҳишу ният ва ғ.) ба мо бевосита дода шудаанд, онҳоро бе ёрии узвҳои ҳисс дар «таҷрибаи ботинӣ»-и худ дарк мекунем, онҳоро дар худ дорем ва бо онҳо зиндагонӣ мекунем. Зуҳуроти воқеияти объективӣ баръакс воситавӣ, яъне тавассути идрок, тасаввур ва андешаҳо маълум мешаванд. Пас моҳияти ин зуҳурот, воқеияти моро иҳотакарда чигуна аст? Оё чизҳои олами моддӣ берун аз шуур, мустақил аз он вуҷуд доранд? Ҷавобҳои саҳлгирона, албатта, шубҳаангезанд. Аз ин ҷо масъалаи ҳастӣ пайдо мегардад, ки ба пайдоиши таълимотҳои гуногуни онтологӣ сабаб мегардад. Таълимотҳои гуногуни онтологӣ – ин тарзҳои гуногуни диди олам аст. Меъёре, ки таълимотҳои онтологӣ онро бояд қаноатманд намуда тавонанд, чунин аст: дар доираи марҳилаи мазкури инкишофи амалияи ҷамъиятӣ-таърихии инсоният вай ба донишҳои мавҷуда бояд мухолиф набошад. Таълимотҳои гуногуни онтологӣ ба ин меъёр бо дараҷаҳои гуногун ҷавобгӯй мебошанд. Ба ин меъёр онтологияи материалистӣ бештар ҷавобгӯй аст, чунки он дар асоси ҷамъбасти таҷрибаи ҷамъиятӣ устувор гаштааст.

Барои тафаккури фалсафӣ аз ибтидои пайдоишаш мулоҳизаҳо дар бораи ҳастӣ аз қабили масъалаҳои ҷиддӣ ба шумор мерафт, зеро ҳастии олами даркшаванда барои инсон на ҳамеша яқину возеҳ маълум мегардад. Дар шароити атиқа, ки донишҳои таҷрибавӣ ба дараҷаи зарурӣ инкишоф наёфта буданд, фалсафа мебоист ҳуқуқи худро дар офаридани манзараи олам бо тарзи зеҳнӣ-муроқибавӣ амалӣ месохт. Эътимодбахшии донишҳо, ки бо роҳи зеҳнӣ дастрас мешуданд, бояд асоси берунаи аз ҳеҷ чиз новобаста медоштанд. Чунин асос худи ҳастӣ буд, ки асоси ҳамаи ҷаҳонфаҳмиҳои инсон аст. Ин дар навбати худ, чунин фаҳмиши ҳастиро дар фалсафаи атиқа ба миён овард, ки бо талаботҳои зерин алоқаманд буд: а) зарурати муайян кардани сохторҳои устувори ҳастӣ, «нахустхиштҳо»-и кулли ҳастӣ; б) зарурати ҳал кардани масъалаи таносуби тафаккур ва ҳастӣ.

Дар марҳилаҳои аввалини фалсафаи Юнони Қадим масъалаи моҳияти ҳастӣ ҳамчун ҳалли масъалаи «ҳама чиз аз чӣ таркиб ёфтааст?» тафсир карда мешуд. Дар ин марҳила аксари файласуфон мӯътақид буданд, ки нахустасоси ҳастии табииро мабдаҳои оддитарини олами моддӣ ташкил медиҳанд. Албатта, олами моддии мушоҳидашаванда ба ҷисм ё зуҳуроти мушаххаси моддӣ айниятӣ дониста намешуд, балки чун нуқтаи оғози мулоҳизаҳои фалсафӣ қабул мегардид.

Чунончи, Фалес обро ибтидои ҳамаи чизҳои мавҷуда ҳисобидааст. Аз нуқта назари Фалес «об-мабдаъ» аз оби муқаррарӣ фарқ дорад; чунин об илоҳӣ буда, рӯҳ дорад. Мағзи замин ва ашёҳо аз чунин оби рӯҳдор таркиб ёфтаанд. Атрофи замин бо об иҳота гаштааст ва замин дар рӯи он мисли кунда шино дорад. Рӯҳ доштани об аз он сабаб аст, ки олам маскани худоҳо мебошад. Сабабҳои обро мабдаъ қабул кардани Фалес аз назари Арасту чунин шарҳ дода мешавад: «ӯ ба чунин тахмин, мумкин, аз мушоҳидаи он расида бошад, ки хӯроки ҳамаи мавҷудот намӣ дорад ва худи гармӣ аз намӣ пайдо мешавад ва тавассути он мавҷуд аст (ҳамон чизе, ки аз он чизҳои дигар пайдо мешаванд – ин чиз худаш ибтидои ҳамаи чизҳо аст.). Ҳамин тавр, ӯ дар тахминҳояш маҳз ба ҳамин расид, ҳамчунинин ба он, ки тухми ҳамаи чизҳо нам буда, ибтидои табиати намӣ – об аст».[1] Аммо чунин таълимоти натурфалсафии Фалесро комилан материалистӣ ҳисабидан раво нест. Ақидаҳои Фалес ва дигар файласуфони аввалини атиқиро аниқ, якмаъно тафсир кардан номумкин аст. Ин мушкилот аз он сабаб аст, ки фалсафа ва таасуроташон дар бораи табиат тамоман якҷоя гардонида шуда, фаҳмиши табиат бо тасаввурот оид ба сохтори илоҳии олам омезиш ёфтааст. Дар фаҳмиши Фалес мабдаи моддӣ худаш ғайрифаъол буда, ба он кадом як нерӯи фавқулодда ҳаракат ато мекунад. Ҳарчанд, ки об асоси ҷавҳарӣ аст, аммо худи олами воқеӣ ба он нисбат дода намешавад.

Ҳамчунин дар ҳамин марҳила мафҳумҳои бештар абстрактӣ барои ифодаи асоси ҷавҳарии бо идроки ҳиссӣ алоқаманд набуда пайдо шуданд. Чунончи, дар фалсафаи Анаксимандр мафҳуми «апейрон» (аз юнонӣ, — беинтиҳо, беохир) мавриди истифода қарор дода шуд. Бо ин мафҳум материяи муҳаррик, беинтиҳо, номаълум, ғайрисифатӣ ифода карда мешуд. Чӣ будани «апейрон» пурра маълум нест, вале ҳаминаш маълум, ки он ибтидои ҳастӣ аст. Як қисми файласуфон онро чизи мобайнӣ дар байни об ва оташ донистаанд, қисми дигар онро омезиши об, хок, ҳаво ва оташ фаҳмидаанд, қисми сеюми файласуфони қадим мӯтақид ба он буданд, ки апейрон умуман муайяннашаванда аст. Апейрон аз ҳеҷ кадом ҳодисоту қувваи табиӣ вобаста нест ва аз ин лиҳоз, ба онҳо нисбат дода намешавад. Маҳз вобаста аз ин хусусияташ апейрон асоси мабдавӣ не, балки асоси ҷавҳарӣ фаҳмида мешуд. Апейрон абадӣ мебошад; вай асоси ба вуҷуд омадани ҳамаи мавҷудият, аз ҷумла ҳаёт мебошад. Чунин фаҳмиши апейрон як навъ асосноксозии назариявии ғояи ҷавҳар буд: он чӣ, ки ҳамаи чизҳо, шаклҳои вуҷудҳоро меофарад, аммо худаш тағйирнопазир мемонад ва ба ягон зуҳуроти мушаххаси худ нисбат дода намешавад.

Анаксимандр барои асоснок кардани назариёти монистиаш доир ба пайдоишу инкишофи олам аз ғояи офариниш, нерӯи фавқулодда ё илоҳӣ истифода накардааст.

Намояндаи дигари мактаби милетӣ Анаксимен ҳаворо нахустасоси олам ҳисобидааст, «чунки ҳама чиз аз он пайдо мешавад ва ба он таҷзия мегардад». Мувофиқи ақидаи ӯ, апейрон – нишонаи сифатии чизи ғайрисифатии ҳодисоти табиӣ – ҳаво мебошад. Ҳавои «беинтиҳо» сарчашмаи нафаскашӣ ва ҳаёт аст, кулли олам бо ҳаво иҳотаю фарогир шудааст ва дар рӯи он қарор дорад.

Гераклит қайд кардааст, ки олам офарида нашудааст, ин кор барои ҳар кадом субъект ғайриимкон аст. Оташ нахустасоси олам аст, кулли чизҳо танҳо «ивазкунандаи баробарарзиши оташ – аз он бо роҳи тунукшавӣ ва ғафсшавӣ пайдо мешаванд». Олам тимсоли «оташи абадзинда, мунтазам шӯълаваршаванда ва мунтазам хомӯшшаванда» мебошад.

Баъзе файласуфон асоси оламро на танҳо аз як ҳаводиси табиӣ, балки аз якчанд ҳаводисот иборат медонистанд. Хок, об, ҳаво ва оташ дар таълимоти натурфалсафии Эмпедокл мақоми «унсур»-ро гирифтаанд. Ин унсурҳоро Эмпедокл «решаи кулли чизҳо» маънидод кардааст. Чуноне Арасту дар «Метафизика» қайд намудааст, дар фаҳмиши Эмпедокл ин унсурҳо «бақои абадӣ доранд ва пайдо намешаванд, бо миқдори зиёд ё кам дар ягона муттаҳид мешаванд ё аз ягона ҷудо мешаванд».[2]

Анаксагор асоси оламро бо ягон ҳаводиси мушаххаси табиӣ алоқаманд намеҳисобад ва қайд менамояд, ки чунин асосҳо бениҳоят сершумор мебошанд. Онҳо зарачаҳои хурдтарин, яъне гомеомерий (аз юнонӣ, homoios – шабоҳатнок + meristos – тақсимшаванда, афзоянда) ё худ тухми зуҳуроту чизҳои сифатан якҷинса мебошанд. Ин заррачаҳоро тавассути узвҳои ҳис маърифат кардан имконнопазир аст, аммо дар бораи онҳо андешидан мумкин аст. Шумораи гомеомерий беҳад зиёд аст, онҳо беохир тақсим мешаванд, тариқи ҷудошавӣ ё ҳамҷояшавӣ пайдо мешаванд ва нобуд мегарданд, дар худ ҳамаи чизу хосиятҳоро доранд, вале бо ҳаҷми хурдтаринаш. Гомеомерийҳо моддӣ буда, дар олам бетартибона паҳну парешон ва омехта шудаанд. Дар кадом лаҳзае, дар кадом гӯшаи фазо ба ин «омехта»-и ғайрифаъол Ақл (Нус) ҳаракат мебахшад ва тӯфони коинотӣ оғоз мегардад. Баъдан Ақл ҳамаро ба низом медарорад: тухмҳои шабоҳатнок муттаҳид шуда, чизҳои нисбатан якҷинсаро ташкил мекунанд.

Мавзӯи марказии онтологияи атомистонро ҳалли масъалаи таносуби ҳастӣ ва нестӣ ташкил медод, ки онро ҳанӯз файласуфони элейӣ масъалагузорӣ карда буданд. Атомистон ин мавзӯро аз назари материалистӣ тафсир кардаанд. Категорияҳои ҳастӣ ва нестӣ на танҳо сохторҳои андешидашаванда мегарданд, инчунин ба мисли воқеъи физикӣ тафсир карда мешуданд. Атомҳо (ҳастӣ) ба халоъ (нестӣ) муқобил гузошта мешавад. мавҷудияти нестӣ ҳамчун халоъ, фазои холӣ эътироф карда мешавад. Атом (аз юнонӣ, atomos – тақсимнопазир) чун заррачаи хурдтарин, мустаҳкам ва зич, ки дар худ ҷои холӣ надорад, фаҳмида мешуд. Ҳастӣ ҳамчун якҷояшавии атомҳои беҳад сершумор тафсир карда мешуд. Дар тасаввуроти атомистон халоъ (ҷои холӣ) – ин шарти махсуси амалишавии ҳамаи равандҳои олам, мисоли махзане, ки ба ҳастӣ ягон таъсир намерасонад. Атомҳо дар ҷои холӣ, ки мисли ҳавои махсус дар олам паҳн гаштааст, ҳаракат доранд; атомҳо як навъ нахустмавҷудҳо, нахустунсурҳо мебошанд. Пайдоиши ҷисмҳо аз мувофиқати атомҳо вобаста аст. Нобудшавии ҷисмҳо – ин ба қисмҳо пош хӯрдани онҳо, дар ҳадди интиҳоӣ – ба атомҳо таҷзия шудани онҳо. Атомҳо хосиятҳои ботинӣ ва зоҳирӣ доранд. Тақсимнопазирӣ, тағйирнопазирӣ, зичӣ, абадият ва ғ. аз ҷумлаи хосиятҳои ботинии атомҳо мебошанд. Шаклҳои гуногуни атомҳо аз қабили хосиятҳои зоҳирии онҳо мебошанд. Шумораи ин шаклҳо беохир буда, гуногунии беохири зуҳуротро ба миён меоваранд. Ғайр аз ин, ҳаракат хосияти атом мебошад, ки танҳо дар ҷои холӣ амалӣ мегардад.

Атомистон манзараи бузурги зеҳнии оламро офариданд, ки дар он пайдоиш, нобудшавӣ, ҳаракат, гуногунии ҷисмҳо имконпазир буданд. Принсипҳои ба тавсиб расонидаи атомистон хусусияти ом доранд ва аз ин лиҳоз ҳамаи зуҳурот, аз ҷумла хосиятҳои физикӣ надоштаро низ бояд маънидод кунанд. Чунончи, нафс (ҷон) низ аз анвои муайяни атомҳо иборат мебошад. Дар асоси таълимоти атомистӣ Демокрит кӯшиш кардааст, ки зуҳуроти табиӣ, иҷтимоӣ ва ахлоқиро маънидод кунад.

Дар асоси шиносоии мухтасар бо инкишофи афкори онтологии ин марҳилаи фалсафаи атиқа метавон хулоса кард, ки намояндагони ин анъана дар ҷустуҷӯи асоси ҷавҳарии ҳастӣ ба сифати табиатшинос баромад кардаанд. Баъзан дар адабиёти фалсафӣ ақидаҳои онҳоро ба тариқи содда ҳамчун материалистӣ баҳогузорӣ карда мешавад. Чунин тафсир, албатта, на чандон дуруст аст, чунки об, оташ ё дигар зуҳуроти табиӣ, ки ба сифати нахустмабдаъ қабул шудааст, аслан зуҳуроти физикӣ набуда, балки истиораҳои махсуси метафизикӣ мебошанд. Онҳо образҳои рамзӣ мебошанд, ки нахустсабаби чизҳоро ифода мекунанд. Дар он марҳила фалсафа ҳанӯз бо асотир алоқамандӣ дошт. Ҳарчанд ҳолат чунин буд, аммо худи кӯшиши маънидод кардани нахустсабабҳои ҳастӣ дар мисоли мавҷудҳои алоҳида ба кайҳоншиносии фалсафаи атиқа самти возеҳи онтологӣ мебахшид.

Самти дигари фалсафаи атиқа дар марҳилаи аввали инкишофаш асосан бо офаридани таълимот доир ба таносуби ҳастӣ ва тафаккур алоқаманд буд. Дар баёни масъалаи «ҳамойиш»-и ҳастӣ ва тафаккур, инчунин дар инкори алоқамандии онҳо гуногунфаҳмӣ ҳукмрон буд. Парменид таълимоти муфассале дар бораи ҳастӣ офаридааст. Ҳамин таъсири бузурги ақидаҳои ӯ ба инкишофи баъдии фалсафа буд, ки Гегел эҷодиёти ӯро ҳамчун ибтидои фалсафа баҳогузорӣ намудааст.

Парменид аввалин файласуфест, ки категорияи «ҳастӣ»-ро ба фалсафа ворид сохтааст. Дар эҷодиёти ӯ муҳокимаи фалсафии моҳияти физикии чизҳо ба таҳқиқи моҳияти идеалии онҳо табдил дода шуд. Мувофиқи ақидаи ӯ, ҳастӣ абадӣ аст, доимо вуҷуд дорад, мукаммалу тақсимнопазир ва беҳаракат мебошад. Ҳастӣ на Худо асту на материя ё мабдаи моддӣ. Ин як чизест, ки бо ёрии нерӯи ақлӣ ҳангоми фалсафаронӣ ба тафаккури мо дастрас мегардад. Ҳамин тавр, Парменид масъалаи айнияти ҳастӣ ва тафаккур, ҳастӣ ва фикр дар бораи ҳастиро пеш гузошт. Воқеан, Парменид аз омӯхтани «ҳастии холис» ба таҳқиқ шурӯъ карда, дар ибтидо имконияти мантиқии таносуби категорияҳои ҳастӣ ва нестиро таҳлил мекунад, ба табиати баъзе парадоксҳо (аҷибиятҳо), ки хирадро дар дарёфти ҳақиқат гумроҳ сохта метавонанд, ишора мекунад.

Агар нестӣ эътироф гардад, пас вай ҳатман вуҷуд дорад. Агар чунин бошад, пас ҳастӣ ва нестӣ айният доранд, ки ин худ зиддият аст. Агар ҳастӣ ва нестӣ айният надошта бошанд, он гоҳ тасдиқ бояд кард, ки ҳастӣ вуҷуд дорад, нестӣ вуҷуд надорад. Вале чизи мавҷуднабударо чи тавр андешид? Парменид ба хулоса меояд, ки чунин фикру андешаронӣ зарурат надорад. Аз назари ӯ, мавҷудияти нестӣ (ҳеҷ) комилан дурӯғ аст. Алҳол ин ҳалли пурраи масъала нест, чунки дигар саволҳо пеш меоянд: ҳастӣ аз куҷо пайдо шуд? Ҳастӣ чи тавр ба нестӣ мегузарад? Барои ҷавоб додан ба чунин саволҳо Парменид маҷбур буд, ки ғайриимкон будани ифодашавии фикрии нестиро эътироф намояд. Дар чунин ҳолат ин масъала ранги дигар мегирад ва ҳамчун масъалаи таносуби ҳастӣ ва тафаккур мавриди таҳқиқ қарор дода мешавад.

Айнияти ҳастӣ ва тафаккур, ки аз ҷониби Парменид кашф гардид, ин тавр ифода карда шудааст: «Фикр ҳамеша фикр дар бораи ҳамон аст, ки вуҷуд дорад. Тафаккур ва он чӣ, ки дар бораи вай фикр ронда мешавад, ҳарду ҳамон як чизанд». Фикр ҳеҷ гоҳ холӣ буда наметавонад. [3]

Парменид ҳастиро бо воқеияти мавҷудаи олам, ки дар як вақт дониши ҳақиқии мавҷуда аст, алоқаманд медонад. Дар ниҳояти кор, ин як тариқи ҳалли масъалаи онтологӣ – таносуби ҳастӣ ва тафаккур, инчунин донисташавии олам мебошад. Парменид ақидаҳои худро тарзе баён кардааст, ки гӯё аз далеловарии мунаққидон пешакӣ бохабар бошад. ӯ айнияти соддаи донишҳои ҳақиқӣ ва ҳастиро аз «айнияти тафовутнок», ки мувофиқати нопурраро ифода мекунад, фарқ мекунад. Ин, дар навбати худ, маънои онро дорад, ки дониш хосиятҳои субекти маърифаткунандаро дар худ дорад, хусусияти тафаккури ӯро инъикос мекунад. Итминон доштан ба беҳаракатию устувории ҳастӣ – ин натиҷаи мулоҳизаҳои мантиқӣ, ки тасдиқотҳои зидмазмунро истисно мекунад.

Дар мунозира бо Гераклит, ки дар таълимоти кайҳоншиносиаш ҳамарофарогирандагии ҳаракатро мутлақ баррасӣ карда буд, Парменид дар бораи воқеияти мавҷудаи идрокшаванда ва фикр дар бораи мавҷудият (ҳастӣ) мулоҳизаронӣ кардааст. ӯ бар он ақида буд, ки Кайҳон ҳамчун чизи воқеӣ буд ва ҳаст, аммо дар оянда мумкин боқӣ монад ё нобуд шавад. Аммо мафҳуми ҳастии ҳақиқӣ аз тафаккури ҳақиқӣ ҷудонопазир буда, вай бо тасаввурот дар бораи гузаштаю оянда якҷоя буда наметавонад. Мазмуни ҳақиқии фикр аз хусусияти субъективии тафаккур вобастагӣ надорад.

Зенон ақидаҳои Парменидро доир ба имконнопазирии ҳаракат ва тақсимнопазирии ҳастӣ инкишоф дода, чуноне Арасту қайд кардааст, ба инкишофи диалектика саҳм гузоштааст.

Ба фикри Суқрот, файласуфон набояд саргарми таҳқиқи зуҳуроти олам бошанд. ӯ масъалаи таносуби ҳастӣ ва тафаккурро ба доираи ахлоқ кашид. Аз назари Суқрот, ҳақиқат ва хайр айният доранд. Аз ин рӯ, агар мо ягон чизро маърифат намоем ва дар натиҷа дар борааш дониши ҳақиқӣ ба даст оварем, пас ҳатман сифати инсонии мо низ дигаргун мегардад. Агар мо ҳақиқатро дар бораи хайр ва адолат маълум намоем, пас мо бештар накӯкору адолатпарвар хоҳем шуд.

Ба ин мулоҳиза эътироз кардан мумкин аст, зеро мисолҳои зиёд аз он далолат мекунанд, ки на ҳар нафари дар бораи хайр маълумот дошта накӯкорона рафтор мекунад. Суқрот ин далелро рад мекунад ва таъкид мекунад, ки чунин ҳолат вақте зуҳур меёбад, агар он маълумот эътимодбахш набошад ва барои инсони мушаххас хусусияти дониши ҳақиқиро надошта бошад.

Хайрро бошуурона амалӣ месозанд, яъне ҳангоме, ки мо ҳақиқати муайянеро медонем ва тавассути он, масалан, некиро аз бадӣ фарқ карда метавонем. Албатта, одамон рафтори некро бе донистани донишҳои ҳақиқӣ доир ба он низ анҷом дода метавонанд, вале дар ин ҳолат чунин рафтор тасодуфӣ, ғайримақсадӣ арзёбӣ мегардад ва чун натиҷа, мазмуни амиқ ахлоқӣ надорад. Ҳамин тариқ, Суқрот масъалаи ахлоқро ба соҳаи онтология махлут сохт. Аз ин бармеояд, ки принсипҳои ахлоқӣ дар худи сохтори ҳастӣ ҷой доранд. Тафаккур ба ҳастӣ зид гузошта намешавад, вале онҳо ҳатто дар тафсири масъалаҳои  ахлоқӣ мувофиқат доранд.

Дар фалсафаи Афлотун ҳастӣ ҳамчун алоқамандии ду олами мухталиф тасвир шудааст. Олами якум – ин олами ашёҳо, ки инсон тавассути ҳиссиёташ дарк мекунад. Алҳол ин «ҳастии ғайриҳақиқӣ» буда, мазмуни бойи ҳастӣ бо он маҳдуд нест. Ҳамчунин олами дуюм вуҷуд дорад, ки он олами «ҳастии ҳақиқӣ» мебошад. Ин олами идеяҳо (ё моҳиятҳо) аст, ки кулли гуногунии олам аз таҷассумёбии онҳо вобаста мебошад. Раванди маърифат, аз нигоҳи Афлотун, ин раванди ба таври зеҳнӣ ошкор сохтани моҳиятҳои ҳақиқии ҳастӣ мебошад, ки бо идеяҳои сатҳҳои гуногун айният доранд.

Идеяҳо, ки Афлотун дар бораашон сухан кардааст, – ин на ҳамту мафҳумҳои ҷавҳаришуда ва асолатии тағйирнопазир, ки ба воқеияти даркшаванда муқобил аст. Идеяи ашё – ин принсипи махсуси сохтори идеалии ашё, ки бо донистани он худи ашёро низ ихтироъ кардан мумкин аст. Афлотун мисли Парменид эътимод бар он дорад, ки ҳастии ҳақиқӣ ва дониши ҳақиқӣ айният доранд. Вале дар таълимоти Афлотун он ҳамчун раванди бетанаффуси сохтордиҳӣ ба олам дониста мешавад.

Афлотун зарурати метафизикаро (яъне фалсафаро) ҳамчун дониши беқазия асоснок намуд. ӯ қайд мекунад, ки риёзиёт аз ақл ва муҳокима вобастагӣ дорад; фалсафа ба хиради диалектикӣ такя мекунад, ки инъомест барои нахустасосро дарк кардан. Вобаста ба ин ӯ ба хулоса меояд, ки фалсафа ҳамчун фан ва диалектика ҳамчун метод асосҳои ҳамаи илмҳо буда, аз онҳо муқаддаманд.

Арасту дар мунозира бо Афлотун қайд менамояд, ки диалектика қуллаи донишҳо буда наметавонад, чунки вай ба саволҳо ҷавоб надода, баръакс савол мегузорад. Мувофиқи ақидаи ӯ, дар асоси дониши беқазия доир ба кулл ва моҳият кадом як қазияи мутлақ, ҳақиқати мутлақ бояд ҷой дошта бошад, дар акси ҳол фалсафаронӣ дурӯғу хато хоҳад буд.

Арасту ҳастиро ба сифати мутлақи ибтидоии метафизикӣ эътироф менамояд. Ҳастӣ – ин мафҳуми махсус, ки асолатӣ (ё ҷинсӣ) нест. Онро ба таҳти ягон мафҳуми умумии дигар даровардан мумкин нест. Аз ин лиҳоз, агарчи ӯ мулоҳизаи Парменидро дар бораи айнияти ҳастӣ ва тафаккур маъқул меҳисобад, аммо ин мазмунро муайянтар шарҳ медиҳад: ҳастии холис – ин фақат абстраксия, ҳастии имконӣ ва фикрӣ; ба таври воқеӣ ҳамеша ҳастии ягон чиз, яъне ҳастии предметҳои мушаххас ҷой дорад. Хулоса, таносуби ҳастӣ ва тафаккур – ин таносуби предмети мушаххас ва фикр дар бораи ин предмет. Олам худ мавҷудияти воқеии зуҳуроту предметҳои алоҳидаи моддӣ ва маънавӣ буда, ҳастӣ – ин абстраксия аст, ки асоси ҳалли масъалаҳои умумӣ дар бораи оламро ташкил медиҳад. Ҳастӣ – ин принсипи бунёдии шарҳдиҳӣ аст. Вай фанонашаванда аст, чунки табиат фанонашаванда аст, мавҷудияти ашёю предметҳои олам бебақо, даргузар мебошад. Ҳастӣ ҳамту ҳаст, вуҷуд дорад. Ҳамарофарогирандагии ҳастӣ бо воситаи мавҷудияти фардии предметҳои мушаххас зоҳир мегардад. Аз назари Арасту, ин қонуни асосии ҳастӣ ё худ «ибтидои кулли аксиомаҳо» аст.

Дар асоси ин қонун Арасту дар бораи имконнопазирии яквақтии будан ва набудани предмет, хосиятҳои зид дар он иброз намудааст: мумкин нест, ки як чиз дар ҳамон як вақт ба ҳамон як чиз дар ҳамон як муносибат ҳам мансуб бошад ва ҳам мансуб набошад. Ин мулоҳиза маънии онтологӣ дорад ва нисбати ҳамаи зуҳуроти олам истифодашаванда мебошад. Азбаски асосмандкунии ин мулоҳиза хусусияти соф мантиқӣ дорад, бинобар ин дар мантиқ мавриди пажӯҳиш қарор дода мешавад. Аз ин лиҳоз, аз нуқтаи назари Арасту, онтология ва мантиқ ду ҷабҳаи як илм – метафизика (яъне фалсафа) мебошанд. Ин ҷо Арасту ба истифодаи принсипи соф мантиқӣ дар масъалаҳои метафизикӣ ва тафсири категорияҳои он оғоз бахшид, ки баъдтар дар схоластикаи асримиёнагӣ қабул гардид ва дар панлогизми Гегел шакли мукаммалро гирифт. Тасодуфӣ ҳам нест, ки Гегел на танҳо Афлотунро барои диалектикааш хуш мепазирад, инчунин Арастуро барои муносибати онтологӣ дар мантиқ гиромӣ медонад. Мавқеи Арасту дар фалсафаи Гегел сазовори эътирофу асосмандкунӣ гардидааст.

Арасту барои он Парменидро сарзаниш мекунад, ки вай ҳастиро якмаъно тафсир кардааст, ҳол он ки ин мафҳум чун дигар мафҳумҳо якчанд маъно дошта метавонад. Ҳастӣ, аз як тараф, маънои ончи ки ҳаст, яъне маҷмӯи сершумори чизҳои мавҷуда, аз тарафи дигар, ҳастӣ – ончи ки ба он ҳама чиз таалуқ дорад, мавҷудияти холис. Хатогии Парменид, ки ӯро ба тафсири метафизикии ҳастии ташаккулнаёбанда, беҳаракат ва беинкишоф расонид, дар он аст, ки ӯ ҳастиро танҳо ба ҳастии холис, яъне мавҷудияти холис марбут дониста, имконияти ҳастии чизҳоро ба инобат нагирифт. Арасту ҳастиро гуногунмаъно меҳисобад. Барои мазмунии илмӣ гирифтани масъалаи таҳқиқи ҳастӣ ӯ аз мафҳумҳои моҳият ва ҷавҳар истифода мебарад.

Се намуди асосии моҳиятҳо фарқ карда мешаванд: а) моҳиятҳои чизҳои ҳисшаванда (ҷисмӣ); б) моҳиятҳое, ки ба онҳо абстраксияҳои риёзӣ мансубанд; в) моҳиятҳое, ки берун аз ҳиссиёт ва абстраксия мавҷуданд, – ин моҳиятҳои илоҳии ҳастӣ. Маҳз ҳамин се қисми асосӣ фалсафаро ташкил медиҳанд.

Ҳамин тариқ, мувофиқи ақидаи Арасту, дониши мутлақ ҳамон ибтидо ё низоми ибтидоҳо мебошад, ки ба сифати он фалсафаи якум (метафизика) баромад мекунад. Ибтидоро аз ягон чиз ҳосил кардан ё бо ягон чиз исбот кардан номумкин аст, аз ҳамин лиҳоз онҳо ибтидо мебошанд. Дар маънои мазкур, воқеан ҳам метафизика (фалсафа умуман) илми баландмақом аст, зеро вай ибтидоҳои илму донишҳои алоҳида ва ҳақиқати фанҳои ҷузъиро асоснок намекунад, балки умуман маърифату дониш ва ҳақиқатро асоснок мекунад. Дар ин мазмун мулоҳизаҳои Арасту хеле замонавӣ мебошанд.

Аз нигоҳи Арасту метафизика (фалсафа), ки илми махсус доир ба принсипу ибтидоҳои фавқулэҳсосӣ мебошад, ба илм дар бораи ҳастӣ (онтология) айният дорад.

Мувофиқи нишондоди Арасту, фалсафа якум (метафизика), ё худ илоҳиёт бо омӯхтани олами фавқултабиӣ машғул аст. Предмети фалсафа – моҳиятҳои фавқулэҳсосӣ, ки мутлақ ва доимӣ мебошанд. Маҳз дар ҳамин мазмунаш фалсафа ба сифати фалсафаи якум (пеш аз табиат) маънидод мегардад. Зарурати истифодаи истилоҳи «теология» ба Арасту барои он лозим шуд, ки кӯшиши дарёфт кардани нахустсабаб ва ибтидои олӣ мантиқан дониста шудани нахустмоҳиятро (мавҷуди аввалро) далолат мекард. Он худо, ки Арасту дар борааш гуфтааст, пеш аз ҳама, ин моҳияти фавқулэҳсосӣ ва дигаргуннашаванда буда, бо Худо, ки дар дин парстиш меёбад, айнан як хел нест. Аз нигоҳи ӯ, худо як навъ нахустсабаб, нахустмуҳаррик аст; ақли мутлақест, ки аз хусусияти мушаххас пок аст. Метафизика (фалсафа) на танҳо ҳастии илоҳиро, инчунин олами табииро маърифат мекунад.

Дар асоси шиносоӣ бо таълимоти файласуфони қадим, гуфтан мумкин аст, ки дар давраи атиқа тасаввуроти классикӣ дар бораи хусусияти метафизикии (беқазиягии) фалсафа ташаккул ёфт ва дар он онтология мавқеи марказиро ишғол менамуд.

 

1.2. Мафҳуми ҷавҳар ва усулҳои асосии фаҳмиши ҷавҳарии ҳастӣ

 

Инсон ҳамеша дар бораи масъалаҳои чӣ будани олам, абадӣ ё даргузар будани он, дигаргуншавӣ ё якҳолатии он ва ғ. меандешад. Агар олам дар инкишофёбӣ бошад, пас он оё қонуниятҳои объективии инкишофи худ, маъно ва мақсад дорад? Моҳияти масъалаи муҳими дигар, ки афкори эҷодии инсонро ба худ ҷалб мекард, чунин аст: олам ҳастии қонуниятдори бонизом ва яклухт аст ё вай бенизому бе ягон сохтори ташкилӣ аст? Асоси оламро чӣ ташкил медиҳад: вай ба таври табиӣ пайдо шудааст ё офаридаи илоҳӣ аст? Оё ба ғайр аз олами мо дигар оламҳо бо қонунҳои хоси худ вуҷуд доранд? Оё асоси онтологии озодӣ ва эҷодиёти инсон вуҷуд дорад ё онҳо аз фикри ботили мо аст?

Саволҳои зикрёфта бо ҳамдигар ҳамҳудуд буда, ба масъалаҳои фаҳмиши олам ва ҳастии инсон дахл доранд, яъне мавзӯи таҳлили фалсафӣ мебошанд. Сохторгирии андешаҳои фалсафӣ дар давраҳои гуногуни таърихӣ бо категорияи ҳастӣ оғоз мегардид, дар асоси он ҳамчунин силсилаи категорияҳои дигари онтологӣ (материя, ҳаракат, ташаккулёбӣ, инкишоф, вақт ва фазо, сабаб ва натиҷа, моҳият ва зуҳурот, чиз, унсур ва ғ.) муайян карда мешуд.

Яке аз масъалаҳои марказии онтология ин масъалаи ҷудо кардани мабдаи намудҳои мушаххаси ҳастӣ мебошад, ки дар фалсафа ҳамчун асосмандкунии категорияи «ҷавҳар» қабул шудааст. Масъалаи ҷавҳар он ҳангоме ба миён меояд, ки агар тафаккури инсон дар ин гуногунии чизҳо ва ҳодисоти олам ба пайдо кардани воҳиди дигаргуннашаванда ва устувор, он намуди амиқи ҳастӣ, ки сабаби пайдоиши дигар намудҳои ҳастӣ буда, сабаби мавҷудияташ ғайри худаш чизи дигар нест (худсабаб), кӯшиш намояд. Чуноне зикр шуда буд, масъалаи ҷавҳар дар фалсафаи Арасту мавқеи муҳим дошт. ӯ дар фалсафаи атиқа аввалин шуда, се ҷанбаҳои асосии категорияи ҷавҳарро ҷудо карда буд.

Агар сухан умуман дар бораи тафсири ҷавҳар равад, пас айният додани ҷавҳар ба мабдаъ, ба ибтидои моддӣ, ки дигар чизҳо аз он таркиб ёфтаанд, аз аввалин ғояҳо мебошад. Дар мактаби милетӣ об, ҳаво, оташ аз ҷумлаи чунин ибтидоҳои «табиӣ» ба шумор мерафтанд. Дар анъанаи минбаъдаи фалсафаи юнонӣ ҷавҳари ба сифати идеяҳо қабулшуда ва ҳамчун ибтидои шаклгиранда эътирофшуда бо материяи ғайрисифатӣ алоқаманд карда мешавад. Ин тарзи фаҳмиши ҷавҳар, агарчи бе истифодаи истилоҳ ҳам бошад, ҳанӯз дар таълимотҳои Афлотун (идеяи материя-саробон) ва Арасту (материяи якум) бараъло равшан шудаанд. Баёни ҷавҳар ҳамчун мабдаи моддӣ дар таълимотҳои Демокрит ва Эпикур ба таври муфассалтар оварда шудааст.

Тарзи дуюми тафсир кардани категорияи ҷавҳар бо фаҳмиши нахустасоси маънавии фаъол будани он алоқаманд аст. Чунин ҷавҳар на объекти ғайрифаъоли таъсирбинанда ва на мабдаъ аст, ки аз он ҷисмҳо таркиб ёфтаанд, балки ибтидои бошуур ва боирода, субъекти амал, сабаби ҳастӣ мебошад. Чунин фаҳмишро дар маънидод шудани рӯҳ дар таълимоти Афлотун ва Арасту пайдо кардан мумкин аст, ҳарчанд, ки байни ин файласуфон доир ба ин масъала ихтилофи назар низ ҷой дорад.

Тарзи сеюми фаҳмиши категорияи ҷавҳар маънои ҷамъбастии онро баён мекунад. Чавҳар – ин асоси тағйирнопазиру тавлидгари кулли ҳолатҳои мушаххаси худ ва шарти ҳамтаъсирии ин ҳолатҳояш мебошад. Дар ин мазмун ҷавҳарро ҳам мабдаъ ва ҳам фаъол фаҳмидан мумкин аст; ҷавҳар ҳам объектӣ-таъсирбинанда, ҳам субъектӣ-таъсирбахшанда аст. Ҷавҳар сабаби оми чизҳо ва дар як вақт сабаби худ мебошад. Чунин тарзи фаҳмиши категорияи «ҷавҳар» асосан дастоварди низомҳои пантеистии нававрупоӣ мебошад, ҳарчанд ки сарчашмаи он аз таълимотҳои Анаксимандр ва равоқиён оғоз мегардад. Он дар фалсафаи Б.Спиноза муфассалтар баён карда шудааст. «Ҷавҳар гуфта, – менависад ӯ, – ман он чизро мефаҳмам, ки худ дар худ вуҷуд дорад ва худашро аз худаш муаррифӣ менамояд, яъне чизест, ки тасаввур шуданаш ба тасаввури чизи дигар, ки вай аз он бояд ташкил меёфта бошад, ниёз надорад».[4]

Муқобил гузоштани рӯҳ ва материя ҳамчун ҷавҳарҳои гуногун мутаносибан таълимотҳои идеалистӣ ва материалистиро ба миён овард.

Таълимотҳои материалистӣ намудҳои гуногун дошта, сабабаш гуногуниҳои оламро бо материя вобаста донистан мебошад, ки дар навбати худ бо тарзҳои зерин ифода карда мешавад:

а) ҳамчун чизи мушаххаси ҳисшаванда (материализми марҳилаи аввали мактаби милетӣ);

б) ҳамчун чизи таркибдиҳанда, ки ба таҷрибаи ҳиссии инсон бевосита дода нашудааст ва якҷинса, номуттасил, ботинан тақсимнопазир аст (атомизми атиқа ва атомизми Замони Нав, назарияи заррачаҳои элементарӣ, кваркҳо ва ғ.);

в) ҳамчун ибтидои беохир тақсимшаванда, муттасил дар намуди ё фаҳмиши афлотунии материя-саробон, ки моҳиятан бо «фазои Кайҳон» ҳаммазмун аст, ё фазои механикии Декарт, ё фазои каҷшавандаи назарияи умумии нисбияти А.Эйнштейн, ё дигар назарияҳои бунёдии физикӣ;

г) ҳамчун тафсири махсуси материя, ки дар фалсафаи марксистӣ баён карда шудааст. Дар фалсафаи марксистӣ материя на танҳо ҷавҳар, инчунин «категорияи фалсафиест барои ифодаи воқеияти объективӣ, ки инсон тавассути эҳсосоташ онро дарк мекунад, новобаста аз эҳсосоти мо вуҷуд дошта, нақши он, сурати он, акси он дар эҳсосҳоямон гирифта мешавад».[5] Чунин воқеияти объективӣ кулли зуҳуроту равандҳои микроолам, макроолам ва мегаоламро дар худ фаро мегирад. Дар асоси чунин тафсири универсалистии материя таълимоти амиқи фалсафӣ рӯи кор омад, ки ба маънидодкунии ҳамаҷонибаи олам даъво дошт.

Хулоса, дар таълимотҳои материалистӣ фаҳмиши мабдавӣ-ҷавҳарӣ ва атрибутивии материя мақоми хосса доранд. Камбудии умумии таълимотҳои материалистӣ, ки ба пурра бартараф карданаш материалистон ноил нашудаанд, ин – мушкилоти шарҳ додани пайдоиши ҳаёт ва шуур аз материяи ғайризиндаю бешуур мебошад. Албатта, омӯзиши нуқтасанҷонаи асосҳои материализми диалектикӣ далолат мекунад, ки дар он ибтидои дуюми ҳастӣ – идеалиёт – дар аксар вақт эътироф карда мешуд. Чуноне, В.И.Ленин менависад, дар бунёди материя хосияти инъикоскунии ба эҳсосот шабоҳатдошта вуҷуд дорад.[6]

Дар байни назариётҳои идеалистӣ тафсири объективӣ-идеалистии нахустасосҳои оламро ҷудо кардан мумкин аст. Дар он ба сифати ҷавҳари фаъолу эҷодкори олам идеяи мутлақ (Гегел), ақли ҷаҳонӣ (Анаксагор, равоқиён), рӯҳи ҷаҳонӣ (онтологияи гностикӣ), иродаи ҷаҳонӣ (Шопенгауэр), бешуурона (Э.Гартман) ва ғ. баромад мекунанд. Дар тафсири илоҳиётии идеализми объективӣ худо ибтидою интиҳои олам эътироф мегардад.

Ба ҷонибдорони таълимоти объективӣ-идеалистӣ то андозае муяссар мегардад, ки моделҳои метафизикии оламро офарида тавонанд. Дар ин моделҳо кулли мавҷудот аз ибтидои ягона ё низоми ибтидоҳо бароварда мешавад. Мисоли равшани ин – густаришёбии идеяи мутлақ, ки дар зуҳуроти мушаххас татбиқ шудани онро Гегел тафсир кардааст. Одатан дар ин низомҳои фалсафӣ ҳамаи чизҳои андешавии аз ақли инсон сарчашма гирифтаро фаро гирифта мешавад. Хусусияти хоси ин назари фалсафӣ маҳз дар ҳамин буда, имкон медиҳад, ки воқеият ҳамчун ҷузъи низоми аз моҳияти хирад биноёфта баррасӣ карда шавад.

Дар идеализми субъективӣ мафҳуми ҷавҳар ҳамчун ибтидои фаъоли ҳастӣ аз мавқеи фардиятгароӣ тафсир мегардад ва шакли солипсизмро мегирад (солипсизм; аз лот., solus — ягона + ipse — худам; танҳо «ман»-и худро воқеӣ донистан ва ҳамзамон инкор кардани мавҷудияти олами беруна). Мазмуни мухтасари ғояҳои идеализми субъективиро, ки Ҷ.Беркли дар асарҳояш ошкоро ҳимоя кардааст, пешниҳод мекунем.

Азбаски дар ин олам мо танҳо дар бораи чизҳои бо ҳиссиёт ва шуур даркшаванда гуфта метавонем ва ҳамчунин кафолате нест, ки берун аз шуур ягон чиз мавҷуд бошад, аз ин лиҳоз «будан» маънои «даркшаванда будан»-ро дорад. То он даме, ки мо предметро дарк мекунем, вай вуҷуд дорад. Ба таври эътимоднок танҳо ғояҳои гуногуни олами ботинии мо вуҷуд доранд. Аз ин рӯ, сохтор додани низомҳои мураккаби фалсафӣ бо истифодаи мафҳумҳои рӯҳ ва материя бемаънӣ аст, чунки мо онҳоро бевосита дарк карда наметавонем. Дар ин маврид фардияти «ман»-и инсонӣ воқеан ба ҷавҳари ягонаи тавлидсозандаи олам табдил дода мешавад.

Муайянсозии асосҳои ҳастӣ

Дар қатори аниқ сохтани мафҳуми ҷавҳар, ки мазмунаш бо муайян кардани асоси ҳастӣ – материя ё идеалиёт – вобаста мебошад, ҳамчунин қишри дуюми масъалаҳои онтологӣ ҷой дорад, ки бо муайян кардани миқдори ҷавҳарҳои ҳастӣ асос меёбад.

Файласуфоне, ки асоси оламро аз як ҷавҳар, ибтидо иборат меҳисобанд, монистҳо номида мешаванд. Фаҳмиши монистии (аз юнонӣ, monos – як; ягона).ягонагии олам дар таърихи фалсафа дар ду ҷараёнҳои асосӣ, ки дар боло қайд кардем, амалӣ мешавад: дар монизми идеалистӣ ва материалистӣ.

Идеализми мутлақи Гегел яке аз намунаҳои муназзами монизми идеалистӣ мебошад. Шакли классикии монизми материалистӣ дар асарҳои материалистони фаронсавии асри XVIII баён шудааст, аммо фалсафаи материализми диалектикӣ чун шакли ривоҷёфтаи монизми материалистӣ эътироф гардидааст. Дар ин фалсафа ибтидои моддӣ ба сифати асоси олам эътироф карда шуда, гуногунии хосиятҳои ҳастӣ ҳамчун зоҳиршавии ягонагии моддии олам дониста мешавад.

Монизми идеалистӣ дар шарҳдиҳии сохторҳои моддии ҳастӣ ва гуногунии онҳо ҳатман ба мушкилӣ дучор мегарданд, инчунин монизми материалистӣ табиати ташкилаҳои идеалиро пурра шарҳ дода наметавонад ва маҷбур мешавад, ки дар ин кор ба эзоҳи шартии зеҳнӣ роҳ диҳад. Агар ба тарзи умумӣ гуфта шавад, пас қайд бояд кард, ки дар ҳеҷ кадом гаравишҳои монистӣ, новобаста аз монизми материалистӣ ё идеалистӣ буданаш, масъалаи гузариш аз идеяи абстрактӣ ба зуҳуроти мушаххас ҳал карда нашудааст, далел ва лаҳзаи «моддишавӣ»-и идея, хусусияти объекти алоҳида, аз ҷумла раванди эъҷодиёти субъекти алоҳида шарҳ дода нашудааст.

Ин дар навбати худ ба пайдоиши таълимотҳои плюралистӣ (аз лот., pluralis – бисёр, зиёд) сабаб гардид. Дар плюрализми онтологӣ сершумор будани ибтидоҳои мустақили фаъол ва худсабаб эътироф карда мешавад. Плюрализми онтологӣ метавонад ҳам идеалистӣ бошад (Лейбнитс) ва ҳам материалистӣ (Демокрит). Плюрализми босубот фаъолнокӣ ва озодии ботинии инсонро бомуваффақият шарҳ медиҳад, аммо, дар навбати худ, бо мушкилот дучор мегардад – бо имконнопазирии шарҳ додани пайдоиши ҷавҳарҳои фардиятии фаъоли сершумор, инчунин далели яқин будани ягонагии ҷисмию маънавӣ.

Дуализм (аз лот., dualis – духела, дугона) – кӯшиши бартараф кардани идеализм ва материализм дар фалсафа мебошад, ки ҷавҳарҳои моддӣ ва маънавӣ (рӯҳ ва материя)-ро ибтидоҳои баробарҳуқуқ меҳисобад. Намунаи классикии дуализм – таълимоти фалсафии Р.Декарт. Мувофиқи ақидаи ӯ, олами офаридашударо ду ҷавҳари ба ҳамдигар таалуқ надошта (моддӣ ва маънавӣ) ташкил додаанд.Ҷавҳари маънавӣ тақсимнопазир ва абадӣ мебошад. Вай худ тафаккур аст, ки дигар хосиятҳои тафаккур аз он тавлид мегардад. Идеяи чунин ҷавҳари ғайримоддӣ модарзодӣ, ирсӣ буда, дар таҷриба дастрас гардонидани он ғайриимкон мебошад. Ба онҳо, пеш аз ҳама, идеяи Худо, идеяи адад, як қатор мафҳумҳои кулл, ба монанди имтидолнокӣ, паҳноӣ, дарозӣ ва ғ. таалуқ доранд. Принсипи ибтидоии машҳури Р.Декарт чунин ифода карда шудааст: «Ман меандешам, пас вуҷуд дорам». Дар асоси ин, ӯ фалсафафаҳмии худро баён мекунад.

Дар фаҳмиши Р.Декарт, ҳастӣ – ин «ҳастии фикр аст. Боз аниқтараш, вай ҳастии субъекти андешанда аст». Ҳастии фикр принсипи ибтидоӣ аст, ки дар асоси он, аз рӯи ақидаи Р.Декарт, ҳастии Худоро ҳамчун кафолотдиҳандаи ҳақиқат ва ҳамчун нахустсабаби олами моддӣ исбот кадан мумкин мегардад. Дар мувофиқа ба ин, аз ибтидоҳои идеалии метафизикӣ худи ибтидоҳои аввалини физика ва эътимодбахшии онҳо бармеоянд.

Ҷавҳари моддӣ, баръакс, беохир тақсимшаванда буда, аз он хосиятҳои физикию геометрии олам ҳосил мешаванд. Мувофиқи ин, ҳамаи донишҳо доир ба олам, ки бо қонуниятҳои табиӣ инкишоф меёбад, дар таҷриба дастрас мегарданд. Р.Декарт аз мафҳуми материя аломату нишонаҳои ҳиссии чизҳоро истисно сохта, хосияти ягонаи онро танҳо имтидолнокӣ меҳисобад. Материя ҳамчун имтидолнокии холис бо мафҳуми халоъ (ҷои холӣ) мувофиқат надорад.

Имтидолнокӣ ҳамчун фазо ва ҳаракат зоҳир мегардад; гуногунии зуҳуроти олам аз миқдори ҳаракат, ки тағйирнопазир аст, вобаста мебошад. Агар соддатар гуфта шавад, ҳаракат ин ҷойивазкунии як қисми материя ё ҷисм дар фазо аст. Алҳол ин тарзи фаҳмиши механистии ҳаракат аст, вале ҳаракат танҳо ба ҷойивазкунӣ дар фазо нисбат дода намешавад.

Дар ҳар сурат қайд кардан ҷоиз аст, дар манзараи оламе, ки Р.Декарт тасвир кардааст, принсипҳо ва қонунҳои механика ҳукмрон мебошанд. Принсипи бақо аз он далолат мекунад, ки миқдори энергия дар олам доимӣ мебошад. Принсипи инертсия (аз лот., inertia – номуҳаррикӣ, беамалӣ) чунин ифода меёбад: азбаски материя ғайрифаъол аст, аз ин рӯ ҳар як ҷисм ба таъконёбӣ аз ҷисми дигар ниёз дорад. Назардошти ин принсипҳо Р.Декартро ба эътироф кардани идеяи нахусттаъкон водор менамояд.

ӯ ба хулоса меояд, ки ҳастии ҳақиқӣ, аниқтараш ҷавҳарияти ҳақиқӣ танҳо ба Худо хос буда, ҷавҳарҳои маънавӣ ва моддӣ барои мавҷудияти худ ба Худо эҳтиёҷ доранд. Ҳамин тавр, дуализми ҷавҳарии Р.Декарт хусусияти нисбӣ дошта, сухан асосан дар бораи он меравад, ки ҳастии Худо ҳамчун ибтидои аввал ва мавҷуди комил асоснок карда шавад. Р.Декарт ин маромро босубот дар асоси муқарраротҳое, ки ҳақиқаташон баҳсноталаб аст, амалӣ намуд (масалан, мо идеяи комилиро барои он дорем, ки худи Мутлақои комил вуҷуд дорад; идеяи Худоро бо худ дошта, мо вуҷуд дорем; табиати худододро мушоҳида карда, мо дарк мекунем, ки ӯ ҳаст, бидуни ҳеҷ муҳокима ). Ибтидоҳои нахустини физика низ дар мо ба намуди идеяҳои возеҳу равшан ҳузур дорад.

Қазияи асосие, ки дуализм ба он дучор мегардад – ин шарҳ додани масъалаи таъсири мутақобила ва махлутшавии ҷавҳарҳои баҳамзид, алалхусус ҳангоми тафсири табиати инсон, ки мавҷуди том аст.

Пантеизм (аз юнонӣ, pan – ҳама чиз + theos – худо) кӯшиши дигари ҳамҷоясозии материализм ва идеализм мебошад, ки ба ҷавҳари ягона хосиятҳои қутбиро (аксаран рӯҳ ва материяро) марбут меҳисобад. Дар ин таълимот табиат илоҳӣ ва Худо табиӣ гардонида мешаванд. Пантеизм ҳатман тафсироти органитсистӣ ва ҳатто гилозоистӣ (аз юнонӣ, hyle – моддиёт + zoe – ҳаёт; эътирофи рӯҳу ҷон доштани кулли материя) дар бораи табиатро ба назар хоҳад гирифт. Фалсафаи Б.Спиноза аз намунаҳои классикии шарҳ додани олам аз мавқеи пантеистӣ мебошад, ки дар он ҷавҳар худсабаб аст, Худо ба ҷавҳар айниятнок дониста мешавад. Аз назари Р.Декарт, агар Худо мавҷуди берун аз табиат ва барои табиат бахшандаи фаъолнокӣ бошад, пас Худо, назари Б.Спиноза, андешанда, соҳибхирад, нахустсабаби марбутии чизҳо мебошад. Худо, иброз кардааст Б.Спиноза, «сабаби якуми кулли чизҳо, инчунин сабаби худаш – аз худи худаш маърифат карда мешавад».[7] Дар натиҷаи чунин тафсирот Худо бо табиат ва рӯҳ бо материя якҷояю дарҳам карда мешаванд.

Аз назари Б.Спиноза, ҷавҳар ду атрибут (аз лот., attributum – хос будан, марбутӣ), яъне хосияти асосӣ, ҷудонашаванда дорад: тафаккур ва имтидолнокӣ. Аз ин лиҳоз, аз мавқеи ягона шарҳ додани ҳам табиат ва ҳам ҳастии инсони соҳибақл имконпазир мегардад. Метафизика ва фалсафаи табиатро Б.Спиноза аз ҳамдигар ҷудо намекунад, барояш онҳо то дараҷае айниятдор ҳастанд.

Ба сифати табиати тавлидшуда олами мушаххаси чизҳои имконан беохир, вале ҳатман мураттабшуда баромад мекунад. Таъсири мутақобилаи чизҳои том «дар фазои воқеӣ, таҷрибавӣ ва дар вақти комилан ченшаванда, ки одатан дарозӣ меноманд» ба вуқӯъ мепайвандад ва «… ҷавҳари феълии беинтиҳо, аз фазо беруна аз доираи вақт хориҷ аст, вай ҳамеша дар ҷовидона вуҷуд дорад». Агар соддатар баён шавад, зуҳуроту чизҳои том – ин модусҳо (аз лот., modus – андоза, образ, тарз) ё худ хосияту зоҳиршавиҳои муваққатии худи ҷавҳар. Олам ягона мегардад, ҷавҳар ва модусҳои он тавассути модусҳои сершумор бо ҳамдигар иртибот пайдо мекунанд. Чунончи, модуси беохири дарозӣ – ин ҳаракат ва оромӣ; дар тафаккур – ақли беинтиҳо. Худо ҷавҳарест, ки атрибутҳои беинтиҳо дорад, вале олами воқеӣ аз модусҳои боинтиҳо ва беинтиҳо ташкил ёфтааст. Онҳо бе ҳамдигар вуҷуд дошта наметавонанд ва аз ин лиҳоз, олам тасодуфӣ нест, балки маҳсули ҳатмии Худо аст.

Хусусияти хоси онтологияи Б.Спиноза – ҳамҷояю алоқаманд сохтани чизҳо, равандҳои гуногун, ки ҳатто ба ҳамдигар монанд нестанд, мисоли фарқияти тафаккури инсон ва олами табиати ғайризинда. Алҳол пантеизм мушкилоти худро дорад: а) номаълум аст, ки аз куҷо дар ҷавҳари аз ибтидо ягона чунин кӯшиш ба ҳаракат ва фаҳмиши тафовут пайдо мешавад; б) асосмандшавии онтологии равандҳои фардиятишавӣ нофаҳмо боқӣ мемонад, ҳарчанд ки ин раванд дар ҳастии инсон бараъло аён аст; в) унсурҳои маънавӣ ва моддӣ, психикӣ ва физикии ҳастӣ беҳад наздик карда мешаванд, қариб айниятӣ дониста мешаванд, ки баъзан ба фаҳмидани хусусияти хоси онҳо халал мерасонад; г) манзараи ҳаёти оламу одам бетароват тасвир карда мешавад.

Кӯшишҳои бартараф кардани камбудиҳои пантеизм ва комёб шудан ба муназзамсозии афкори классикии онтологӣ сабаб гардиданд, ки мавқеи монодуалистӣ (monos – якто, ягона + dualis – духела;) зуҳур ёбад. Унсурҳои монодуализм дар мазмуни аксари таълимотҳои онтологӣ ҷой дорад, вале ин назарияро Г.В.Лейбнитс муфассалтар баён кардааст.

Дар тафсироти Г.Лейбнитс ҷавҳар ҳамчун воҳиди махсуси фаъоли маънавии ҳастӣ – монада (аз юнонӣ, monados – воҳид, тақсимнопазир) фаҳмида мешавад. Монадаҳо содда буда, қисмҳои таркибӣ надоранд: онҳо як намуд «нуқтаҳои маънавӣ»-и берун аз фазо буда, хоси чизҳои мушаххаси фардӣ мебошанд. Хосияти асосии монада ин қувва (ё нерӯ) мебошад. Оламе, ки дар он монадаҳо интишор шудаанд, карахт набуда, балки пуртуғёну серамал аст. Ҷавҳар ин ибтидои асосии фаъолиятноки олам, маркази нерӯи ҳаётии он мебошад. Шумораи монадаҳо интиҳо надорад ва ҳар кадомаш фардияти худро дорад. Аз ин ҷиҳат, тафсири миқдории (механистии) олам кифоя нест, бояд фаҳмиши сифатии он сурат гирад. Ин ҷабҳаи пурарзиши таълимоти Г.Лейбнитс буд, ки ба муқобили механитсизми ҳукмрони замонаш равона шуда буд. Мувофиқи тафсироти мазкур олам на танҳо тағйирпазир аст, инчунин дар он тартибу низом ҳаст.

Г.Лейбнитс монадаҳоро ба се намуд ҷудо мекунад: урёнҳо, ҷонҳо, рӯҳҳо. Монадаҳои урён ё худ поёнӣ табиати ғайриорганикиро, ки на чандон фаъол аст, ташкил медиҳанд. Монадаҳое мавҷуданд, ки хотираи хуб дошта, нерӯи ҳаётиашонро беҳтар зоҳир менамоянд. Ин монадаҳо ҷонҳо номида мешаванд ва худи ҷон ҳамчун ибтидое, ки одамро бо олами ҳайвонот мепайвандад, ҳамчун нерӯи фаъоли ибтидоӣ фаҳмида мешавад. Азбаски ҷони организми том нобуднашаванда асту танҳо ҷисмаш фартуту нобуд мегардад, бинобар ҳамин ҳам ҷон ниятҳояшро мувофиқи мақсади муайян амалӣ месозад (инро дар фалсафа телеологизм меноманд; аз юнонӣ, teleos – мақсад +logos – таълимот).

Ин дар фаъолияти инсон, ки на танҳо қобилияти бо узвҳои ҳис идрок кардан (персепсия), инчунин қобилияти бошуурона дарк кардани умқҳои бешууронаи худро дорад (апперсепсия), бештар зоҳир мегардад. Мувофиқи ақидаи Г.Лейбнитс, дар олам «қонуни пешакӣ муқарраршудаи мувофиқат» ҳукмрон буда, он барои монадаи ба олами беруна «тиреза надошта» имкон медиҳад, ки ҳамаи равандҳо, ҳолатҳои монадаҳои оламро дониста тавонад. Меъёри ҷойгиршавии онҳо дар зинаи таҳаввулот – амиқии апперсепсия ва нерӯи эҷодӣ, ки дар ҷараёни таҳаввулоташ монадаҳои зинаҳои поёниро дар худ фаро мегирад. Дар фарқият аз монадаҳо, ки объекти муҳими тадқиқоти илмҳои физикӣ мебошанд, материя – ин танҳо «падидаи ба хубӣ асоснок кардашуда», на ин ки ноумен («чиз дар худ»-и И.Кант).

Г.Лейбнитс Декартро барои ба тарзи дуалистӣ ҷудо кардани ҷон ва тан, рӯҳ ва материя, Б.Спинозаро барои тасвири манзараи бетаровату беҳаёти ҳастӣ, ки танҳо бо ҷавҳар асос меёбад, танқид менамояд. Зиёда аз ин, дар тафсироти анҷомбахшидаи Б.Спиноза ҳаргуна фардият ва озодӣ барҳам мехӯрад. Аз ин ҷост, ки плюрализми лейбнитсӣ бо «марказҳои нерӯ»-и ҷавҳарии сершумор, ҳастии худро озодона муайянкунанда дар фазои афкори фалсафӣ омад.

Категорияҳои асосии фалсафаи Г.Лейбнитс (категорияи ҷавҳар ва категорияи Худо) бо ҳамдигар алоқамандии ногусастанӣ доранд. Худо се атрибут (хосияти асосӣ) дорад: қудрат, дониш, ирода. Новобаста аз он, ки қудрат атрибути асосӣ дониста мешавад, дониш мақоми ҳалкунанда дорад. Худо ҳамчун мавҷуди фавқултабиӣ, ҳамчун нерӯи андешандаю эҷодкор тафсир мегардад, ки ҷавҳарҳои фаъоли беинтиҳоро офарида, аз байни роҳҳои имконии таҳаввулоти онҳо олами мо – «беҳтарин аз ҳамаи оламҳои имконӣ»-ро интихоб менамояд. Натиҷаи чунин модели метафизикӣ тасаввуроти виталистӣ (аз лот., vitalis — ҳаётӣ) дар бораи ҷавҳар ва табиат, яъне тафсири органистии ҳастӣ гардид, ки ба талаботи замони худаш ҷавобгӯй буд.

Дар таълимотҳои монодуалистӣ олам ҳамчун томияти муттасилан таҳаввулёбанда ва густаришёбанда тасаввур мегардад, ки дар он байни қисматҳои моддӣ ва маънавӣ айният ва ҷудоӣ вуҷуд надоранд, вале таъсири мутақобилаи гуногуни ин қисматҳо дар зинаҳои гуногуни ҳастӣ вуҷуд дорад.

 

1.4. Чиз, хосият, робита

 

Мафҳуми «чиз» дар фарҳанги инсонӣ хеле барвақт, дар замоне, ки инсон худаш ва шуурашро аз воқеияти атроф ба ҷудою фарқ кардан оғоз намуд, пайдо шудааст. Худро ба сифати «ман» дарк кардан имкон медиҳад, ки ҳамаи зуҳуроти берун аз «ман» ҷойгирифтаро ҳамчун «чиз» дониста шавад. Ҳамин тавр, аз ибтидо чиз ҳамчун аз шуур беруна, алоҳида ва ҷудобуда фаҳмида мешуд. Гуфтан мумкин аст, ки чиз – ин предмети алоҳида, мавҷудияти нисбатан мустақилу устувор дошта. Дар аксар ҳолатҳо дар зери мафҳуми «чиз» ягон ашё фаҳмида мешавад, вале ба инобат бояд гирифт, ки ин мафҳум маънои васетар дорад. Масалан, майдони гравитатсионӣ, заррачаи элементарӣ, мавҷи рӯшноӣ, шӯълаи оташ, раъдубарқ, тирукамон ва ғ.-ро ашё номидан начандон дуруст аст.

Дар таърихи фалсафа аввалин бор Арасту мафҳуми чизро аниқ тавсиб намуд: чиз – ин ҳамонест, ки аломату нишонаҳо дошта, дар вақту фазо мустақилона вуҷуд дорад, аммо худаш аломати дигарӣ шуда наметавонад. Ҳамчунин И.Кант аз мафҳуми «чиз дар худ» истифода карда буд, ки чунин мазмунро ифода мекард: мо танҳо хосиятҳои зоҳиршудаи ашёю предметҳоро дониста метавонем. Ҳамин тавр, моҳияти чиз фақат нисбӣ маърифат карда мешавад ва ин ҳам тавассути донистани хосиятҳояш, ки ҳар кадоми онҳо, дар навбати худ, бо моҳият алоқаманд аст. Ё ба қавли Г.В.Ф.Гегел, «моҳият зуҳур меёбад, зуҳурот моҳиятӣ аст».

Алоҳида будани чиз дар ҳастӣ бо он алоқаманд аст, ки вай хосиятҳои миқдорӣ ва сифатӣ дорад. Сифат чунин муайянияти чиз аст, ки бо гум шудани он худи чиз барҳам мехӯрад, аз ҳастӣ ба нестӣ мегузарад. Хосиятҳои миқдории чиз то андозае тағйир ёфта метавонад, вале дар ин ҳолат муайянияти сифатии чиз нигоҳ дошта мешавад. Зимнан ҳар кадом чиз бо анвои чизҳои дигар алоқаманд аст, яъне унсури низоми азимтар буда, то андозае аз сифатҳои низомӣ бархурдор мегардад.

Дар олами фарҳанги инсонӣ мо бо як қатор чизҳои махсус рӯбарӯ мегардем, ки мазмуни идеалӣ-иттилоотӣ доранд. Чунин чиз, ки офаридаи инсон буда, ба ҷаҳони муоширату фаъолияти ҳамҷояи одамон ворид шудааст, ба маънои васеаш рамз ё аломат номида мешавад.

Олами фарҳанги инсонӣ аз чизҳо-рамзҳои офаридаи мо, ки маъно ва таъиноти идеалӣ доранд, таркиб ёфтааст. Ин яке аз заминаҳои тафсири идеалистии табиат гардидааст, масалан, дар фалсафаи Г.Гегел. Хулоса карда мешавад, ки мазмуни маърифат окор кардани моҳияти ҳақиқии идеалӣ мебошад, ки он дар зери ниқоби образи моддии худ пинҳон аст.

Мувофиқи ақидаи материалистӣ, олами табиӣ аз чизҳои моддӣ иборат буда, дар он барои Худо ва дигар моҳиятҳои идеалӣ ҷой нест. Аз ин рӯ, дар фалсафаи материалистӣ ҳамаи зуҳуроти идеалӣ ҳамчун ташкилаҳои дуюмин, маҳсули равандҳои моддӣ тафсир карда мешаванд.

Ҳамаи чизҳои олам (ҳам ҷисмҳои табиӣ, ҳам рамзҳо дар фарҳанг) ҳарчанд ки алоҳидагии худро доранд, вале ҳамеша дар ҳамтаъсирӣ вуҷуд доранд, ки дар хосиятҳояшон нақш бастааст. Маҳз таъсири мутақобила хосиятҳои объектҳоро муайян мекунад. Агар таъсири мутақобила вуҷуд намедошт, он гоҳ предметро (чизро) маърифат кардан номумкин мебуд, зеро вай зоҳир намешуд. Ҳамон як чиз дар таъсири мутақобила хосиятҳои гуногуни худро зоҳир карда метавонад. Хосиятҳои ҳар як чиз дар ҳамтаъсирӣ бо чизи дигар амалӣ мегарданд. Дар асоси ин хулоса кардан мумкин аст, ки ҳастӣ, дар қатори дигар хосиятҳояш, низоми чизҳои ба ҳамдигар таъсиррасонанда, мубталои таъсири мутақобила гашта мебошад. Ҳамин тавр, робита – ин ҳамсабабию вобастагии ҳамдигарии мавҷудияти зуҳурот, ки ба туфайли хосиятҳои фазоӣ ва вақтии худ алоҳидагӣ доранд. Маърифат кардани чиз маънои маърифат кардани хосиятҳои ҳамин чизро дорад. Ин хосиятҳо сабаби худро дар низоми робитаҳое доранд, ки чизи мазкур ба он ворид шудааст ва мо онҳоро дар айни замон мавриди омӯзиш қарор додаем.

Робитаҳо дохила ва беруна шуда метавонанд. Робитаи дохила – ин сохтори предмет, яъне анвои алоқаҳои ботинии он. Вай томияту устуворияти предмет, ё худ сифати онро таъмин мегардонад. Азбаски предмет ё ҷисм дар ҷои холӣ мавҷуд нестанд, аз ин рӯ онҳо ба таъсири предметҳо ё ҷисмҳои дигар мубтало мешаванд. Вобаста аз ин, сохтори ботинӣ аз таъсири беруна низ вобастагӣ дорад ва аз таъсири бевоситаи онҳо тағйир ёфта метавонад (мутобиқат дар низомҳои биологӣ, ба таври механикӣ нобуд кардан ва ғ.).

Таъриф додан ба мафҳуми «чиз» таҳаввулоти худро дорад. Вай беш аз беш мазмуни абстрактӣ касб кардааст: аз мафҳуми чиз ҳамчун ҷисми беруна ё предмет тавассути мафҳуми арастуии мавҷудияти мустақилона – то ҷудо кардани таърифҳои семантикӣ (ё рамзӣ), онтологӣ ва гносеологии он. Аз назари онтологӣ чиз – ин ҳар кадом аломатдошта; аз назари гносеологӣ – ин ҳар кадом объекти фикр; аз назари семантикӣ – оне ки ифода карда мешавад ё ном дода мешавад, яъне ченаки идеалӣ-иттилоотӣ дорад.

Ҳамзамон раванди мушаххас гардонидани мафҳуми чиз ё, аниқтараш, афзун гардонидани «мушаххасияти донишҳо» дар бораи тафсири абстрактии «чиз» идома дошт. Вазифа пеш омад, ки аломату нишонаҳои чиз муайян карда шаванд. Ба кулли чизҳо якчанд аломату нишонаҳои умумӣ мансубанд, ки дар категорияҳои «сифат ва миқдор», «моҳият ва зуҳурот», «фард ва кулл» ва ғ. инъикос карда шудаанд. Ин ҷо фаҳмидан муҳим аст, ки чи хел хосият ва муносибат аз дигар аломату нишонаҳо фарқ карда шавад. Мувофиқи ақидаи Арасту, хосият гуфта, аломати алоҳидаро меноманд, ки ба як барандаи муайян таалуқ дорад. Муносибат гуфта, аломати алоҳидаро меноманд, ки ба якчанд барандаҳо мансуб мебошад. Ҳамин тариқ, муносибат ҳамаи чизҳоро аз рӯи ягон намуди муносибат алоқаманд месозад, вале хосият, баръакс, ба мустақилии онҳо ишорат карда, онҳоро аз ҳамдигар ҷудо месозад.

Инак, чизҳои табиӣ (ҷисмҳо) ташкилаҳои моддӣ мебошанд, ки бо низомҳои нисбатан устувори ҳаракат фаро гирифта шудаанд. Ба туфайли чунин ҳаракат ҳамаи ҷисмҳо имконияти ба ҳамдигар таъсир расонидан доранд. Таъсири мутақобилаи ҷисмҳо дар онҳо чандин хосиятҳои навро ба вуҷуд меоварад ва ҳамзамон мустақилияти нисбии ҷисмҳоро муайян менамояд. Ба ҳамин монанд, рамзҳои фарҳангӣ ҳамчун ташкилаҳои идеалӣ-моддӣ ҳамеша ба низоми муносибатҳои инсонӣ махлут буда, танҳо дар ин раванд сифатҳои хоси худро зоҳир мекунанд ва ба хосиятҳои нави низомӣ соҳиб мегарданд.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Боби XVII. Хосиятҳои бунёдии ҳастӣ

 

2.1. Ташкили сохтории ҳастӣ

 

Муносибати ҷузъ ва том: присипи низомият

Ҳастии чизҳо, ки аз рӯи сохтору таркибашон содда ва мураккаб буда метавонанд, махлут будани онҳо ба зинаҳои олитари ташкилаҳои гуногуни табиӣ ва фарҳангӣ – ин ҳама дар пеши афкори онтологӣ масъалаҳои муҳим доир ба таносуби том ва ҷузъҳо, гуногунии намуди томиятҳои мавҷудаи олам ва тимсоли ҳаминро гузошт.

Дар фалсафа ду самти ҳалли масъалаи мазкур инкишоф ёфтаанд. Аз мавқеи яке аз онҳо, ҳар кадом предмет, объект ё зуҳурот ҳамчун ҷамъи ҷузъҳои таркибиаш баррасӣ мегардад. Андешида мешуд, ки маҷмӯи ҷузъҳо сифати предмети томро ташкил медиҳад. Ҷонибдорони ҷараёни дигар бар он ақида мӯътақид буданд, ки ба ҳар як объект сифати дохила хос буда, аз ҷудо шудани ҷузъҳо барҳам намехӯрад. Дар таърихи фалсафа ин ҷараёнҳои алтернативӣ бо номҳои меризм ва холизм маълум мебошанд.

Меризм (аз юнонӣ, meros – қисм, ҷузъ) чунин далелро асос мекунад: азбаски ҷузъ пештар аз том ба вуҷуд омадааст, аз ин рӯ маҷмӯи ҷузъҳо ҳеҷ гуна чизи сифатан навро ба вуҷуд намеорад, ғайр аз анвои миқдории сифатҳо. Ҷузъҳо сабаби том мебошанд. Вобаста аз ин, маърифат кардани объект, пеш аз ҳама, ин ба ҷузъҳои хурдтар тақсим кардани объект ва дар алоҳидагӣ омӯхтани ин ҷузъҳо мебошад. Аз донишҳои дар рафти омӯхтани ин ҷузъҳо ҳосилшуда тасаввуроти умумӣ дар бораи объект пайдо мешавад. Чунин муносибат ба таҳқиқи объект дар илм элементаристӣ (соддагароӣ) ном гирифтааст, ки бо методи редуксияи (тахфифи) мураккаб ба содда асос меёбад.

Бояд қайд кард, ки чунин муносибат то дараҷае самаранок аст, агар сухан дар бораи объектҳои нисбатан содда равад, ки алоқамандии байни ҷузъҳояш начандон қавӣ аст. Маҳдудияти чунин муносибат ба пуррагӣ маълум мегардад, агар ба сифати объекти маърифат ягон низоми том ба мисли организм ё ҷамъият қарор гирад. Масалан, ҳоло ба ҳеҷ кас муяссар нашудааст, ки махсусияти инкишофи ҷамъиятиро бо роҳи ба шахсиятҳои таърихӣ (ҷузъҳои оддитарини ҷамъият) редуксия кардан комилан маънидод карда бошад.

Холизм (аз юнонӣ, holos – яклухт, том) чунин ақидаро пешбарӣ мекунад: сифати чизи том ҳамеша аз ҷамъи сифатҳои ҷузъҳои он бештар аст, яъне дар том як зиёдатие ҳаст, ки онро сифатҳои ҷузҳо дошта наметавонанд, вай шояд ҳатто то онҳо вуҷуд дошт. Ин сифати том ягонагии предметро таъмин менамояд ва ба сифати ҷузъҳои алоҳида таъсир мерасонад. Мувофиқ ба ин, маърифат ҳамчун раванди омӯхтани ҷузъҳо дар асоси донистани том сурат мегирад. Ҳарчанд, ки ин муносибат ҷаззоб аст, вале он ҳам аз камбудӣ озод нест, чунки ба он «зиёдатӣ» аҳамияти бештар дода шуда, дар низом муҳимтарин шуморида мешавад. Алҳол худи ин зиёдатӣ дар аксари вақт муайян карда намешуд ва лозим меомад, ки равандҳои воқеӣ ба таври ақлию зеҳнӣ маънидод карда шавад.

Тафовути ин муносибатҳо, пешбарии далелҳо дар онҳо ва ҳамчунин маҳдудияти онҳо маҷбур намуданд, ки доир ба алоқамандии мураккабу ногусастании байни ҷузъ ва том боз ҳам андешида шавад. Дар натиҷа фаҳмиши диалектикии масъалаи мазкур рӯи кор омад. Дар он то як дараҷа ва ҳадди муайян мавқеҳои меристӣ ва холистӣ, ки сатҳҳои гуногуни томияти объектро инъикос мекунанд, ҳамдигарро пурра мегардониданд. Дар асоси нишондоди мазкур барномаҳои тадқиқотҳои низомӣ ба тавсиб расонида шудаанд. Унсурҳои ибтидоии он дар асарҳои К.Маркс ва М.Вебер ба назар мерасанд. Лекин тадқиқотҳои низомӣ ҳамчун ҷараёни мустақил дар асри XX мукаммал гаштаанд.

Гуфтан мумкин аст, ки назари низомӣ принсипи низомияти фалсафиро, ки дар фалсафа бо намуди начандон возеҳ, вале доимо вуҷуд дошт, таҷассум менамояд. Агар назари низомӣ ҳамчун методи умумиилмӣ бо донистани низомҳои воқеият асос ёбад, пас парисипи низомият дар фалсафа масъалаи ҷузъ ва томро маҳз аз лиҳози муносибати фалсафӣ ба олам, яъне аз лиҳози масъалаҳои онтологӣ, гносеологӣ, методологӣ ва ҷаҳонбинӣ инъикос мекунад.

Мафҳуми «том» бо истифода аз мафҳуми «низом» шарҳу эзоҳ дода мешавад. Дар фаҳмиши соддатарин низом ҳамчун тартиботнок шудани унсурҳои сершумори алоқамандӣ дошта дониста мешавад. Унсур дар намуди предмети алоҳида вуҷуд дошта метавонад, вале ба сифати унсур вай фақат дар таркиби низом, вобаста ба иҷрои вазифаи муайяне, вуҷуд дорад. Ҳамин тавр, унсур ташкилаи соддатарин дар таркиби низом буда, зинаи ибтидоӣ, поёнии онро баён мекунад. Сониян, зинаи зернизом вуҷуд дорад, ки он аз маҷмӯи унсурҳо таркиб ёфтааст. Зернизом нисбати унсур ташкилаи мураккаб аст, вале нисбати низом вай начандон мураккаб мебошад.

Мафҳумҳои унсур ва низом мафҳумҳои анъанавии фалсафии ҷузъ ва томро аниқ мегардонанд. Алҳол дар низом боз як ташкилаи муҳимтаре вуҷуд дорад, ки унсурҳо ва зернизомҳоро бо низом пайванд карда, ба тамоми низом томият, устуворият ва муташаккилӣ мебахшад. Ин ташкила – сохтори низом. Сохтор тартиби муайян дошта метавонад. Ин аз устуворияташ вобаста аст, ки дар навбати худ устуворияти тамоми низомро таъмин менамояд. Азбаски робитаи устувор ва такроршаванда худ қонун аст, бинобар ин сохтори низом маҷмӯи муайяни қонунҳои муайянкунандаи робитаи унсурҳои низом мебошад.

Принсипи низомият талаб мекунад, ҳар як объект ҳамчун низом таҳқиқ карда шавад. Мувофиқ ба ин мо бояд унсурҳо ва робитаҳои байни онҳоро муайян намоем. Ҳангоми омӯхтани унсур мо, пеш аз ҳама, он хосиятҳояшро муайян намоем, ки бо фаъолияти системаи мазкур алоқамандӣ доранд. Маълум аст, ки унсур ҳамчун обекти алоҳида хосиятҳои сершумор дорад. Дар низом вай бо яке аз ҷиҳатҳояш зуҳур мегардад. Аз ин рӯ, предметҳо унсурҳои низомҳои гуногун шуда, робитаҳои гуногун дошта метавонанд.

Сохтор аз хосиятҳои муҳими объект ба шумор рафта, аз як тараф, унсурҳои онро дар том муттаҳид месозад, аз тарфи дигар, ин унсурҳоро маҷбур менамояд, ки мувофиқи қонуниятҳои ҳамин низом амал намоянд. Агар инсон ҳамчун унсур ба ягон низоми ҷамъиятӣ (ҳизбӣ, динӣ ва ғ.) марбут бошад, пас аз анвои хосиятҳои шахсиаш ҳамон хосияташ бештар муҳимият пайдо мекунад, ки барои амалҳои фаъолонааш дар низом мусоидат мекунад. Ба дигар хосиятҳои шахсиаш ба он дараҷае талабот пайдо мешавад, ки то кадом дараҷа онҳо ба устуворияти низом ва фаъолияти он мусоидат мекунанд. Дар акси ҳол, агар инсон ҳамчун унсури низоми ҷамъиятӣ (масалан, ҳизбӣ) фаъолияти мӯътадили онро вайрон созад, он гоҳ ӯ ё аз ин низом дур ва хориҷ карда мешавад, ё ӯ аз зоҳир кардани баъзе хосиятҳояш, ки ба фаъолияти ин низом халал мерасонанд, маҷбуран худдорӣ мекунад.

Аз ҳамин сабаб, тағйироти низоми ҷамъиятӣ бо тағйироти сохтори низоми мазкур алоқамандии зич дорад, яъне бо тағйироти маҷмӯи робитаҳои устувори байни унсурҳо, вале на ҳамту бо ивазкунии унсурҳо (масалан, бо ҷойбаҷогузории кадрҳо), ки ба моҳияти сохтор дигаргунии куллӣ дохил карда наметавонад. Дар баъзе ҳолатҳо лозим меояд, ки робитаҳои сохторӣ пурра иваз карда шаванд, яъне низом умуман тағйир дода шавад. Ин ҳама махсусан дар давраҳои дигаргунсозиҳои инқилобӣ дар ҷамъият ошкоро аён мегардад. Инсоне, ки даъвои ислоҳотхоҳӣ мекунад, бояд сохтор, ташкили низомро ҳатман «вайрон» кунад. Дар акси ҳол робитаҳои мавҷуда ҳатман маҷбур месозанд, ки ҳатто унсурҳои нави низом (масалан, агар дар ҷомеа камшумор бошанд) ба тарзи кӯҳна амал намоянд. Бинобар ин, дар марҳилаи инкишофи мӯътадили ҳар кадом низом ба тарзи қатъӣ шикастани сохтори он мувофиқи матлаб нест. Агар фаъолияти низом самаранок бошад, пас иваз кардани унсурҳои низом танҳо ба хотири таъмин ва ривоҷи ин самаранокӣ бояд амалӣ карда шавад.

Барои боз ҳам беҳтар фаҳмидани сохторнокии низом маълум кардани таносуби байни шакл ва мазмун аҳамияти муҳим дорад. Дар фалсафа «мазмун» гуфта, ҳамаи он чизҳоро мефаҳманд, ки дар низом ҷой доранд: ба он на танҳо унсурҳо, инчунин робитаҳо, муносибатҳо, равандҳо, тамоили инкишоф, қисмҳои (зернизомҳои) низом дохиланд. Мафҳуми «шакл» бо маъноҳои гуногун истифода мешавад. Дар аксар ҳолатҳо шаклро ҳамчун тарзи ифодашавии зоҳирии мазмун фаҳмида мешавад. Ғайр аз ин, шакл ташкили ботинӣ, тарзи алоқаи унсурҳои дохилии низомро ифода мекунад. Аз ин рӯ, шакл ташкили дохилӣ ва берунии низом буда метавонад.

Шакл ва мазмун алоқаманд мебошанд. Шакл мазмунӣ аст, мазмун шаклӣ аст: яке бе дигаре вуҷуд надорад. Мазмун шаклҳои гуногун дошта метавонад. Инчунин шакл, дар навбати худ, мазмунҳои гуногун дошта метавонад. Дар мазмун тамоил ба тағйирёбӣ афзалият дорад. Дар шакл (ҳамчун сохтори дохилии низом) тамоил ба устуворӣ бартарӣ дорад. Шакл ба мазмун мувофиқати ҳамешагӣ надорад ва ин аз он шаҳодат медиҳад, ки шакл мустақилияти нисбӣ дорад. Дар марҳилаи дигаргуншавии сохтор мувофиқати онҳо «вайрон» мешавад.

Ҳар як предмет ва обект, ки ба сифати низом аст, боз як ҷанбаи дигари сохторӣ дорад, ки он муносибати байни моҳият ва зуҳурот мебошад. Зуҳурот – ин ҷиҳати берунаи объект, ки образҳои ҳиссии онро мо инъикос мекунем. Моҳият – ин ҷиҳати ботинии объект, ки ба дарки ҳиссӣ дастнорас буда, тавассути тафаккур ошкор карда мешавад. Барои донистани зуҳурот, бояд онро муроқиба кард. Барои донистани моҳияти ин зуҳурот, онро бояд фаҳмид, яъне ақлӣ маърифат кард. Дониш дар бораи зуҳурот бо баён (тасвир) кардани он ифода карда мешавад. Дониш дар бораи моҳияти ин зуҳурот бо маънидодкунию шарҳдиҳӣ ифода карда мешавад.

Зуҳурот ва моҳият алоқамандии ногусастанӣ доранд. Онҳо аз ҳамдигар ҷудо вуҷуд дошта наметавонанд. Ҳар кадом зуҳурот аз моҳият аст ва ҳар кадом моҳият дар зуҳуроте зоҳир мегардад. Ҳарчанд, ки онҳо дар ягонагӣ вуҷуд доранд, вале бо ҳамдигар айнияти пурра надоранд. Ягонагии онҳо – ин ягонагии баҳамзидҳо.

Ҳар як зуҳуроти мушаххас алоҳида (фардӣ) вуҷуд дорад, моҳият барои якчанд зуҳурот умумӣ (кулл) буда метавонад. Зуҳуроти сершумор метавонанд аз як моҳият бошанд; моҳият гуногун зуҳур меёбад. Моҳият устувор ва доимӣ аст. Зуҳурот, баръакс, тағйирпазир ва ноустувор аст. Зуҳурот аз рӯи ченаки фазоӣ – чиз, аз рӯи ченаки вақтӣ – раванд аст; яъне зуҳурот ҳам чиз ва ҳам раванд аст.

Нуқтаи назари низомӣ имкон медиҳад, ки низомҳо аз рӯи хусусияти робитаи байни унсурҳояш гурӯҳбандӣ карда шаванд. Вобаста аз чунин меъёр намудҳои зерини низомҳоро ҷудо кардан мумкин аст: суммативӣ, низомҳои том, ғайриорганикӣ, органикӣ, функсионалӣ.

Низомҳои суммативӣ (аз лот., summa – ҳосили ҷамъ, ҷамъулҷамъ) – ин низомҳое мебошанд, ки унсурҳояшон нисбати ҳамдигар мустақил буда, робитаи байни онҳо хусусияти тасодуфӣ, муваққатӣ дорад. Агар мухтасар гӯем, дар онҳо хосияти низомият ҷой дорад, вале начандон равшан ифода ёфтааст ва ба объекти мазкур таъсири муҳим расонида наметавонад. Хосиятҳои чунин низом ба ҳосили ҷамъи хосиятҳои унсурҳояш тақрибан баробар аст. Инҳо аз қабили чунин анвои номуташаккил, масалан, тӯдаи санг ё рег, сабади себ ва ғ. мебошанд. Инчунин дар шароитҳои мусоид робитаи ин унсурҳо метавонад қавӣ гардад ва онҳо имкон пайдо мекунанд, ки ба зинаи дигари ташкили низомӣ гузаранд.

Низомҳои том чунин хусусият доранд: дар онҳо робитаҳои дохилии унсурҳо чунин сифати низомиро ба вуҷуд меоваранд, ки онро ҳеҷ кадом унсури таркибии ин низом надорад. Аслан принсипи низомият маҳз нисбати низомҳои том истифода мешавад.

Дар байни низомҳои том, мувофиқи хусусияти ҳамтаъсирии унсурҳояшон, низомҳои ғайриорганикиро (атомҳо, молекулаҳо, низоми офтобӣ ва ғ.) ҷудо кардан мумкин аст, ки дар онҳо тарзҳои гуногуни таносуби ҷузъ ва том, гуногунии ҳамтаъсирии байни унсурҳо, ки дар зери таъсири қувваи беруна сурат мегирад, вуҷуд дошта метавонанд. Унсурҳои чунин низом баъзе хосиятҳояшро дар муҳити берун аз низом гум мекунанд, дигаронаш, баръакс, мустақилона амал мекунанд. Томияти чунин низомҳо бо қонуни бақои энергия муайян мешавад. Низом устувортар ҳисобида мешавад, агар барои ба унсурҳои алоҳида «ҷудо кардан»-и он қувваи зиёдтар сарф шавад. Дар баъзе ҳолатҳо, агар нисбати низомҳои соддатар гуфта шавад, энергияи барои чунин ҷудокунӣ (пошдиҳӣ) сарфшаванда ба энергияи худи ин заррачаҳо баробарандоза буда метавонад.

Дар байни низомҳои ғайриорганикӣ, дар навбати худ, низомҳои функсионалӣ ва ғайрифунксионалиро ҷудо кардан мумкин аст.

Низомҳои функсионалӣ (аз лот., function – иҷроиш; вазифа) бо принсипи ҳаммавҷудиятии ҷузъҳои нисбатан мустақил асос ёфтаанд. Ба ин намуди низомҳо мошинҳои гуногунро шомил донистан раво аст, ки дар онҳо, аз як тараф, беҷо кардан ё шикастани ягон қисмаш сабаби аз кор баромадани система мешавад. Аз тарафи дигар, мустақилияти нисбии ҷузъҳояш имкон медиҳад, ки аз ҳисоби иваз кардани қисмҳо ва ворид кардани барномаҳои нав самаранокии кори низом таъмин карда шавад. Ин ҳолат имкон медиҳад, ки ивазкунии ҷузъҳои низом афзуда, шарти эътимодбахш ва мувофиқи матлаб шудани кори он мегардад, дар сатҳи муайян ба тағйироти сифати низом оварда мерасонад.

Дар низомҳои органикӣ том нисбат ба ҷузъҳояш фаъолтар аст. Чунин низомҳо ба худинкишофёбию худтакрористеҳсолкунӣ ва баъзеи онҳо ба мустақилона вуҷуд доштан қобил мебошанд. Олиташкилҳои онҳо чунин зернизомҳои худро таъсис карда метавонанд, ки дар табиат ба шакли тайёр вуҷуд надоранд. Ҷузъҳои чунин низомҳо фақат дар дохили том вуҷуд дошта метавонад, вале бе он амал карда наметавонанд.

Инак, принсипи низомият чунин муносибат ба таҳқиқи объектро тақозо менамояд, ки дар он объект ба сифати низоми том қабул шудааст ва он тавассути ҷудо намудани унсурҳо ва таъсири мутақобилаи онҳо омӯхта мешавад. Ҳамчунин низомҳои робитаҳои сабабӣ ва натиҷавӣ ҷудо карда мешаванд: ҳар кадом зуҳурот ҳамчун натиҷаи низоми сабабҳо дониста мешавад ва таҳқиқи унсурҳо аз мавқеи муайян кардани ҷою вазифаашон дар низом сурат мегирад.

Азбаски ҳамон як унсур хосиятҳои сершумор дошта метавонад, аз ин рӯ вай дар низомҳои гуногун амал карда метавонад. Ҳангоми мавриди пажӯҳиш қарор додани низомҳои олиташкил бояд ба инобат гирифта шавад, ки низом нисбати ҳар кадом унсури худ мазмунан бою ғанитар мебошад ва аз ин рӯ дар алоҳидагӣ шарҳдиҳии сабабӣ нокифоя аст. Масалан, дар ҷамъият присипи матлубияти низом ва муносибатҳои фарҳангӣ-инсонӣ (меъёрҳои ахлоқӣ, ҳуқуқӣ, динӣ ва ғ.) ба сифати омили муҳим баромад мекунанд.

Тадқиқотҳои муосири синергетикӣ (аз юнонӣ, sinergia – дар якҷоягӣ амал кардан;) қонуниятҳои фаъолияти низом ва таҳаввулоти низомиро дақиқтар инъикос менамоянд. Моҳияти кашфиётҳои синергетикаро доир ба хосиятҳои низомҳои воқеӣ ба таври мухтасар баён мекунем.

  1. Низомҳои бемувозинат дар табиат хеле зиёданд. Дар ҳамаи сатҳҳои ташкили сохтории ҳастӣ маҳз бемувозинатӣ манбаю шарти пайдоиши тартибот ва низомнокӣ мебошад. Худташкилёбии худсаронаи материя танҳо дар низомҳои бемувозинат имконпазир мебошад.
  2. Ҳангоми берун шудан аз вазъи мувозинатӣ, вақте ки флуктуатсияҳо (аз лот, fluctuatio – лағжиш) дуршавии тасодуфии бузургиҳои низом аз ҳадди эътидолро ба миён меоваранд, ҳодисаҳои пайдоиши низомҳо ва сохторҳои диссипативӣ (аз лот., dissipatio – парешон шудан) ба вуқӯъ меоянд. Низомҳои диссипативӣ чунин хусусият доранд: а) умуман хосияти кушодагӣ доштан, яъне доимо бо муҳити беруна дар робитаи мубодилавӣ қарор доштан, ки ин дар навбати худ ба иваз шудани бенизомӣ (хаос) бо низомнокӣ мусоидат мекунад; б) ҷавобгӯй будан ба омилҳое, ки дар ҳолати мувозинатии низом нисбаташ холису бетараф буданд.; в) мавуҷудияти ҳамтаъсирии гурӯҳӣ (корпоративӣ) дар сатҳи поёнӣ: агар дар ҳолати мувозинати низом заррачаҳо новобаста аз заррачаҳои дигар «гӯё онҳоро нодида» рафтор мекарда бошанд, пас дар ҳолати ноомувозинатӣ заррачаҳо қобилияти «дидан»-и на танҳо ҳамсояҳои худ, балки кулли низомро низ пайдо мекунанд. Чунин тағйирёбии рафтори заррачаҳо ба сифатҳои хоси унсурҳои нисбатан бузурги низом дар фазою вақт бетаъсир намемонад.; г) барнагарданда будани равандҳои ташаккулёби низом дар вақт, ки фарқияти ҳолатҳои ҳозира, гузашта ва ояндаи низомро тақозо мекунад, яъне эътироф кардани таҳаввулёбии кулли низомҳои ҳастӣ (ҳам зинда ва ҳам ғайризинда); д) вуҷуд доштани аттрактор (аз лотинӣ, atractioҷазб кардан, кашидан), яъне он мақсад-ҳолати интиҳоӣ, ки таҳаввулоти низомро самтгир намуда, ҳолатҳои эътидолии низомро «кафолат» медиҳад. Он ҳолати худташкилёбии низом, ки дар он ҳанӯз аттрактор ташаккул наёфтааст, бенизомӣ (хаос) номида шуда, дар сатҳи поёнӣ қувваеро ифода мекунад, ки барои гузариши низом ба реҷаи номуназзамӣ мусоидат менамояд. Аз худи бетартибӣ, ки дар раванди ноил шудани низом ба яке аз аттракторҳо нақши созандагӣ дорад, тартибнокӣ тавлид меёбад. Худи бенизомию бетартибӣ (яъне хаос) тартиботи мураккаби ботинӣ дорад ва аз ин рӯ, онро бо низомнокию тартибот набояд мутлақан зид гузошт; е) нобаробариҳои дифференсиалии ғайрихатии низом, дар муқоиса бо нобаробариҳои дифференсиалии ростхатӣ, на як, балки якчанд роҳи ҳалшавӣ доранд.
  3. Ҳангоми сахт тағйир ёфтани бузургиҳои асосии низом вай то «остонаи» устуворӣ наздик мешавад, ки аз паси он (агар низом барҳам нахӯрда бошад) чанд роҳи имконии инкишоф барояш кушода мешаванд. Ин «остона» нуқтаи бифуркатсия (аз англисӣ, fork – шоха; мавзеи ҷудошавии роҳҳо) ном дорад. Дар он хати ҳаракати инкишофи низом ба ду «шоха»-и баробаримкони ҳаракати минбаъдаи низом тақсим мешавад, ки аз онҳо танҳо якеаш татбиқшаванда аст: низом яке аз ин ду роҳҳои имконии инкишофро интихоб мекунад. Ба «интихоби шохае, ки бифуркатсия пайдо мешавад», «флуктатсияҳои сатҳи микроскопӣ» масъул мебошанд. Онҳо «он ҳодисаеро муайян мекунанд, ки ба вуқӯъ меояд». Бифуркатсия: а) манбаи навовариҳои инкишофи низом буда, ҳамин мазмунро ифода мекунад, ки «табиат дар ҳамаи зинаҳои ташкилаш бунёдкор мебошад»; б) баландтарин нуқтаи ҳасосии низом нисбат ба ҳамагуна таъсироти дохилию берунӣ: дар қарибии он рух додани ҳатто камарзиштарин флуктуатсияи ин ё он бузургӣ метавонад низомро ба самти комилан нави инкишоф равона шудан водор намояд, ки ин ҳолат аз ноустувории олами мо дарак медиҳад.
  4. Гузариши бифуркатсионӣ шароити гуногунхатӣ, яъне хусусияти гуногунсамтию алтернативӣ доштани таҳаввули низомро муайян мекунад ва аз ин сабаб «оянда ба мо пешакӣ дода нашудааст», онро танҳо дар такя ба принсипҳои сабабият муайян кардан номумкин аст. Дар интихоби ояндаи инкишофаш низом ногузир бо тасодуф дучор мешавад, ки он дар синергетика мақоми бунёдиро касб намудааст. Дар ин қарина таҳаввул ҳамчун раванди гузаришҳои бифуркатсионӣ ҷилвагар мешавад, ки дар он, чун дар мӯҳрабозӣ, унсури тасодуф (аз ин рӯ, пешгӯинашавандагӣ) ҳукмрон аст.

Синергетика ба афкори фалсафӣ, ба эпистемология ва ҷаҳонбинӣ таъсири назаррасе расонидааст, чунки: а) аз онҳо ташреҳи мафҳумҳои «низомнокӣ ва бенизомӣ», «мавҷудият ва пайдоиш», «кушодагӣ», «мураккабӣ», «тасодуф» ва ғ.-ро дархост намудааст; б) ба гуногунрангӣ мақоми онтологӣ дод, ҳол он ки дар хирадгароии аврупоӣ ҳамеша онтологияи Ягона ҳукумрон буд.

Гуногунии зинаҳои сохторӣ ва шаклҳои ҳастӣ

Назариёти низомӣ ва тадқиқотҳои муосири синергетикӣ ба мо имкон медиҳанд, ки олам ҳамчун низоми махсус маърифат карда шавад. Яъне мо метавонем дар он зинаҳо ва зерзинаҳоро ҷудо намоем, низоми робитаҳои гуногунро маълум намуда, қонуниятҳои онро маърифат кунем. Дар намуди умумӣ ин зинаҳо – табиати ғайризинда, табиати зинда, ҷамъият. Ҳар кадоми ин зинаҳо ба худ хос зерзинаҳо доранд. Чунончи, дар ҷамъият ба сифати чунин зерзина фард (инсони алоҳида), инчунин маҳсули идеалии (ё маънавии) фаъолияти одамон баромад карда метавонад. Ҳастии табиат тартиботи муайян дорад. Мавҷуд будани шумораи беинтиҳои зинаҳои сохторӣ ба хулоса меоварад, ки табиат сохторҳои беинтиҳо дорад. Вай аз сохторҳои гуногун, низомҳои томи гуногун иборат аст, ки ҳар кадомаш, дар навбати худ, дар доираи низоми азимтар бо ҳамдигар алоқамандӣ дорад.

Сохторнокии ҳастӣ дар мавҷудияти шаклҳои гуногуни низомҳои моддӣ, ки робитаҳои махсуси худро доранд, зоҳир мегардад. Чунончи, материя дар шаклҳои моддиёт ва майдон вуҷуд дошта метавонад. Моддиёт – ин заррачаҳою ҷисмҳои гуногун мебошанд, ки ба онҳо номуттасилӣ (дискретӣ будан) ва массаи оромӣ (барои заррачаҳои элементарӣ, атомҳо, молекулаҳо) хос мебошанд. Майдон – ин яке аз намудҳои материя аст, ки заррачаҳо ва ҷисмҳоро бо ҳам мепайвандад. Заррачаҳои майдон массаи оромӣ надоранд: рӯшноӣ ором буда наметавонад. Аз ин сабаб, майдонҳо дар фазои олами мо муттасил, саросар тақсим шудаанд.

Ҳамчунин зинаҳои сохтории алоҳидаи ҳастиро ҷудо кардан мумкин аст. Аз ҷумла, табиати ғайриорганикӣ, ки дар худ ҳаракатҳои ҳар гуна заррачаҳои элементарӣ, атомҳо ва молекулаҳо, ҷисмҳои азим, тағйироти сайёравиро таҷассум мекунад, ҷудо карда мешавад. Дар заминаи маърифати табиати ғайриорганикӣ аз зинаҳои содда ба мураккаб гузашта, чунин тартиби зинаҳои сохтории онро ҷудо кардан мумкин аст: вакуумӣ – субмикроэлементарӣ – микроэлементарӣ – ядроӣ – атомӣ – молекулярӣ – макро-зинаҳо – мега-зинаҳо (сайёраҳо, галактика, метагалактика ва ғ.).

Табиати зинда – ин зуҳуроту равандҳои гуногуни биологӣ. Вай давоми табиати ғайризинда буда, аз зинаи муайяни он ибтидо мегирад. Ин нуқтаро дуруст бояд фаҳмид. Агар дар табиати ғайризинда зинаи поёнӣ зинаи субмикроэлементарӣ бошад, пас дар табиати зинда зинаи поёнӣ зинаи молекулярӣ мебошад. Агар заррачаҳои элементарӣ 10-14см андоза дошта бошанд, пас андозаи молекулаҳо ба 10-7см баробар аст. Мутаносибан чунин зинаҳои табиати зинда ҷудо карда мешаванд: молекулярӣ – ҳуҷайравӣ – микроорганизмӣ – бофтаӣ – организмию популятсионӣ – биосенозӣ – биосферӣ.

Дар ҷомеа низ зинаҳоро ҷудо кардан мумкин аст: фард – оила – гурӯҳ – синф – миллат – давлат – халқ – инсоният. Дар ин ҷо тартиби тобеияти ҳамдигарии онҳо дигаргунтар аст; агар шартан гӯем, онҳо «робитаҳои гуногунхатии байниҳамдигарӣ» доранд, ки тасаввурот доир ба ҳукмрон будани тасодуфу бетартиботӣ дар ҷамиятро ба миён меоваранд. Таҳлили иҷтимоӣ-фалсафии ҷамъият ошкор месозад, ки дар сохтори он соҳаҳои асосии ҳаётӣ ҷамъиятӣ (истеҳсолоти моддӣ, илм, соҳаи иҷтимоӣ, маънавӣ ва сиёсӣ) бо сохтори худ ҷой доранд.

Ҳамчунин ҷудо кардани зинаи сохтории ғояҳо, идеалҳо ва арзишҳо асоснок карда мешавад, ки барандаи моддии худро (ягон ашё, китоб, воситаҳои электронӣ-иттилоотӣ, коллективҳои илмӣ, одамони алоҳида ва ҷомеа) доранд, аммо ба ин воситаҳо пурра шабоҳат надоранд ва дар асоси онҳо сабабашон маънидод намешавад. Қонунҳои ҳаёти маънавӣ хусусияти худро доранд, ки пайвастагии бевоситаи онҳо бо таъсиру вазъи омилҳои иҷтимоӣ-сиёсӣ, психологӣ, биографӣ ва ғ. назаррас нест.

Ҳамин тавр, чуноне маълум мегардад, олами табиӣ дар худ ба сифати зернизом ҳам табиати зинда, ҳам ҷомеа, ҳам сохторҳои махсуси идеалӣ-маънавиро фаро мегирад, ки ҳар кадоми онҳо миқёси муносиби фазоӣ-вақтӣ дошта, нисбати объектҳои зинаҳои поёнӣ хосиятҳои махсус пайдо мекунанд. Кулли ин дар якҷоягӣ низоми ягона бо номи олам аст, ки зинаҳои гуногуни сохторӣ дорад. Маърифат кардани ин зинаҳои сохторӣ ҳамчун маърифати қонуниятҳои муайян, ки дар доираи ҳар кадом зина ва ҳар кадом том бешумор аст, амалӣ мегардад, вале чунин маърифат вобаста аз имкониятҳои илмӣ-техникӣ ва антропологии мо (аз юнонӣ, anthropos – одам + logos – таълимот) маҳдуд аст.

Олам воқеияти гуногунранг ва дар айни ҳол ягона аст. Дар ин гуногунрангӣ ҳар як мавҷуд ҳастии фардии худро дорад. Фалсафа монандии шароиту ҳастии мавҷудҳои фардиро, яъне алоҳидаро ба қайд гирифта, онҳоро аз рӯи умумияти шакли ҳастӣ дар гурӯҳҳои гуногун муттаҳид месозад. Шаклҳои асосии ҳастӣ, ки бо ҳамдигар алоқаманданд, инҳо мебошанд:

1) ҳастии чизҳо (ҷисмҳо) ва равандҳои табиат, ки дар навбати худ ҳастии чизҳо, равандҳо, ҳолатҳои «табиати якум» ва «табиати дуюм»-ро дар бар мегирад. Ҳастии чизҳо заминаи ҳаёту фаъолияти одамон аст. Табиати якум пеш аз шуур, новобаста ва берун аз он вуҷуд дорад. Инсон ва ҷамъият худ зодаи ҳамин табиат мебошанд. Одамон дар асоси табиати якум вобаста ба ақлу заковати худ табиати дуюмро меофаранд. Табиати дуюм (сунъӣ) маҳсули амалияи якҷояи одамон аст. Агар мухтасар гӯем, ҳастии чизҳо тамоми муҳити моддии заминию кайҳониро, ки берун аз шуури инсон вуҷуд дорад, инчунин ҳамаи ашё ва дастовардҳои офаридаи инсонро фаро мегирад. Хулоса, он ҳастиеро, ки новобаста аз шуури инсон вуҷуд дорад (ҷамъи наботот, ҳайвонот, маъданҳо), табиати якум ва ҳамаи офаридаҳои дасти инсон (олоти меҳнат, воситаҳои истеҳсолот, нақлиёт ва ғ.) табиати дуюм номида мешавад;

2) ҳастии инсон, ки ба ҳастии инсон дар олами ашёҳо ва ҳастии махсуси инсон ҷудо карда мешавад. Ҳастии инсонро ягонагии тан ва рӯҳи ӯ ташкил медиҳад. Тани инсон ҷисми табиӣ аст. Аз ин лиҳоз, инсон ҷузъи таркибии табиати якум буда, ба ӯ даргузарӣ ва фаноёбӣ хос аст. Рӯҳи инсон ҷиҳати муҳими вайро нишон медиҳад. Чунки инсон ба туфайли ақл, хирад, нутқ, эҷодкорӣ ва камоли маънавиаш фарқ мекунад;

3) ҳастии маънавӣ, ки фардӣ ва ғайрифардӣ (таҷассумшуда) буда метавонад. Ҳастии маънавӣ аз маҷмӯи равандҳои шууру бешуурона, донишҳои дар шакли забонҳои сунъӣ ифодашуда, меъёрҳои муносибати байни одамон, аз ҷумла меъёрҳои ахолқӣ, ҳуқуқӣ, бадеиро дар бар мегирад. Шакли фардии ҳастии маънавӣ ҳамроҳи инсони алоҳида пайдо шуда, боз ҳамроҳи ӯ аз байн меравад. Вале баъзе натиҷаҳои фаъолияти шуур, масалан ғояҳо, арзишҳо, андешаҳо ба шакли ғайрифардӣ (таҷассумшуда) табдил ёфта, дар хотираи иҷтимоӣ нақш мебанданд, ба наслҳои оянда мерос мемонанд ва такмил дода мешаванд. «Барандагон»-и моддии шакли ғайрифардӣ (таҷассумёфта)-и ҳастии маънавӣ – ин ашёю равандҳои моддӣ (китобҳо, нақшаю формулаҳо, лоиҳаҳо, пайкараҳо, нотаҳои мусиқӣ, филмҳо, воситаҳои гуногуни маҳфуздории иттилоот ва ғ.);

4) ҳастии иҷтимоӣ, ки ҳастии инсони алоҳида ва ҳастии ҷамъиятро фаро мегирад. Ин шакли ҳастӣ маҷмӯи фаъолиятҳои фардҳо, синфу табақаҳои иҷтимоиро, ки дар соҳаҳои мухталифи ҳаёти ҷамъиятӣ сурат мегирад, дар бар мегирад. Бояд ба инобат гирифт, ки воқеияти иҷтимоӣ на танҳо ҷузъиёти моддӣ, инчунин маънавӣ дорад.

Доир ба чор шаклҳои ҳастӣ, ки дар боло номбар гардид, дар мавзӯҳои алоҳида маълумоти муфассалтар дода мешавад.

Моделҳои ягонагии олам

Муҳокимаҳои инсон дар бораи моҳияти оламу принсипҳои сохтори он, аз ҷумла принсипи ягонагии олам на танҳо мавзӯи илму фалсафаи рушдёфта буд, алҳол он дар шуури қадимиён ҷой дошт. Маводҳои дастрасшуда тартиб додани модели махсуси оламро имкон медиҳанд, ки В.В.Топоров онро асотирӣ-шоирона номидааст.[8] Дар ин модел олам мувофиқи тасаввуроти давраҳои то пайдоиши тамаддунҳои Шарқи Қадим тасвир карда мешуд. Тарзи асосии мулоҳиза кардан дар бораи олам ва ҳалли зиддиятҳо дар ин марҳила асотир мебошад, ки он на танҳо низоми устураҳо, инчунин навъи махсуси тафаккур буда, аз рӯи пайдоиш ва моҳияташ ба навъҳои таърихӣ ва табиӣ-илмии тафаккур муқобил меистад.

Ин модел бо тарзи фаҳмиши интуитивӣ аз ҷониби инсон дарк кардани ягонагии олам, Кайҳон ва ҷустуҷӯи асосҳои ибтидоии ин олам, ки истиоравӣ тавсият намуда, ба асотир пайваст карда шудааст, алоқаманд мебошад. Чунин фаҳмишро инкор кардан лозим нест, чунки вай дар пояи идрок шудани олам ҷой дорад, ки баъдтар дар моделҳои гуногуни илмии олам, дар муҳокимаҳои фалсафӣ доир ба асрори олам амалӣ гашт. Дар шароите, ки маърифати мушаххас имкон надошт, маҳз идроки том пешбарӣ кардани фарзу тахминҳоро фароҳам сохт, ки баъдтар ғайричашмдошт аз назари илмӣ асоснок карда мешуданд.

Дар назари мо чунин модели фаҳмиш ҳамчун зинаи дуюмдараҷа, аз воқеият дурбуда тобиш дорад. Мо метавонем танҳо таҷдид намоем, яъне дар сатҳи шуури инсони муосир он тасаввурот дар бораи олам, ки хоси шуури қадимиён буд, бо тарзҳо гуногун бонизом аз нав ба вуҷуд оварем. Дар натиҷа манзараи универсалии олам ҳосил мешавад, ки асосҳои офарида шуданаш аз дарки абстрактӣ-мафҳумии хоси тафаккури муосир комилан фарқ мекунад. Дар маркази он фаҳмиши томи олам, ҳамчун ягонагии инсону муҳити зисти ӯ, ҷойгир шудааст. Ин ҷо объективият ба маънои имрӯзааш буда наметавонист ва воқеият низ хусусияти субъективӣ, дуюмдараҷа дошт. Ин айнан воқеияти ихтироъшуда буд. Асотир ҳамчун шакли мазкури муносибат ба олам на ҳамту ҳикоят дар бораи ҳодисаҳои воқеӣ, балки модели идеалӣ мебошад, ки ин воқеаҳоро тавассути силсилаи қаҳрамонон тафсир менамояд. Аз ин лиҳоз, на олам, балки маҳз ҳамин воқеаҳо ва қаҳрамонҳо воқеиятӣ дониста мешуданд.

Универсалии зикршуда ва тасаввуроти том дар бораи олам дар шуури асотирӣ аз печдарпеч будани муносибатҳои субъективӣ-объективӣ вобаста буд. Дар шуури одами қадим принсипи айниятдиҳии ҳама чиз ба ҳама чиз, пеш аз ҳама, айнияти пурраи табиат ва инсон ҳукмрон буд, ки дар ягона алоқаманд кардани ашёҳо, зуҳурот ва предметҳои мухталиф, узвҳои ҷисми инсон ва ғ.-ро имкон медиҳад. Дар натиҷа оламе, ки дар он инсон ва табиат ҷудонашаванда аст, комилан ягона тасаввур карда мешуд. Ин бошад, дар навбати худ, тасаввуроти куллӣ дар бораи олам ҳамчун дар бораи организми зинда (органитсизм)-ро ба миён овард.

Барои модели мазкур фаҳмиши ягонагии фазоӣ-вақтии муносибатҳое, ки ба сифати ибтидои муназзамсозандаи Кайҳон баромад мекарданд, хос буд. Олам дар фазо тавассути мавзеҳои муқаддаси фазоӣ ва муносибатҳои вақтӣ (бо ҷудокардани рӯзу идҳои муқаддас) ба тартибу низом дароварда мешавад. Вақту фазои муқаддас сабабиятҳои кулли ҳодисаҳоро ба миён меоваранд, ҳамзамон хосиятҳои муҳит ва инсонро якҷоя сохта, дар ҳар кадоми он ченаки махсуси кайҳонӣ дарёфт мекунад, ки инсон бояд ба он пайравӣ намояд.

Ин модел мантиқи худро дорад: ба ҳадафи гузошташуда даврӣ, тавассути бартараф кардани зиддиятҳои муҳимтарин, ки маънои мусбӣ ва манфӣ доранд (рӯз-шаб, сафед-сиёҳ, ҳаёт-марг ва ғ.), расида мешавад. Ҳамин тавр, аз аввал олам диалектикӣ тафсир карда мешуд, расидан ба мақсад бартараф кардани монеъаҳоро тақозо дошт. Диалектикаи ибтидоҳои баҳамзид, амалҳо ва зуҳуроти муқобил имкон медиҳад, ки низоми таснифоти олам офарида шавад. Чунин диди олам дар модели асотирӣ-шоирона воситаи ба тартиб даровардани ҳастӣ мебошад. Бо мурури замон ин тасаввурот ба фалсафа гузашт, ки махсусан дар амалҳои гуногуни офаридани қатори таснифоти олам ва низоми ибтидоҳои муқобил аёнтар буд.

Дар илм ва фалсафа низ сохтордиҳии моделҳои гуногуни олам, ҳастии табиӣ сурат мегирад.

Модели моддӣ-мабдавӣ ягонагии оламро дар ягонагии физикӣ-кимиёвии мабдаъ ва хосият ба қайд мегирад. Маълумотҳои илми муосир аз он далолат мекунанд, ки объектҳои табиати ғайризинда дар тамоми Кайҳон аз унсурҳои кимиёвии якхела таркиб ёфтаанд. Дар асоси ошкор шудани сохтори дохилии атом, кашф шудани заррачаҳои элементарии нав масъала гузошта мешавад, ки барои баён кардани ягонагии мабдавии унсурҳо назарияи ягонаи заррачаҳои элементарӣ офарида шавад. Тадқиқотҳои генетикӣ дар биология шаҳодат медиҳанд, ки ҳамаи организмҳои зинда коди генетикӣ дошта, он аз чор аминокислотаҳо таркиб ёфтааст. Маълум кардани айнияти таркиби физикӣ-кимиёвии материяи зинда ва ғайризинда давом дорад ва ғ. Охиран, маълум карда шудааст, ки кулли моддиёт ва унсурҳои олам бо ҳамдигар тавассути майдонҳои электромагнитӣ, гравитатсионӣ ва диг. алоқаманд мебошанд. Қайд мегардад, ки сабаби ягонагии олам моддӣ будани он мебошад.

Дар модели функсионалӣ (ё номологӣ; аз юнонӣ, nomos – қонун + logos – таълимот) ягонагии олам дар асоси ҳузуру амали қонунҳои ягона маънидод карда мешавад. Сухан дар бораи он меравад, ки дар олам робитаи универсалӣ амалӣ мегардад. Чунончи, Пифагор дар бораи қонунҳои илоҳии риёзии ҳамоҳангӣ ва тартиботи ҷаҳонӣ хотиррасон карда буд. Г.Лейбнитс мӯътақид буд, ки қонунҳои ягонаи илоҳии риёзиро дар низоми муодилаҳо татбиқ намуда, дар асоси он ҳар кадом зуҳуротро шарҳ додан мумкин аст. Лаплас қонунҳои универсалиро эътироф намуда, доир ба муттаҳидшавии донишҳо ва имкони комилан маърифат карда шудани олам ақида баён намудааст. Ин нуқтаи назар баъдтар «детерминизми лапласӣ» номида шуд, ки чунин аст: агар кулли донишҳо дар бораи олам, кулли нишондиҳандаҳои ҷисмҳо дар ягонагии том муттаҳид карда шуда, онҳоро бо муодилаи ягона ба қайд гирифта мешуд, он гоҳ формулаи ягонаро офаридан мумкин мебуд, ки тавассуташ ҳамаи гуногуниҳои олам шарҳ дода шавад.

Дар доираи модели номбурда қонунҳои махсуси соҳаҳои алоҳидаи ҳастӣ барои фаҳмидани кулли олам истифодашаванда ҳисобида мешавад. Дар натиҷа Кайҳон ташкили комилан якҷинса тасаввур мегардад ва аз ин ҷиҳат дар бораи пурра ва то охир маърифат шудани олам хулоса карда мешавад. Вале ин ба далелҳои илми муосир мухолиф аст. Аз ҷумла, маълум мегардад, ки робитаи кулл воқеан бо суръати паҳншавии ҳамтаъсирӣ, хотимаёбии вақти мавҷудияти объектҳо ва интиҳонокии энергияи объект маҳдуд карда мешавад.

Модели дигари ягонагии олам, ки ҳоло хеле маълуму машҳур буда, тасдиқи лозимаи илмӣ ёфтааст, модели генетикӣ (аз юнонӣ, genos – пайдоиш) мебошад. Дар он тасдиқ карда мешавад, ки олам том буда, он аз рӯи қонуни ягона дар асоси умумияти мабдавӣ ба самти ягона таҳаввул дорад. Ба як маъно, дар он тарзи ҳамҷоясозии диалектикии моделҳои мабдавӣ ва номологии ягонагии олам амалӣ сохта шудааст. Нуқтаҳои ин модел аз ҷониби синергетика, ки бо кашфи қонуниятҳои универсалии худташкилшавии низомҳои Кайҳон машғул аст, сахт пуштибонӣ карда мешавад. Принсипи антропии космологӣ аз ҷумлаи тасдиқсозандаи ҷиддитари ин модел ба шумор меравад.

Дар охир хотиррасон менамоем, ки ғайр аз ин моделҳои номбаршуда инчунин чандин моделҳои ҷавҳарии классикии ягонагии олам низ ҳастанд, ки қаблан дар бораашон гуфта будем. Бо зиёд шудани таваҷҷӯҳ ба масъалаҳои фалсафаи табиат, аҳамияти онҳо низ дар мадди назар нигоҳ дошта мешаванд.

 

 Ҳаракат ҳамчун хосияти муҳими ҳастӣ

 

Масъалаи тафсири ҳаракат: назари метафизикӣ ва диалектикӣ

Масъалаи ҳаракат (моҳияти он, донисташавии он, таносуби ҳаракат ва оромӣ ва ғ.) ҳамеша дар фалсафа нозукии худро дошт ва гуногун ҳал карда мешуд.

Намояндагони макаби милетӣ ва Гераклит ҳаракатро ҳамчун пайдоиш ва нобудшавии ҷисмҳо, ҳамчун ташаккулёбии беинтиҳои кулли мавҷудият шарҳ додаанд. Маҳз ба Гераклит ин ибрози машҳур мансуб мебошад: ба як дарё ду маротиба даромадан номумкин аст; ҳама чиз ҷорӣ аст, ҳама чиз тағйир меёбад. Ба хусусияти тағйирёбандагии ҳастӣ таваҷҷӯҳи зиёд зоҳир намуда, намояндагони ин ҷараёни фалсафӣ ба масъалаи устуворияти ҳастӣ камтар диққат додаанд.

Маҳз эътироф кардани лаҳзаи номуҳаррикӣ, яъне устувории ҳастӣ дар маркази таълимоти мактаби элейӣ (Ксенофан, Парменид, Зенон) қарор гирифт. Парменид ҳастиро ягона (яклухт), тағйирнопазир, номуҳаррик, муттасил, якҷинса, сарбаста дар худ «дар ҳудуди ишкелҳои бузургтарин» тасвир намудааст.

Зенон ин ақидаҳои устодашро тақвият бахшида, як низоми исботро пешниҳод кард, то ки мавҷудияти воқеии ҳаракатро инкор созад. Мувофиқи ақидаи ӯ, тасаввурот дар бораи ҳаракат бо зиддияти мантиқӣ дучор менамояд ва аз ин рӯ, ҳаракат ҳастии ҳақиқӣ надорад, зеро аз назари гносеологияи элейиҳо предмете, ки дар борааш ҳаққонӣ (яъне безиддият) андешида наметавонем, он предмет ҳастии ҳақиқӣ дошта наметавонад. Зенон ягонаю номуҳаррик будани ҳастиро тавассути пешбари кардани апорияҳо (мушкилоти мантиқӣ, ки ё ҳаллаш душвор, ё ҳал надорад) исбот кардан мехост. Мазмуни апорияҳои Зенонро мухтасар баён мекунем.

Апорияи якум («Дихотомия»): ҳаракат оғоз шуда наметавонад, чунки предмети ҳаракатдошта пеш аз он, ки ба нуқтаи интиҳоӣ расад, вай бояд нимаи ин масофаро тай намояд, барои ин вай бояд нимаи ин нимаро тай намояд ва ҳамин тавр беохир.

Апорияи дуюм («Ахиллес ва сангпушт»): Ахиллеси чолок, ки варзишгар аст, ба сангпушти камҳаракат бо давидан ҳам расида наметавонад. Зеро то вақти ба нуқтаи қарор доштаи сангпушт расидани Ахилес, сангпушт ин нуқтаро тарк мекунад ва ҳамин хел беохир такрор мешавад. Дигар хел гӯем, Ахилес масофаи байни худ ва сангпуштро убур карда наметавонад, сангпушт ҳамеша як андоза аз ӯ пеш аст.

Апорияи сеюм («Тир»): дар ҳолати номуттасил (танаффусӣ) будани фазо ҳаракат имконнопазир аст. То аз як ҷой ба ҷойи дигар расидани тир, он дар ҳар кадом нуқтаҳои сершумори ин масофа бояд мебуд. Вале «будан дар ягон нуқта» маънои дар он «қарор доштан», дар он «ҷой доштан»-ро дорад. Аз ин бармеояд, ки тир дар ҳар кадом нуқта «қарор дошт» ва хулоса карда мешавад, ки ҳаракат ин суммаи ҳолатҳои оромӣ мебошад. Пас оромӣ вуҷуд дорад, на ҳаракат.

Эмпидокл дар ақидаи пешниҳод кардаааш кӯшиш кардааст, ки назарҳои мухолифро муттаҳид созад. Вай тағйирёбӣ ва устувориро ҳамчун ду тарафи раванди умумии ҳаракат маънидод намуд. Мувофиқи ақидаи ӯ, олам дар асосҳои худ ва дар ҳудуди «доираи вақт» тағйирнопазир (номуҳаррик) аст, вале дар сатҳи чизҳо ва дар дохили «доираи вақт» тағйирёбанда (муҳаррик) аст.

Ин баҳсҳоро Арасту ҷамъбаст намуд. ӯ намудҳои тағйиротро тасниф намуда, дар байни онҳо пайдоиш, нобудшавӣ ва худи ҳаракатро ҷудо кард. Ҳаракат ҳамчун амалишавии мавҷуд, гузариши он аз имконият ба воқеият фаҳмида мешуд. Аз нигоҳи Арасту, ҳаракат берун аз ҷисмҳо вуҷуд надорад. Тасаввури фикрӣ дар бораи ҳаракат истифодаи категорияҳои ҷой, вақт ва халоро тақозо менамояд. Абадияти ҳаракатро Арасту «аз муқобилаш» асоснок мекунад. Инкори абадияти ҳаракат, менависад ӯ, ба зиддият дучор мегардонад: ҳаракат мавҷуд будани предметҳои муҳаррикро, ки ё пайдо шудаанд, ё азалию тағйирнопазир вуҷуд доранд, ба қайд мегирад. Алҳол худи пайдоиши предметҳо низ ҳаракат мебошад. Агар онҳо аз азал тағйирнопазир, беҳаракат мебуданд, пас нофаҳмост, ки чаро онҳо на пештару на дертар ба ҳаракат омадаанд. Сабаби оромиро низ шарҳ додан мушкил аст, вале чунин сабаб ҳатман бояд бошад.

Ҳамин тавр, аз назари Арасту, ҳаракат дар дохили як моҳият ва дар дохили як шакл дар се муносибат – сифат, миқдор, ҷой – амалӣ мегардад. Ҳаракати миқдорӣ – ин зиёдшавӣ ё камшавӣ. Ҳаракат нисбат ба ҷой – ин ҷойивазкунӣ (дар фазо), ҳаракати механикӣ. Ҳаракати сифатӣ – ин тағйироти сифатӣ. Ғайр аз ин, ҳаргуна ҳаракат дар вақт ҷараён мегирад. Ҳаракат дар вақт ва дар фазоро физика меомӯзад, тағйироти сифатӣ предмети метафизика (фалсафа) мебошад. Интиқол ёфтани пажӯҳиши масъалаи ҳаракат ба сатҳи омӯзиши тағйироти сифатӣ имкон медиҳад, ки он ба маънои фарох, яъне фалсафӣ нисбати ҳастӣ таҳқиқ карда шавад, дар бораи тағйирпазир, равандӣ будани ҳастӣ гуфта шавад.

Ҳаракат худаш зиддиятнок аст. Вай лаҳзаҳои тағйрпазирӣ ва устуворӣ, муттасилӣ ва номуттасилиро дар бар мегирад. Масъалаи бо забони мантиқ тасвир кардани ин зиддиятнокӣ ба миён меояд: чи хел зиддияти диалектикии объектро ба тарзи безиддиятии шаклӣ тасвир карда шавад. Дар бораи ҳаракат ё дигар зуҳуроти ҳастӣ муҳокима намуда, мо онро бо забони мафҳумҳо амалӣ мегардонем, яъне ягон сохтори консептуалиро бино мекунем, ки дар он дидаву дониста (ошкоро) ҳолати воқеиро холис мегардонем. Ин ба мо имкон медиҳад, ки дар асоси қонунҳои мантиқ безиддият муҳокима кунем, вале ҳамзамон масъала пайдо мешавад, ки чи хел зиддиятнокии онтологӣ (зиддиятҳои олами воқеӣ) ва безиддиятии фикрӣ мувофиқ сохта шавад. Ё бо суханони дигар гӯем, чи хел мантиқан безиддият диалектикаи ҳаракат, умуман диалектикаи ҳастиро инъикос карда тавонем. Дар воқеъ, барои чизеро донистан, мо бояд равандҳои воқеии оламро холис гардонем. Пас, барои маърифат кардани ҳаракат, мо бояд онро ҳатман «нигоҳ дорем», предметӣ тафсир кунем. Ин ҷо фаҳмиши он холисӣ мумкин, ки мутлақ сохта шавад ва ба ҳаракат имтидод карда шавад. Чунин амал дар асоси аксари тафсиротҳои метафизикӣ (зидди диалектика) ҷой дорад.

Ҳамин тавр, фаҳмиши метафизикии ҳаракат пайдо мешавад, ки а) бо мутлақсозии яке аз тарафҳои зиддияти раванди ҳаракат асос меёбад ва б) ҳаракатро ба яке аз шаклҳояш нисбат медиҳад. Моҳияти ҳаракат дар аксар ҳолатҳо ба ҷойивазкунии механикӣ нисбат дода мешавад. Тафсири чунин ҷойивазкунӣ танҳо бо роҳи ба қайд гирифтани ҷисми мазкур дар ҷойи муайян ва дар ягон лаҳзаи вақт имконпазир мегардад; яъне масъалаи ҳаракат ба тафсир кардани сохторҳои бунёдии ҳастӣ (фазо ва вақт) нисбат дода мешавад.

Фазо ва вақтро ду тарз тасаввур кардан мумкин аст, ки ҳанӯз дар фалсафаи атиқа маълум буд. Ё «тақсимнопазир» будани фазо ва вақт эътироф карда шавад, ё баръакс, беинтиҳо тақсим шудани онҳо эътироф карда шавад. Ё нисбӣ будани ҳамаи аломатҳои фазоӣ-вақтӣ ва мутлақ будани ҳаракати ҷисмҳо эътироф карда шавад, ё мисли он, ки Нютон баъдтар анҷом додааст, мафҳуми ҷойивазкунии ҷисм дар нуқтаҳои фазои мутлақ ворид карда шавад, яъне иловатан категорияҳои фазо ва вақти мутлақ, ки дар дохили онҳо ҳаракатҳои мушаххас сурат мегиранд, истифода шаванд. Алҳол ҳар яки ин мавқеҳои баҳамзид, дар навбати худ, ботинан зиддиятнок мебошанд.

Аниқтар гӯем, асосҳои ҳар кадоми ин нуқтаҳои назарро фарзияҳои комилан гуногуни гносеологӣ ташкил медиҳанд. Вале ҳаракате, ки дар фикру андешаи мо инъикос мешавад, ин айнан худи ҳамон ҳаракати воқеӣ, раванди воқеӣ намебошад. Ҳаракати воқеӣ нисбат ба фикр раванди беруна буда, аз фикр вобастагӣ надорад. Хулоса, зиддиятнокии ишоратшуда нишони заифии муайяни тафаккури мо мебошад, ки ҳангоми офаридани сохторҳои назариявӣ аз ягон фарзияҳои гносеологӣ маҷбуран истифода мекунад. Арасту барҳақ қайд карда буд, ки ҳал кардани апорияҳои Зенон ягон мушкилӣ надорад: кифоя аст, ки сарҳад гузашта шавад, ҳамон сарҳади ҷудосозиҳо ва нақшабандиҳои фикрии фазо ва вақт, ки дар худи воқеият вуҷуд надоранд.

Умуман, тасаввуроти метафизикӣ дар бораи ҳаракат, ки ҳаракатро ба ҳаракати механикӣ нисбат дода, ягон ҷиҳати даркшудаи онро мутлақ меҳисобад, аз нигоҳи таърихӣ то дараҷае ҳақ бароварда мешавад, агарчи дар тафсири ҳаракат ба соддафаҳмӣ роҳ додааст.

Диалектика ҳамчун тарзи дигари дарки хирадӣ-мафҳумии ҳастӣ бо тарзи хоссаи фаҳмиши маърифат алоқаманд аст. Маърифат ҳамчун раванди мураккаб ҳисобида мешавад, ки дар он субъекти маърифат (инсон) ва объекти маърифат бо ҳамдигар муносибати махсус доранд. Субъекти маърифат фаъолу боистеъдод буда, вай на танҳо оламро муроқиба мекунад, инчунин вай ба сифати тарафи фаъоли ин раванд баромад мекунад, ба олам муносибати эҷодкорона дорад, аз он зуҳуроту предметҳои лозимаро ҷудо карда, ба объекти маърифат табдил медиҳад. Аз ин мавқеъ, олам раванди тағйирёбанда тасаввур карда мешавад. Ҷанбаҳои алоҳидаи онро маърифат намуда, мо бояд «холисгардонӣ»-ҳои предметиро ба эътибор гирем, маҳдуду нисбӣ будани онҳоро дар маърифат кардани ҳастӣ аз хотир набарорем.

Дар асоси ин, ҳар кадом равандҳои зиддиятноки воқеӣ, аз ҷумла ҳаракатро мантиқан безиддият инъикос кардан мумкин аст, вале гуногунии тарзҳои инъикоскунӣ бояд ба инобат гирифта шаванд, агарчи бо ҳамдигар мухолиф ҳам бошанд. Ин зиддиятҳо дар муносибатҳои гуногун ҷой доранд ва ҳангоми таҳлили дақиқ мувофиқати байниҳамдигарии онҳо маълум мегардад. Вале аксар вақт ин баҳамзидҳо, ки дар ягон муносибат рақобат доранд, танҳо бо амали таҳлилӣ бартараф нахоҳанд шуд. Фаҳмидани ягонагии генетикӣ ва дараҷавии намудҳои гуногуни ҳаракат, ки бо воситаҳои риёзӣ, мантиқӣ ва гносеологӣ инъикос карда мешаванд, зарур аст, чунки ин ҳама – инъикоси худи ҳамон як объект (яъне ҳаракат) аст, ки бо тарзҳои гуногун баён карда шудааст.

Ҳамин тариқ, фалсафаи диалектикӣ қодир аст, ки фаҳмиши моҳияти ҳаракатро ҳамчун раванди махсуси диалекикӣ пешниҳод созад. Ин раванд дар худ баҳамзидҳоро фаро гирифтааст: устуворӣ ва тағйирёбӣ, муттасилӣ ва номуттасилӣ, ягонагӣ ва ҳамтобеиҳои дараҷавӣ. Дар фалсафа ҳаракатро ҳамчун хосияти муҳими ҳастӣ маънидод карда мешавад, ки кулли тағйиротҳои оламро (дар табиат, ҷамъият, тафаккур) фаро мегирад. Ҳаракат шакли умумитарини мавҷудияти ҳастӣ аст, ки фаъолнокӣ, робитаи кулл ва хусусияти равандӣ доштани онро ифода мекунад.

Материализми диалектикӣ алоқамандии ногусастанӣ доштани материя ва ҳаракатро таъкид намуда, онҳоро абадӣ, офариданашуда ва фанонопазир меҳисобад. Ҳаракат умуман ҳаргуна тағйирёбӣ аст; ҳаракат атрибути материя, тарзи мавҷудияти он мебошад. Ҳаракат мутлақ буда, оромӣ нисбӣ аст. Як чиз танҳо нисбати чизҳои муҳаррик ором буда метавонад, оромии абадӣ вуҷуд надорад. Ҳамчунин дар фалсафаи марксистӣ, вобаста ба таснифоти пешниҳод кардаи Ф.Энгелс, панҷ шакли ҳаракат ҷудо карда мешавад: механикӣ, физикӣ, кимиёвӣ, биологӣ ва иҷтимоӣ. Шаклҳои ҳаракат бо ҳамдигар алоқаманд мебошанд ва ҳамзамон аз ҳамдигар сифатан фарқ мекунанд, ҳар кадомаш барандаҳои хоси худро дорад. Шаклҳои олии ҳаракат бо шаклҳои соддатаринаш асос меёбад, вале ҳеҷ гоҳ онҳоро ба ҳамдигараш нисбат дода намешавад.

Инкишоф ва моделҳои он

Дар олам типу намудҳои гуногуни тағйирёбӣ ҷой доранд. Дар сатҳи умумӣ онҳоро ба тағйиротҳои сифатӣ ва миқдорӣ ҷудо кардан мумкин аст. Чуноне, ки қайд гардид, тағйиротҳои миқдорӣ – ин пеш аз ҳама равандҳое, ки бо ҷойивазкунии ҷисмҳо, тағйирёбии энергияи онҳо ва ғ. вобаста мебошанд; тағйиротҳои сифатӣ бо тағйирёбии сохтори худи предмет вобастагӣ доранд. Чунин тақсимот, албатта, хусусияти нисбӣ дорад, чунки тағйиротҳои сифатӣ ва миқдорӣ алоқамандӣ доранд, сабаби ҳамдигар шуда метавонанд.

Дар байни тағйиротҳои сифатӣ, дар навбати худ, тағйиротҳои баргарданда ва барнагардандаро ҷудо кардан мумкин аст. Намунаи тағйироти баргарданда – тағйирёбии ҳолати агрегатии об: дар шароити мусоид аз ҳолати моеъгӣ ба ҳолати буғӣ мегузарад ва баръакс. Чунин тағйиротҳоро илмҳои мушаххас меомӯзанд. Барои фалсафа дар навбати аввал таҳлили тағйиротҳои сифатии барнагарданда, ки инкишоф номида мешаванд, муҳим аст.

Инкишофро (ҳамчун хосияти ҳастӣ) диалектика меомӯзад ва дар ҳамин асос онро аксаран таълимот дар бораи робитаи кулл ва инкишоф меноманд. Шарҳ додани ҳастӣ ҳамчун доимо инкишофёбанда, ки дар он ҳаракат (тағйирот умуман) чун шакли махсуси инкишоф баррасӣ карда мешавад, имрӯзҳо аз ҷониби аксарияти олимон ва файласуфони мавқеи таҳаввулотгароии глобалӣ дошта эътироф карда мешавад.

Ҳамчун атрибути ҳастӣ инкишоф якчанд нишонаҳои бунёдӣ дорад. Пеш аз ҳама ин – ҳамаро фарогирандагӣ, умумият: инкишоф дар ҳамаи зинаҳои ҳастӣ ҷой дорад, ҳарчанд, ки хусусияти гуногуни сифатӣ дорад. Инчунин ақидаи дигар низ ҷой дорад, ки мувофиқи он дар бораи ҳамаро фарогиранда будани ҳаракат гуфтан ҷоиз аст, на дар бораи инкишоф, чунки на ҳамаи предметҳо инкишоф меёбанд. Масалан, ин раванд дар табиати ғайриорганикӣ нест. Вале агар ба асос гирифта шавад, ки атрибути ҳатмии инкишоф тағйироти сифатӣ мебошад, пас эътирофи ҳамаро фарогиранда будани инкишоф боадолатона аст, зеро чунин тағйрот ба кулли зинаҳои ҳастӣ хос мебошад. Мавзӯи дигар ин аст, ки равандҳои инкишоф дар зинаҳои мухталифи ҳастӣ хусуиятҳои гуногун доранд ва бояд мустақил омӯхта шаванд.

Инкишоф инчунин хусусияти барнагардандагӣ дорад, ки он ҳамчун пайдоиши имкониятҳои сифатан нави пештар вуҷуднадошта тафсир карда мешавад.

Ба инкишоф, охиран, самтнокии тағйиротҳо хос аст. Инкишоф ҳамчун тағйироти самтнок давомати тағйиротҳои сифатиро дар сатҳи низом таъмин менамояд.

Гуфтан мумкин аст, ки инкишоф – ин тағйироти тартибнок ва қонунӣ, барнагарданда ва самтноки объект, ки бо пайдоиши тамоилҳои нави мавҷудияти низом, ивазшавии сифат алоқаманд аст. Мафҳуми инкишоф имкон медиҳад, ки сарчашмаи пайдоиши ин ё он зуҳурот, алоқаи генетикии он бо дигар зуҳурот маълум карда шавад, ояндаи ҳаёту фаъолияти инсон, инкишофи ҷамъият, равандҳои сиёсии умумиҷаҳонӣ ва ғ. пешгӯӣ карда шаванд.

Бо масъалаи самтнокии инкишоф фаҳмиши пешрафт (прогресс) алоқаманд мебошад. Пешрафт ва таназзул чист? Ин мафҳумҳо сатҳи мувофиқи мақсад будани тағйироти низомро ифода мекунанд. Он чизе, ки ба мақсад наздик мерасонад, дар худ пешрафтро таҷассум мекунад, ва баръакс, агар аз мақсад дур барад, пас хусусияти таназзулро дорад. Аз ин маълум мегардад, ки ин мафҳумҳо нисбӣ мебошанд. Онҳо вобаста аз мақсаде, ки низом, мувофиқи ақидаи ягон субъект, ба он бояд хизмат кунад, муайян карда мешаванд. Набояд фаромӯш кард, ки дар аксар ҳолатҳо ба тағйиротҳо ҳамчун ба пешрафт ва таназзул баҳогузорӣ кардан аз ҷаҳони арзишии муҳаққиқ низ вобастагӣ дорад. Аз ин сабаб ҷудо кардани меъёри пешрафт гуногун анҷом дода мешавад. Масалан, пешниҳод карда мешавад, ки меъёри пешрафт дар инкишофи табиати ғайризинда дараҷаи мураккабшавии сохтори низом, дар табиати зинда амалӣ шудани имкониятҳои функсионалии низом ва афзоиши муташаккилӣ дар низом қабул шавад. Вале чунин меъёрҳои пешрафт низ барои самаранок ҷудо кардани равандҳои тағйирот хеле абстрактӣ мебошанд.

Ҳангоми муайян кардани пешрафти ҷамъият боз аз он сабаб мушкилӣ пеш меояд, ки муҳаққиқон на танҳо ба соҳаи тадқиқот, инчунин ба моделҳои назариявӣ низ такя мекунанд. Масалан, аз мавқеи назарияи иҷтимоии марксистӣ, ки мақсадаш сохтани ҷамъияти коммунистӣ аст, тараққиёти тарзи истеҳсолот меъёри пешрафт ҳисобида мешавад. Вале дар ин меъёр масъалаи озодии шахс гӯё начандон мубраму назаррас инъикос меёбад. Дар назарияҳои дигар маҳз озодии шахс ба сифати меъёри пешрафти ҷамъият эътироф мегардад. Аммо озодии шахс дар доираи ҷамъият, аввалан, мутлақ нест, сониян, озодӣ дар шакли «ҳама чиз ҷоиз» ба бехатарии шахс таҳдид мекунад. Андозаи озодӣ аз қабили масъалаҳои мураккаб буда, барои ҳамаи давлату халқҳо ҳалли ягона надорад. Новобаста аз ин, боварӣ ба пешрафт барои ҳаёти одамон хусусияти мақсадпешагӣ ва хушбинона зам менамояд. Бинобар ин, инкори абстрактии пешрафт, дасткашӣ аз дарёфти меъёри умумии он арзиши назариётҳои фалсафиро дар зери шубҳа мегузорад.

Дар байни назарияҳои инкишоф, ки ғояи пешрафтро қабул кардаанд, пеш аз ҳама модели таҳаввулотгароиро ҷудо кардан мумкин аст. Ин моделро баъзан градуалистӣ (аз лот., gradus – қадам, зина, дараҷа) низ меноманд. Онро Герберт Спенсер (1820-1903) пешбарӣ кардааст ва то имрӯз дар байни биологҳо хеле маъмул боқӣ мемонад. Дар доираи он ақида дар бораи таҳаввулёбии тадриҷии табиат аз содда ба мураккаб асоснок карда мешавад. Иброз мегардад, ки кулли низомҳо (ҳам табиӣ ва ҳам иҷтимоӣ) бо роҳи тафриқашавӣ (яъне бо пайдо шудани унсурҳои нав) ва муттаҳидшавии баъдии унсурҳо дар доираи томияти нав таҳаввул меёбанд, бо муҳит мувозинат пайдо мекунанд, ба он мутобиқ мешаванд.

Модели дигари инкишофи пешрафтӣ эмерҷентитизм (аз анг., emergence – пайдоиши чизи нав) мебошад. Онро бо тариқи гуногун Л.Морган, Д.Александер, Г.Плеснер, А.Бергсон инкишоф додаанд. Аз мавқеи эмерҷентизм хусусияти ҷаҳишмонанди инкишоф мутлақ ҳисобида шуда, олӣ ба содда (ё поёнӣ) нисбат дода намешавад. Сифати нави пайдошуда тавассути қонуниятҳои амали зинаи поёнӣ шарҳ дода намешаванд. Раванди инкишоф гӯё зинапоя аст, ки дар фазои байни зинаҳои олӣ ва поёнӣ ягон чиз ҷойгир нест. Дар байни ин зинаҳо роғаи онтологӣ мавҷуд аст. Баъзан ин роға бо сохторҳои ақлӣ, бо ҷалб кардани мафҳумҳои «иродаи илоҳӣ», «фалокатнокии инкишофи олам», «авҷи эъҷодкорӣ», «барномаи генетикии коинотӣ» ва ғ. пур карда мешавад. Тасдиқ карда мешавад, ки инсон дар асоси донишҳои доир ба хосиятҳои воқеият доштааш, умуман пайдоиши сифати навро пешгӯӣ карда наметавонад. Аз ин рӯ, дар назариёти эмерҷентӣ воқеият баъзан ҳамчун низоми худ ба худ (ногаҳонӣ) ташкилшаванда ва амалкунандаи зинаҳои ҳастии олам тасаввур карда мешавад.

Қайд намудан ҷоиз аст, ки дар илму фалсафа моделҳои сершумори инкишоф мавҷуд мебошанд. Масалан, ғайр аз моделҳои номбаршуда дар мавриди шарҳу эзоҳи инкишоф моделу назариётҳои «натуралистӣ», антропологӣ, мувозинатӣ-ҳамоҳангӣ, назарияи низоъ ва ғ. мавқеи хоси худро доранд.

Назариёти «натуралистӣ» (аз лот., naturalis – табиӣ) дар нимаи дуюми асри XIX дар илм мақоми баланд пайдо кард. Ин назариёт диалектикаи материалистони табиатшинос буд, ки хусусияти соддалавҳона дошт. Дар он мафҳуми инкишоф танҳо ба «таҳаввулоти табиат» нисбат мешуд, вале хусусияти инкишофи иҷтимоӣ ба инобат гирифта намешуд. Аз инҷост, ки дар таълимоти натуралистони асри XIX мафҳуми инкишоф мақоми куллӣ-фалсафӣ надошт. Сабабҳои инкишофи ҷамъият, бе таъкид кардан ба махсусияташ, дар вобастагӣ бо омилҳои берунаи табиӣ асоснок карда мешуд. Дар асри XX назариёти диалектикӣ-соддалавҳонаи инкишоф дар асарҳои Ҷ.Хаксли, Л.Берталанфи, Г.Меллер, Ҷ.Симпсон, Э.Майр, А.Сент-Дерди ва олимони дигар мавриди истифода ва коркард қарор дода шудааст. Дар ривоҷёбии баъдии ин назариёт тамоили наздикшавӣ ба назариёти илмӣ-диалектикии инкишоф пурзӯр мегардад.

Модели антропологии инкишоф баръакс хусусияти антистийентистӣ (зиддиилмӣ) дорад. Дар он ҳарчанд, ки аҳамияти ногузири илм дар инкишофи истеҳсолот ва техникаю технология инкор карда намешавад, аммо баъзе таъсирҳои манфии илм ба маънавиёти инсон ва диалектикаро ба табиат «мансуб донистан» зери танқид қарор дода мешавад. Чунин мавқеи методологӣ дар назариёти диалектикаи экзистенсиалии Ж.-П.Сартр баён карда шудааст.

Ғояи асосии назариёти мувозинатӣ-ҳамоҳангӣ – ин тасаввурот дар бораи ҷамъият ҳамчун дар бораи низоми мувозинатӣ, ки ҳамаи қисмҳояш бо ҳамдигар ҳамоҳангӣ доранд. Дар ин назариёт ҳолати мувозинатии низом мутлақ нишон дода шуда, нақши зиддият аз мадди назар истисно карда мешавад; ба зиддияту низоъҳо баҳои манфӣ дода мешавад ва қайд мегардад, ки зиддият дар низом асосан нақши фалокатовар дорад. Ин назариёт дар ҷомеашиносии асри XVII пайдо шуд. Он дар ибтидо ба ғояҳои физика, асосан ба механикаи И.Нютон такя мекард (механитсизм). Дар нимаи дуюми асри XIX нисбатдиҳии физикии ҷамъият бо нисбатдиҳии биологии он (органитсизм) иваз гардид. Дар замони муосир принсипи мувозинатро намояндагони ҷараёни таҳлили сохторӣ-функсионалӣ дар таҳқиқи ҷамъият васеъ истифода мебаранд.

Дар асри ХХ назариёти диалектикӣ-материалистӣ нуфузи баландро соҳиб гардид, ки асосҳои онро дар солҳои 40-уми асри XIX К.Маркс ва Ф.Энгелс коркарду пешниҳод кардаанд. Назарияи диалектикии инкишоф шакли муносибтари маънидод кардани инкишоф мебошад, ки дар асоси он ду принсипи бунёдии алоқаманд ҷой гирифтаанд. Инҳо – принсипи инкишоф, ки оламро ҳамчун воқеияти инкишофёбанда шарҳ медиҳад, инчунин принсипи детерминизм, ки оламро ҳамчун томияти босубот маънидод мекунад. Ҳаракат ва инкишоф мутобиқи қонунҳои куллӣ, ки хусусияти объективӣ доранд, амалӣ мешавад. Инкори объективият ва умумияти ин қонунҳо ногузир ба инкори инкишофи табиат мебарад. Азбаски зарурату мавҷудияти инкишоф ба мо маълум аст, аз ин сабаб мо наметавонем, ки қонунҳои онро инкор намоем.

Ҳастӣ ягонаи якранг набуда, балки ягонагии шаклҳои гуногуни зуҳурёбӣ мебошад. Ин ягонагии гуногунҳо, чунин беинтиҳоӣ, ки аз интиҳонокҳои сершумор таркиб ёфтааст. Чунин ягонагӣ ҳамеша бо робитаи байниҳамдигарӣ таъмин мегардад. Хосиятҳои маърифатшудаи воқеият аз он далолат мекунанд, ки вай ба ҳар ҳол «ноором» аст; сабаб ва шарти ин ҳолат – робитаи унсурҳои он.

Алоқамандии диалектикии принсипи инкишоф ва принсипи детерминизм, таҳаввулот ва робитаи куллро инкишофи илм низ тасдиқ менамояд. Онҳо оламро ҳамчун муҳаррик ва аз рӯи қонунҳои муайян инкишофёбанда меомӯзанд.

 

 Диалектикаи ҳастӣ: принсипи инкишоф

 

Яке аз муҳимтарин комёбии афкори фалсафии давраи қадим ин кашфи диалектика буд. Дар ибтидо файласуфони юнонӣ бо калимаи «диалектика» санъати баҳсу мунозира, муколамаро ифода мекарданд, ки дар ҷараёни бархӯрди ақидаҳои мухолиф ҳақиқат муайян карда мешуд. Бо мурури замон ин калима мазмуни васетар гирифт: онро на танҳо нисбати баҳс, балки нисбати тамоми равандҳое, ки дар он муқовимати баҳамзидҳо ва пайдоиши чизи нав ба вуқӯъ мепайвандад, истифода мекарданд. Дар шароити муосир диалектика ҳамчун методи тафаккур, ҳамчун низоми принсипҳои куллии методологӣ фаҳмида мешавад, ки мувофиқи онҳо бояд ягонагии баҳамзидҳо дар зуҳурот ошкор карда шавад, зуҳуротро дар тағйирёбӣ, муҳаррикӣ, инкишофёбӣ, алоқамандӣ ва ғ. омӯхта шавад.

Баёни муфассалтари диалектикаи инкишофи ҳастӣ дар фалсафаи Гегел пешниҳод гардидааст. Аксарияти назарияҳои бо диалектика асосёфта бо ғоя ва принсипҳои пешбарӣ кардаи Гегел такя мекунанд, аз дастгоҳи мафҳумии эҷод кардаи ӯро истифода мебаранд, онро рад накарда, балки ғанӣ мегардонанд.

Таносуби идея ва воқеиятро таҳлил намуда, Гегел масъалаи моҳияти гузариш аз идеалиёт (мантиқӣ) ба воқеият, аз идеяи мутлақ ба табиатро пеш гузошт. Дар ин маъно идеяи мутлақи гегелӣ – ин як хел принсипи мантиқии маънидоди хирадии ҳастӣ. Худи идеяи мутлақ аз ибтидо дар дохили фазои идеалии мантиқӣ «ғарқ» буда, бояд бо ягон чорае аз он ҷо «наҷот ёбад». Ҳамин хел, табиат фақат як соҳаи амалишавии рӯҳи мутлақ, ҳастии дигари идеяи мутлақ, зоҳироти беруна ё шакли бегонашудаи вай дониста мешавад. Организми табиӣ бо ҳама зуҳурёбиҳои моддиаш ҷавҳари идеалиро, ки ба вай ҳастӣ бахшидааст, намоиш медиҳад; инчунин хиради инсонӣ дар ҷараёни маърифат амали «идеалӣ» сохтани табиат, яъне маълум кардани мазмуни ниҳони функсионалии онро анҷом медиҳад.

Диалектикаи гегелӣ ба кулли инкишофи ояндаи фалсафа таъсири бузург расонида, ба ташаккули маданияти диалектикии тафаккур, ки натиҷаҳои беҳамто додааст, кӯмак намуд. Таҳлили фалсафии масъалаҳо аз мавқеи диалектика яке аз шаклҳои босамари фаҳмиши фалсафии ҳастӣ мебошад, зеро имкон медиҳад, ки ҳастӣ ҳамчун низоми томи аз рӯи қонунҳои универсалӣ инкишофёбанда омӯхта шавад.

Чун анъана се қонуни куллии диалектика ҷудо карда мешавад: қонуни инкори инкор, қонуни баҳамгузарии тағйиротҳои миқдорӣ ва сифатӣ, қонуни ягонагӣ ва муборизаи баҳамзидҳо. Ин қонунҳо ҳатман дар алоқамондӣ вуҷуд доранд. Онҳо ҳамчун ҷабҳаҳои раванди ягонаи инкишоф амалӣ гардида, имкон медиҳанд, ки ин раванд бо мазмуни амиқаш фаҳмида шавад. Таҳқиқи инкишоф аз мавқеи диалектикӣ имкон медиҳад, ки сарчашма ва қувваҳои ҳаракатдиҳандаи ин инкишоф маълум карда шаванд (қонуни ягонагӣ ва муборизаи баҳамзидҳо); механизмҳои инкишоф шарҳ дода шаванд (қонуни баҳамгузарии тағйиротҳои миқдорӣ ва сифатӣ); самти инкишоф муайян карда шавад (қонуни инкори инкор).

Қонуни инкори инкор

Пайдоиш ва устуворшавии нав ҳамеша бо инкор шудани кӯҳна алоқаманд аст. Дар раванди инкишоф зоҳир шудани ин қонуниятро Гегел «қонуни инкор» номида буд. Инҷо диалектикаи амиқ зоҳир мегардад: пойдоршавӣ тавассути инкор амалӣ мегардад (масалан: тухмӣ – майса – хӯша). Нав зоҳиран ба кӯҳна шабоҳат дорад, вале аз он фарқи ҷиддӣ хоҳад дошт.

Дар афкори фалсафӣ инкор гуногун шарҳ дода шудаанд. Чунончӣ, дар марҳилаи муайяни инкишофи ҷамъияти атиқӣ гумон мерафт, ки кулли нав харобиовару бадтар аз кӯҳна аст, ҷамъият беш аз беш завол меёбад, ахлоқ ва забон хароб мегардад. Дар чунин шароит инкор ҳамчун зарурати бозгашт ба гузашта (ба «гузаштаи тиллоӣ») тафсир мегардад. Типи дигари инкорро ҷонибдорони нигилизм (аз лот., nihil – ҳеҷ чиз; инкори пурраи ақидаҳои мақбули умум) пешниҳод кардаанд, ки пурра нобуд сохтан ва барҳам додани зуҳуроти кӯҳнаро тақозо менамояд. Чунин фаҳмиши инкор ҳамчун нобудшавӣ дар фалсафаи метафизикӣ афзалият дорад. Ғайр аз ин, инкорро ҳамчун гузариш ба муқобили худ, ки алҳол робита бо гузаштаро гум намекунад, фаҳмидан мумкин аст: ҳамаи чизҳои беҳтарин ва мусбӣ, ки хоси кӯҳна буд, дар нав нигоҳдошту ҳифз карда мешаванд. Ин инкори диалектикӣ аст. Дар инкори диалектикӣ заминаи инкишофи оянда нобуд карда намешавад. Ҳамин тавр, қайд бояд кард, ки ба инкор се лаҳза хос аст: 1) ягон хосияти кӯҳна нест мешавад; 2) ягон хосияти нав пайдо мешавад; 3) ягон хосият аз кӯҳна ба нав интиқол меёбад ва нигоҳ дошта мешавад.

Инкишофи воқеии низом тавассути якчанд инкорҳои пайдарпай сурат мегирад. Дар раванди инкишоф натиҷаи инкор, дар навбати худ, худаш низ инкор шуданаш мумкин аст. Дар ин ҳолат доир ба инкори инкор гуфтан ҷоиз аст. Қонуни инкори инкор тасдиқ менамояд, ки дар раванди инкишоф ҳар кадом зинаи баъдӣ, аз як тараф, натиҷаи инкор шудани зинаи пештара мебошад, аз тарафи дигар, инкори худи ҳамин инкор аст, чунки дар предмети тағйирпазируфта дар зинаю сифати нав баъзе хосияту сифатҳои зинаи инкоршударо такрор мекунад. Дар ҳар кадом инкишофи пешрафтӣ ё таназзулии зинаҳои ҳастӣ ҳамеша лаҳзаҳои нобудшавии низоми кӯҳна ва лаҳзаи давомат (нигоҳдошти баъзе хосияти низоми кӯҳна дар доираи низоми нав) вобастагии диалектикӣ доранд.

Дар қонуни инкори инкор ҷиҳатҳои муҳими инкишоф, аз ҷумла ҳатмӣ будани унсурҳои пайдарпаӣ ва инчунин даврӣ, баргардандагӣ ва барнагардандагӣ ба қайд гирифта мешавад. Ҳар як низом ҳатто дар авҷи рушдаш дар худ нишонаҳои пешинаи худро дорад. Онҳо дар доираи томияти нав шаклан тағйир меёбанд, вале дар чунин шароит мустақилияти муайяни худро дар намуди хосият, ҷузъҳо ва унсурҳои муносиби низоми нав нигоҳ дошта метавонанд. Масалан, дар организми инсон ҳам пайвастагиҳои ғайриорганикӣ, ҳам ҳуҷайраҳои набототӣ ва ҳайвонотӣ вуҷуд доранд. Дар фарҳанги муосир арзишу ақоиди аз гузаштаи қадим меросмонда ҷой доранд. Ҳеҷ як томияти нав бе нигоҳдошту такрори марҳила ва аломатҳои таърихи худ наметавонад амали босамар дошта бошад.

Аз назари методологӣ, дар қонуни инкори инкор принсипи диалектикии ягонагии мантиқӣ ва таърихӣ татбиқ мегардад. Мувофиқи нишондоди ин принсип, низом дар ҳолати нашъунамо дар худ аломату нишонаҳои таърихии хешро дорад ва аз ин рӯ, онро бо сарфи назар кардани ин таърих мураттабу том омӯхтан ғайри имкон аст. Аз ҷониби дигар, маҳз дар камоли нашъунамои предмет, дар мантиқи амалу мавҷудияти он бояд калид ба навсохтордиҳии оқилонаи таърихи он, ба таърихи маърифати онро ҷуст. Амалӣ намудани ин талабот махсусан дар он вақт заруртар мегардад, ки агар низомҳои мураккабсохти инкишофёбандаи табиати зинда, ҷамъият, соҳаи рӯҳ чун предмети тадқиқот мавриди таҳқиқ қарор дода шаванд.

Дар асоси гуфтаҳои боло месазад, ки қонуни инкори инкор ҳамчун қонуни синтези диалектикӣ баррасӣ карда шавад. Зеро он, аз як тараф, дигаргун намудани низомҳо, пайдоиши предмету зуҳуроти сифатан навро таъмин мегардонад, аз тарафи дигар, робитаи генетикӣ бо предмету зуҳуроти қаблиро нигоҳдошт менамояд.

Инкишофи низом на «бо хатти рост», балки «спиралӣ» сурат мегирад: низом зинаи гузаштаро гӯё такрор мекунад, вале ин такроршавӣ дар сатҳи баландтар аст. Натиҷаи инкори инкор «гардиши спирал»-ро хотима бахшида, ҳамзамон заминаи инкишофи оянда, сабаби «гардиши нави спирал» мегардад. Образи спирал самти раванди инкишофро ба таври хеле нисбӣ ифода мекунад. Албатта, раванди воқеӣ дар олам мураккабтар аст.

 

 

 

Қонуни баҳамгузарии тағйироти миқдорӣ ва сифатӣ

Дар қонуни мазкур, ки механизми инкишофро маълум месозад, дар раванди инкишоф алоқаманд будани тағироти миқдорӣ ва сифатӣ тасдиқ карда мешавад.

Тағйироти сифатӣ ин пайдоиши объект, предмет, зуҳуроти нав мебошад. Чуноне, ки Гегел қайд намудааст, сифат «умуман муайянияти яқин, айниятдошта ба ҳастӣ аст… Чизе ба туфайли сифати худ чунин аст, ки ҳаст, сифати худро гум карда, он чигунагии худро қатъ мекунад».[9] Бинобар ин, мафҳуми «сифат»-ро аз хосиятҳои предмет, ки хеле сершуморанд, бояд фарқ карда шавад. Сифат – ин муайянияти ботинии предмет, маҷмӯи хосиятҳои муҳим, ки бе онҳо чигунагии предмети мазкур барҳам мехӯрад. Хосият ҳамчун як тарафи сифат дониста мешавад. Вобаста ба шароитҳои мухталиф дар предмет хосиятҳои гуногун зуҳур меёбанд. Он хосиятҳои предмет, ки дар шароити мазкур маълум намегардад, вале дар дар шароитҳои дигар зуҳур ёфта метавонад, хосиятҳои диспозитсионалӣ (аз лот., dispositio – мавқегирӣ, ҷойгиршавӣ) ё худ барқароршаванда номида мешаванд. Предмет (умуман чиз ҳамчун ҷисм ва раванд) хосиятҳои сершумор дорад, ки аз ҷумлаи онҳо баъзеаш дар шароити мазкур зуҳур меёбад, дигараш дар ҳолати имконӣ, диспозитсионалӣ қарор дорад. Агарчи ин хосиятҳои диспозитсионалӣ зуҳур намеёбанд, вале доимо дар предмет нигоҳ дошта мешаванд. Аз ин бармеояд, ки дар предмет кадом як асоси устувор, барандаи доимии хосиятҳои он – мабдаъ ҷой дорад. Чунин мабдаъ таркиби предмет, «сохт»-и он мебошад.

Ҳамин тавр, сифати предметро ҳам хосиятҳои он ва ҳам мабдаи он муайян мекунанд. Агар мабдаи предмет дигаргун ва хосиятҳои он иваз гарданд, пас тағироти муайянияти сифатии предмет ба вуҷуд меояд. Нобудшавӣ ва пайдоиш ду тарафи ҷудонопазири андозагирии сифатӣ мебошад.

Дар ҳудуди сифати мазкур тағйир ёфтани хосиятҳоро тағйироти миқдорӣ номида мешавад. Миқдор – ин муайянияти зоҳирии ҳастии предмет. Ин муайяниятест, ки бо назардошти хусусиятҳои фазоӣ-вақтии предмет ошкор шуданаш мумкин аст. Миқдор моҳияти предметро ифода намекунад, вай фақат хосиятҳои онро тавсиф менамояд. Агар сифати предмет хоси танҳо як предмет бошад, пас нишонаю аломатҳои миқдории предметҳо ва зуҳуроти гуногун монанд шуда метавонанд. Масалан, мо моҳии зинда ва санги беҷонро қиёс намуда, дар онҳо дарозӣ, баландӣ ва паҳноии якхеларо ба қайд мегирем. Албатта, чунин қиёс аз рӯи нишонаҳои зоҳирии миқдорӣ, ки ба сифати объектҳо беэътино ҳастанд, сурат мегирад.

Таҷрибаи маърифат шаҳодат медиҳад, ки ду методи собит намудани муайянияти миқдорӣ ҷой доранд: ҳисоб ва ченкунӣ. Ҳанӯз Арасту ба ин ишора карда, навишта буд: «Ҳар кадом миқдор маҷмӯъ аст, агар вай ҳисоб карда шавад, бузургӣ аст – агар чен карда шавад».[10]

Ҳамин тавр, дар миқдор ду лаҳзаи баҳамзид – маҷмӯъ ва бузургӣ фарқ карда мешаванд. Барои ифода кардани маҷмӯъ ва бузургиҳо одамон аз давраҳои қадим ададро истифода мебурданд. Бо инкишофи риёзиёт низомҳои мураккабтари ададҳо (ададҳои бутун, ратсионалӣ, комплексӣ ва ғ.) пайдо шуданд. Тавассути онҳо фарқ кардан, тасвир намудан ва фикрӣ сохтор додани намудҳои гуногуни маҷмӯю бузургиҳо имконпазир гашт. Аниқ дарёфт кардани андозаҳои ададии бузургиҳои таҳқиқшаванда дар илм аҳамияти калон дорад. Мутаассифона, мо на ҳамеша ҷиҳатҳои миқдории зуҳуроти мушоҳидашавандаро бо адад ифода карда метавонем. Бамаврид аст қайд намуд, ки агар Арасту маҷмӯро номуттасил ва бузургиро муттасил арзёбӣ карда бошад[11], пас минбаъд нисбӣ будани чунин зидгузорӣ ошкор гашт.

Ду намуди асосии тағйироти миқдорӣ фарқ карда мешавад: афзудан ва косташавӣ (зиёдшавӣ ва камшавӣ).

Аз гуфтаҳои боло маълум мегардад, ки сифат бо моҳияти предмет вобастагӣ дорад, миқдор, пеш аз ҳама, бо шакли зоҳирии он алоқаманд аст. Дар аксари ҳолатҳо ҷудо кардани сифат ва миқдори объект амалиётии тафаккури абстрактисозанда ва нақшавӣ-содданигорандаи мо мебошад. Ҳеҷ кадом сифат қабл аз тағйироти миқдорӣ ва умуман бе рух додани он вуҷуд дошта наметавонад. Ҳамчунин ҳар кадом тағйироти миқдорӣ натиҷаи ягон тағйироти сифатӣ мебошад. Вобаста аз ин бояд ба инобат гирифт, ки тағйиротро қатъиян ба тағйроти маҳз сифатӣ ё маҳз миқдорӣ ҷудо карда намешавад. Онҳо бениҳоят нисбӣ буда, дар аксари ҳолатҳо аз нуқтаи сарҳисоб вобастаанд.

Синтези диалектикии сифат ва миқдор дар категорияи «андоза» ифода карда мешавад. Мазмуни ин категория робитаи тарафайни байни муайянияти сифатӣ ва миқдории зуҳуротро баён мекунад. Ҳар кадом зуҳурот муайянияти сифатии хешро вобаста аз зиёд ё кам гаштани нишондиҳандаҳои миқдориаш нигоҳ дошта метавонад. Аммо ингуна лаппишҳо, ки сифат «иҷозат» медиҳад, сарҳади муайян дорад. Берун шудани тағйироти миқдорӣ аз ин сарҳад боиси нобудшавии сифати мазкур ва пойдоиши ягон сифати дигар мешавад. Масалан, об ҳолати моеъгии худро ҳангоми тағирёбии ҳарорат аз 0 то 100 оС нигоҳ дошта метавонад. Аммо берун аз сарҳади ин фосила об ба намуди газӣ ё ҷисми сахт мубаддал мегардад (ҳангоми меъёрӣ будани фишори атмосфера). Фосила {0, 100} – ин андозаи мавҷудияти об дар сифати моеъгӣ мебошад.

Ҳамин тавр, ин қонун баён мекунад, ки дар ҳар кадом предмет ё зуҳурот ҷамъшавии тағйироти миқдорӣ сурат гирифта, дар марҳилаи муайяни инкишофи он аз ҳадди андоза берун мегардад ва бо ҳамин ба тағйироти сифатӣ, яъне пайдоиши предмети нав сабаб мегардад. Ин предмети нав андозаи худро дорад, ки убур кардани он боз пайдоиши предмети дигарро ба миён меоварад. Ин ҳолат беохир такрор ёфта, аз беохирии раванди инкишоф далолат мекунад.

Ҳастӣ на танҳо бо сохтор ва андоза асос ёфтааст. Дар он равандҳои беандоза ва бетартиб низ ҷой доранд. Албатта, беандозагию бетартибие, ки зодаи иродаи инсон аст, бояд аз беандозагии муқаррарию бетартибии равандҳои табиӣ (ҳаракати броунии молекулаҳо, маҷрои пурталотуми дарё, фаввора задани вулкан ва ғ.) фарқ карда шавад. Аз беандозагӣ ва бетартибии равандҳои табиӣ маҳз раванди худташкилшавӣ дар табиат сарчашма мегирад. Механизми ин ҳодисаро синергетика муфассал шарҳ медиҳад. Аммо беандозагӣ ва бетартибии навъи дуюм, ки бо иродаи инсон вобастааст, ҳамеша бо кадом як чизи харобиовар, ғайримеъёрӣ, зишт айният дода шуда, ба мувофиқат, оқилӣ, самаранокӣ, хайр, неъмат, адолат муқобил гузошта мешавад. Дар аксари ҳолатҳо ин бетартибии харобиовар натиҷаи он аст, ки дар мавриди кӯшидан ба ҳадафҳо вайрон шудани андоза самараи манфиро ба миён меоварад. Дар ин ҷо даъвати ҳакими юнонӣ «андозаро дар ҳама чиз нигоҳ дор» мубрамтар мегардад.

Дар олам намудҳои гуногуни ҷаҳиш-гузаришҳо ба сифати нав мавҷуд мебошанд: регрессивӣ (таназзулӣ) ва прогрессивӣ (пешрафтӣ), босуръат (ё таркишмонанд) ва тадриҷӣ, ба мавҷудияти низом осеб нарасонанда ва пайдосозандаи низоми нав ба ҷои низоми кӯҳна ва ғ. Хусусияти ҷаҳиш ҳам аз табиати предмети тағирёбанда ва ҳам аз шароите, ки ҷаҳиш дар он амалӣ мегардад, вобаста аст. Ҷаҳиш марҳилаи дигаргуншавиҳои сифатии зуҳурот, раванди гузариши як сифат ба дигараш мебошад. Ҷаҳиш ин танаффус дар бетанаффусӣ аст.

Қонуни ягонагӣ ва муборизаи баҳамзидҳо

Тазодҳо гуфта, тарафҳоеро меноманд, ки самти ҷараёни ба ҳамдигар муқобил доранд. Таъсири мутақобилаи ҳамин тарафҳо зиддият ё муборизаи баҳамзидҳоро ташкил медиҳад. Зиддият аз тафовут вобаста аст. Вале ба инобат бояд гирифт, ки на ҳар кадом тафовут ба зиддият сабаб мегардад. Танҳо ҳамон тарафҳои тафовутнок муносибати зидҳоро ташкил дода метавонанд, ки агар тамоили гуногун, самти гуногуни тағйироту инкишоф дошта бошанд.

Ҳамчун шакли мавҷудияти материя зиддият (ягонагӣ ва муборизаи баҳамзидҳо) қонунияти воқеияти объективӣ ва маърифат буда, бо назардошти ин яке аз қонунҳои диалектика мебошад. «Зиддият, – менависад Гегел, – ана он чиз, ки ба олам ҳаракат мебахшад, ва гуфтан хандаовар аст, ки зиддиятро андешидан номумкин аст».[12] «… Зиддият, – қайд мекунад ӯ, – асоси ҳар гуна ҳаракат ва қобили ҳаёт будан аст».[13]

Таснифоти гуногуни зиддиятҳои ҳастӣ ва маърифат мавҷуданд. Зиддиятҳои дохила ва беруна, шаклӣ-мантиқӣ ва диалектикӣ, асосӣ ва ғайриасосӣ, муҳим ва ғайримуҳим, антагонистӣ ва ғайриантагонистӣ ва ғ. ҷудо карда мешаванд. Дар таҳқиқи зиддиятҳои инкишоф алҳол таснифоти зиддиятҳо, назар ба механизми ҳалшавии худи зиддиятҳо, начандон муҳим аст.

Зиддияти диалектикӣ ин таъсири мутақобилаи хосиятҳо, тарафҳо, равандҳо дар низом мебошанд, ки ба сифати сарчашма ва қувваи ҳаракатдиҳандаи он баромад мекунанд. Зиддиятҳо дар ҳар кадом зинаи сохтории ҳастӣ, дар андозаҳои ҳам моддӣ ва ҳам маънавии он ҷой доранд. Албатта, онҳо ҳеҷ гоҳ ва дар ҳеҷ ҷой дар намуди ҷудогона вуҷуд надоранд, балки ягонагии генетикию функсионалиро ташкил медиҳанд, ки дар он ҳалли як зиддият восита-асоси ҳалли зидиятҳои дигари низом шуда метавонанд.

Зиддиятҳои диалектикӣ тарзҳои гуногуни ҳалшавӣ доранд. Ба назар бояд гирифт, ки баҳамзидҳо на танҳо бо ҳамдигар зиддият, инчунин ягонагӣ доранд. Бинобар ин, яке бе дигаре амал карда наметавонад. Ғолиб гардидани як тарафи муқобил аз болои дигараш имконпазир аст, ки дар ин ҳолат доимо худи тарафи музаффарёфта низ бетағйир намемонад, чунки низом ба сифати нав мегузарад. Яке аз шаклҳои муҳими ҳалшавии зиддиятҳои диалектикӣ ин интиқолёбӣ, баҳамгузарии тарафҳои он дар ягон доираи сеюм мебошад, ки ҳар дуи ибтидоҳои зидро муттаҳид месозад. Масалан, зиддиятҳои байни ҷамъият ва табиат, шахс ва ҷомеа, озодӣ ва масъулият ва ғ. аз ҳамин ҷумла мебошанд. Онҳоро бо роҳи «ғолиб созондан»-и яке аз тарафҳои муқобил ҳал кардан номумкин аст.

 

Принсипи детерминизм

Детерминизм (аз лот., determinare – муайян кардан) назариёти фалсафӣ аст, ки қонуниятӣ ва сабабӣ будани кулли зуҳуроти табиат ва ҷамъиятро эътироф мекунад.

Детерминизми фалсафӣ ва илмӣ ҳар кадом зуҳуротро натиҷаи ягон сабабҳо меҳисобад, ки онро ба вуҷуд овардаанд, ҳамчунин худи ин зуҳурот чун сабаби зуҳуроти дигар таҳқиқ шуданаш мумкин аст. бояд қайд намуд, ки мавқеҳои фалсафӣ дар ин масъала фарқи зиёд доранд, махсусан агар сухан дар бораи асосҳои сабабии олам равад. Баъзеи файласуфон мавҷудияти оламро бо сабабҳои табиӣ алоқаманд мекунанд, баъзеи дигар оламро офаридаи Худо ё хиради ҷаҳонӣ меҳисобанд.

Ҳамин тавр, дар низомҳои фалсафӣ (ҳам материалистӣ ва ҳам идеалистӣ) хусусияти қонуниятӣ доштани сабабиятнокии зуҳуроту равандҳои олам эътироф карда мешавад. Дар аксари ҳолатҳо индетерминизм ба сифати алтернативаи детерминизм баромад мекунад. Бояд гуфт, ки дар индетерминизм, чун қоида, танҳо ягон хусусияти детерминизм, ягон принсипи он (масалан, принсипи сабабият) инкор карда мешавад. Дар илми муосир чанде аз кашфиётҳо дар соҳаҳои физика, биология ва синергетика ба ақидаҳои индетерминистӣ нерӯ бахшид. Вале дар ягон соҳаи илм индетерминизм хусусияти қатъиро соҳиб нагардид. Гуфтан беҳтар аст, ки дар чунин шароит доираи принсипи детерминизм васетар шуда, як намуди фаҳмиши метафизикии он, ки детерминизми лапласӣ (аз номи Лаплас) аст, аз назари илмӣ бартараф гардид.

Детерминизми лапласӣ дар асоси комёбиҳои илми асрҳои XVII-XVIII, ки ба ташаккули манзараи механикии олам сабаб гардид, пайдо шуд. Нишонаҳои фарқкунандаи детерминизми лапласӣ инҳо мебошанд:

— нисбат додани кулли гуногунрангии робитаҳои олам (аз ҷумла шаклҳои детерминация) ба робитаҳои сабабӣ-натиҷавӣ;

— тасдиқи он, ки ҳар кадом як натиҷа фақат як сабаб дорад (монокаузализм);

— инкор кардани мавҷудияти зуҳурот ва робитаҳои тасодуфӣ дар табиат, айният додани тасодуф ба номаълумии сабаби ҳодисаҳо;

— фаҳмиши озодӣ ҳамчун зарурати даркшуда.

Камбудии ҷиддии детерминизми лапласӣ ин зоҳиршавии фатализм (аз лот., fatalis – фалокатовар; тақдирпарастӣ ) дар он мебошад. Андешида мешавад, ки агар кулли зуҳуроту ҳодисаҳо бо сабабҳои гузашта муайян шуда бошанд, пас дар лаҳзаи ҳозира оид ба ягон гуна интихоби озод сухан рондан муҳол аст. Рафтори минбаъдаи мо бо гузашта комилан муайян карда шудааст. Ҳамчунин камбудии дигари детерминизми лапласӣ дар он аст, ки ҳарчанд ҳамаи зуҳуротро сабабдошта ҳисобад ҳам, аммо хулосаи нодуруст бароварда, амали ин сабабро бо зарурат алоқаманд мекунад.

Инкишофи таърихии фалсафа ва илм нуқтаҳои детерминизми лапласиро инкор менамояд. Дар шароити муосир дар бораи фаҳмиши сифатан нав, фаҳмиши диалектикии принсипи детерминизм гуфтан ҷоиз аст. Мувофиқи он, олам ҳамчун томияти серзинаи инкишофёбанда баррасӣ мегардад, ки дар он эҷодкорӣ ва озодии инсон на танҳо мавҷуд аст, балки ба ҳайси омили сабабияти мавҷудият ва таҳаввулоти ин томият эътироф карда мешаванд. Ба нишонаҳои хоси детерминизми муосир мутааллиқ мебошанд:

  1. Эътироф кардани хусусияти обективии тасодуф дар табиат ва ҷамъият. Тасодуф ба зарурат набояд муқобил гузошта шавад, зеро онҳо ягонагии диалектикиро ташкил медиҳанд. Бетартибият ва номуайянӣ атрибути худи ҳастӣ буда, асоси объективии онтологии фардиятӣ, озодӣ ва эъҷодии инсон ба шумор мераванд.
  2. Мафҳуми «детерминизм» нисбат ба мафҳуми «сабабият» васетар аст, чунки ба он намудҳои ғайрисабабии вобастагӣ ворид карда мешаванд. Масалан, вобастагии функсионалӣ, низомӣ, мақсадӣ ва ғ. аз ҳамин қабил мебошанд. Бояд гуфт, ки доир ба масъалаи намудҳои детерминатсия (муайянкунандагӣ, шарт) дар байни олимон ақидаи ягона то имрӯз вуҷуд надорад.
  3. Шаклҳои мухталифи детерминатсия дар зинаҳои гуногуни ҳастии олам аҳамияти гуногун доранд. Чунончи, аҳамияти детерминатсияи мақсадӣ дар зинаҳои болоӣ меафзояд ва дар ҳастии инсону ҷамъият мақоми хосса касб мекунад.
  4. Ҳамон як навъи робитаҳо дар зинаҳои ҳастии олам гуногун зуҳур меёбанд. Вобаста аз болоӣ будани зинаҳо, навъи мазкури робитаҳо мураккабтар мегарданд. Чунончи, дар сатҳи равандҳои ҷамъиятӣ детерминатсияи низомӣ аз вобастагиҳои сершумори функсионалӣ, инчунин аз детерминантҳои сабабӣ ва арзишӣ-мақсадӣ ҷудо буда наметавонад.
  5. Робитаҳои сабабӣ хусусияти ғайриростхатӣ (сершохавӣ ва эҳтимолӣ) дошта, дар якҷоягӣ бо дигар шаклҳои детерминатсия таҳлил намудани онҳо мантиқи ғайрихатии тафаккури илмиро тақозо дорад, ки он шакли муосири зуҳурёбии тафаккури диалектикӣ ба шумор меравад.

Ин ҷо дар бораи чанде аз хусусиятҳои робитаҳои сабабӣ ва функсионалӣ гуфта мегузарем. Маълм аст, ки мафҳуми «робитаи сабабӣ» мафҳуми марказии детерминизм мебошад. Вай ифодакунандаи робитаи генетикии байни зуҳурот мебошад, ки дар ин робита як зуҳурот (сабаб) дар шароитҳои муайян ҳатман зуҳуроти дигар (натиҷа)-ро тавлид месозад. Аломати муҳими робитаҳои сабабӣ ин аст: аввалан, хусусияти тавлидсозандагии сабаб нисбати натиҷаи фарорасида; сониян, муносибатҳои сабабӣ-натиҷавӣ дар муттасилии фазоӣ-вақтии муайян амалӣ мешавад.

Робитаи сабабии оддӣ шакли соддатарини сабабият мебошад. Ин робитаи ду зуҳурот – А сабаб ва В натиҷа мебошад, ки дар он зуҳуроти якум дуюмиро ба миён меорад: АВ. Сабаб нисбат ба натиҷа пештар зуҳур дорад, вале на ҳар ҳодисае, ки пештар ба вуҷуд омадааст, сабаби ҳодисаи баъдӣ аст. Муҳокима аз рӯи принсипи «баъд аз ин – пас бо сабаби ҳамин» хатогии мантиқӣ мебошад. Робитаи сабабӣ барнагарданда аст, яъне агар А сабаби В бошад, пас В сабаби А буда наметавонад. Ҳамон як сабаб дар ҳамон шароит танҳо ҳамон як натиҷаро падид меорад. Ин принсипи якхелагии олам мебошад. Аз он чунин маънӣ бармеояд, ки табиат моро ҳеҷ гоҳ «фиреб» намедиҳад. Ин принсип аҳамияти калони амалӣ дорад, зеро имкон медиҳад, ки ҳодисаҳо пешбинӣ ва идора карда шаванд.

Хотиррасон менамоем, ки на объектҳои моддӣ, балки тағйирёбиҳои онҳо сабаб ва натиҷа мебошанд. Ҳар кадом сабаб худаш натиҷаи сабаби дигар аст, ҳамчунин ҳар кадом натиҷа сабаби натиҷаи дигар аст:

 

 

АВ→С→DEF

 

 

Занҷираи сабабие, ки аз дигарҳояш пурра ҷудо бошад, вуҷуд надорад. Ин занҷираҳо ҳамдигарро бурида мегузаранд. Дар хати буриш ҳодисае (натиҷае) рух доданаш мумкин, ки барои ҳар дуи онҳо «ғайринақшавӣ», тасодуфӣ мебошад. Дар ин ҳолат чунин ҳодиса оғози занҷираи нави сабабӣ мегардад:

 

А1А2

                         (

В1В2ХХ1Х2Х3→Xn

                 &

С1С2

 

 

 

 

 

 

Ҳамчунин як ҳодиса сабаби наиҷаҳои сершумор шуда метавонад. Ҳар кадоми ин натиҷаҳо, дар навбати худ, сабаби натиҷаҳои дигар мешаванд, ки ягон занҷираи нави ҳодисаҳоро ташкил менамоянд. Ҳамин тавр, занҷираҳои сабабӣ ба шохаҳо тақсим мешаванд Дар чунин вазъият сабаби ибтидоӣ, ки дар нуқтаи буриш ҷой дошт, ба ҷараёни минбаъда, ба имкониятҳои амалишавандаи марҳилаи «афзоиш»-и онҳо таъсири ҳалкунанда намерасонад:

 

                        X1X2

                    &

АВ→С→Y1 Y2

                     (

                          Z1Z2

 

 

 

 

 

Ҳангоми пайдо шудани ҳар кадом зуҳурот маҷмӯи сабабҳо амал мекунанд, ки шароит номида шудаанд. Аз байни онҳо ҳамеша сабаби асосиро ҷудо кардан мумкин аст; онро баъзан сабаби хос меноманд. Вале ҳатто дар сурати мавҷуд будани сабаби асосӣ ва маҷмуӣ шароитҳо мумкин аст, ки натиҷа фаро нарасад. Барои фарорасии натиҷа баҳона лозим мегардад. Кӯшиши дарёфти бошууронаи баҳона ё баръакс, бартараф кардани он, аз ҷумлаи унсурҳоии муҳими ҳастии инсонӣ ба шумор мераванд.

Дарёфт кардани сабабҳо ва шароитҳои пайдоиши зуҳуроту ҳодисаҳои муайян вазифаи муҳими ҳар кадом илм мебошад. Маънидодкунии сабабӣ ҳамчун унсури ҳастии оқилонаи инсон ба тарзи ирратсионалии фолбинӣ имоноварӣ зид гузошта мешавад.

Робитаи функсионалӣ (ё коррелятсионӣ) низ навъи муҳими робитаҳо ба шумор меравад. Дар он муносибати тавлидсозандагӣ ба назар намерасад, вале коррелятсияи тарафайн (таносуб, иртиботи мутақобила) ва таъсири мутақобилаи зуҳурот ё предметҳо ҷой доранд. Ин коррелятсияи вақтии ивазшавии шабу рӯз, дувоздаҳсолиҳо ва дигар доираҳо буда метавонад. Ин коррелятсияи фазоии навъи муносибатҳои симметрӣ буда метавонад. Тобеияти коррелятсионии дохили низом аҳамияти муҳим дорад, масалан муоширати донишҷӯён дар доираи гурӯҳи худ; ҳаракати коррелятсионии амали дастони инсон; коррелятсияи мутақобилаи қисмҳои гуногуни геном (маҷмӯи генҳо дар ҳуҷайра) ва ғ.

Дар воқеъ, қонунҳои сершумор дар илмҳои гуногун тобеиятҳои муҳими функсионалиро муайян менамоянд, масалан вобастагии тағирёбии обуҳаво аз тағйирёбии фишори атмосфера, афзоиши миқдори талоҳо ва ногувории вазъи иҷтимоии ҷомеа. Ҳангоми балоиҳагирӣ ва сохтани таҷҳизоти техникӣ робитаҳои функсионалӣ аҳамияти муҳим доранд. Алоқамандии майна ва психика хусусияти функсионалӣ дорад, на сабабӣ. Шарҳдиҳии функсионалӣ ба шарҳдиҳии сабабӣ қатъиян зид гузошта намешавад, балки дар доираи назари диалектикӣ ба равандҳои дитерминатсия, онро пурра мегардонад.

Категорияҳои детерминизм

Мушаххасгардонии диалектикии принсипи детерминизм ва пайвастшавии он бо принсипи инкишоф тавассути низоми категорияҳои ҷуфтӣ, ки тарафҳо ва тамоилҳои баҳамзиди ҳастиро инъикос менамоянд, амалӣ карда мешавад.

Мафҳуми «қонун» категорияи муҳими детерминизм мебошад. Ба маънои васеъ ва абстрактӣ қонун навъи робитаҳои муҳим, устувор, такроршаванда, ногузир ва объективии зуҳуроти олам мебошад. Қонуният зоҳиршавии қонунҳо мебошад. Қонунҳои воқеият новобаста аз шуури мо мавҷуданд ва амал мекунанд. Қонунҳои воқеият объективӣ мебошанд. Қонунҳои илм – қонунҳои маърифатшудаи воқеият, ки дар тафаккури мо инъикос ёфтаанд. Ҳамаи илмҳо самти умумии омӯхтани қонунҳои объективии ё табиат, ё ҷамъият, таърих, фарҳанг, ё худи маърифат, тафаккурро доранд. Дар ҳар ҳолат сухан дар бораи қонунҳои олами воқеӣ (на фавқултабиию транссендентӣ) меравад, ки моҳияти ашёҳо ва зуҳурот, робитаҳои байни онҳо устуворгаштаро инъикос менамоянд.

Қонунҳо вобаста аз дараҷаи умумияташон (аз қонунҳои куллии фалсафӣ сар карда то мушаххас-таҷрибавӣ), аз рӯи соҳаи амалашон (иҷтимоӣ ва психологӣ, табиати органикӣ ва ғайриорганикӣ), аз рӯи сифати муносибатҳои детерминатсионӣ (статикӣ ё динамикӣ) ва ғ. аз ҳамдигарашон фарқ мекунанд.

Дар шароити муосири инкишофи маърифати илмӣ бо боварии комил метавон гуфт, ки қонунҳои табиат, ҷамъият ва маърифат ҳадди зуҳурёбиҳои қонуниятҳои диалектикии инкишоф мебошанд.

Инҷо зарур аст, ки чанде аз хусусияти қонунҳои ҷамъият қайд карда шавад:

а) қонунҳои ҷамъият, дар тафовут аз қонунҳои табиат, дар ҷараёни ҳаёту фаъолияти одамон пайдо мешаванд; онҳо бо ҳаёти рӯзмарраи одамон ва ҷамъият алоқаманд мебошанд (новобаста аз он, ки одамон онҳоро равшан дарк намекунанд ё қувваи фавқултабиӣ хоҳанд ҳисобид);

б) давомнокии амали қонунҳои ҷамъият ва фарҳанг нисбат ба қонунҳои табиат маҳдудтар аст: онҳо «таърихӣ» мебошанд. Ин махсусан дар мисоли ивазшавии қонунҳои иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва сиёсӣ хубтар мушоҳида карда мешавад.

Категорияҳои зарурат ва тасодуф дараҷаи қатъӣ ва беалтернативии муносибатҳои детерминатсиониро инъикос менамоянд. Аз мавқеи диалектикӣ зарурат ва тасодуф алоқаманд буда, ду тарафи раванди инкишофро ташкил медиҳанд. Инкишоф ба таври ростхата сурат намегирад, вай дар олами воқеӣ амалӣ мегардад. Ба ин раванд ҳам сабабҳои дохилӣ ва ҳам вазъияти беруна таъсир расонида метавонанд.

Дар анъанаи фалсафии гузаштаи наздик зарурат бо робитаҳои дохилӣ (муҳим) вобаста карда мешуд, тасодуф бо робитаҳои беруна (ғайримуҳим). Чунин тафсири зарурат ва тасодуф сазовори эътироз шуда метавонад. Чунки дар он дохилӣ ва беруна қатъиян зид гузошта мешавад, ҳарчанд ки фарқияти онҳо нисбӣ аст. Худи тасодуф асоси худро на танҳо дар берун, инчунин дар дохил дошта метавонад. Аз ин лиҳоз, тасодуф – ин амалишавии як имконияти объект аз ҷумлаи имкониятҳои сершумораш дар шароити муайян ва муносибати муайян. Масалан, ҳангоми қуръапартоӣ ду имконияти рӯйболо афтидани танга мавҷуд аст, аммо танҳо яке аз ин имкониятҳо амалӣ мешавад. Метавон гуфт, ки мавҷудияти тасодуф дар олам зарур (ногузир) аст. Бе тасодуф озодӣ ва интихоби озод вуҷуд дошта наметавонанд. Агар тасодуф ҷой намедошт, ҳастӣ хусусияти фаталистӣ ва статикӣ касб мекард. Зарурат – амалишавии ягона имконияти обект, ки маҳз онро дар шароити муайян ва муносибати муайян дорад. Масалан, барои ҳар кадом организми зинда ҳамеша ҳадди муайяни давомнокии ҳаёташ вуҷуд дорад ва ғ. Зарурат ва тасодуф ҳамчун тарзҳои гуногуни табдилёбии имконият ба воқеият маълум карда мешаванд.

Ҳамин мавқеро ҳамчунин синергетика, ки низомҳои номувозинатиро таҳқиқ мекунад, асоснок менамояд. Дар равандҳои ноустувору динамикӣ детерминизм гум намешавад, балки сифати наверо соҳиб мегардад, ки бо маҳдудияти интихоби худ ба худи (пешбининашудаи) роҳҳои имконии инкишофи минбаъдаи низомҳо вобастагӣ дорад. Раванди ростхатӣ ба раванди ғайриростхатӣ ва гуногунандоза табдил мегардад.

Асоснок карда шудани сифати нави динамикии детерминизм имкон фароҳам сохт, то ки ҷой доштани хусусияти нави таъсирҳои мутақобилаи зарурат ва тасодуф дар минтақаи бифуркатсия исбот карда шавад. Дар минтақаи номбаршуда тасодуф ба дараҷаи муайяни детерминизми динамикӣ соҳиб мегардад, ки он дар се муносибат назаррас мебошад:

  1. На ҳар як тасодуф имконӣ аст. Фақат ҳамонаш имконӣ аст, ки дар доираи маҷмӯи роҳҳои инкишофи ояндаи низом ҷойгир бошад. Ин маҷмӯъ (гуногунандозагӣ) аз хусусияту хосиятҳои динамикии низом вобаста аст. Хусусияти номаҳдудии тасодуф ба маҳдудӣ мубаддал мегардад, ки сабабаш ҳад доштани маҷмӯи имкониятҳояш мебошад.
  2. Тасодуф – ин худ ба худ интихоб шудани як флуктуатсия аз маҷмӯи флуктуатсияҳои низоми интиқолёбанда мебошад, ки ба худ сифати аттрактори навсохтордиҳандаи низомро касб мекунад. Аз ин сабаб дараҷаи эҳтимолияти ин ё он тасодуф аз маҷмӯи флуктуатсияҳои низом вобаста мебошад. Детерминизми динамикии тасодуф вобаста ба маҳдуд будани ин маҷмӯъ боз ҳам муайянтар мегардад.
  3. Тасодуф бо қонуниятҳои давомат дар инкишофи зуҳурот маҳдуд карда мешавад. На ҳар як флуктуатсия, балки танҳо яке аз онҳо, ки дар худ тамоюли мусбии хосиятҳои ба сифати нав интиқолёбии материяи иҷтимоиро маҳфуз медорад, ба аттрактор (мутаносибан – ба зарурати сохторёбии низоми муайян) табдил меёбад.

Бояд қайд намуд, ки на танҳо тасодуф хосиятҳои зикршударо соҳиб мегардад, инчунин дар навбати худ зарурат низ чанде аз хосиятҳои тасодуфро дар бар мегирад. Аввалан, худташкилшавии зарурат худ ба худ аз маҷмӯи муайяни флуктуатсияҳо сурат мегирад. Дар минтақаи бифуркатсия вай шакли аттракторро ва баъди гузаштан аз ин минтақа, шакли сохтори диссипативиро (пошхӯрандаро) соҳиб мегардад. Худ ба худ ба аттрактор (мутаносибан – ба шакли зарурат) табдил шудани яке аз флуктуатсияҳо маънои онро дорад, ки зарурат тасодуфро дар худ гирифт, тасодуф ба зарурат мубаддал гашт.Сониян, дар шакли аттрактор ё сохтори диссипативӣ зарурат дар шохаи минбаъдаи ба сифати нав интиқолёбии низом боз ба яке аз флуктуатсияҳо (ба тасодуф) табдил мегардад.

Чунин аст механизми баҳамгузарии зарурат ва тасодуф, синтези динамикии онҳо, ки шакли баҳамтабдилёбии флуктуатсияҳо ба аттрактору сохторҳои диссипативӣ ва баракси онро ба худ мегирад.

Синтези динамикӣ ва баҳамгузарии зарурату тасодуф механизми мушаххас гардонидашудаи синергетикии амали қонуни инкори инкор мебошад. Ин механизм ба ҷаҳиши сифатӣ мазмуни мушаххастари баҳамгузариҳои флуктуатсияҳо ва аттракторҳо, пешбининашуда (худ ба худ) ва қонуниятӣ, зарурат ва тасодуфро зам менамояд. Навоварии баёни синергетикии ин қонун маҳз дар ҳамин зоҳир мегардад.

Имконият ва воқеият ҷуфти категорияҳо мебошанд, ки яке аз ҷанбаҳои муҳими диалектикаи ҳастии оламро инъикос менамоянд.

Мафҳуми «воқеият» бо ду маънояш истифода мешавад. Дар маънои васеаш мазмуни ин мафҳум ба мафҳумҳои «материя», «олами моддӣ» ва «воқеияти моро иҳотакарда» наздик аст. Вале дар ин маънои васеаш мафҳуми воқеиятро бо мафҳуми имконият муқоиса карда наметавонем, чунки материя, воқеияти моддӣ на имконӣ, балки актуалӣ (воқеӣ) вуҷуд доранд. Маънои дигари мафҳуми «воқеият» — ин ҳастии мушаххаси объекти алоҳида дар муддати муайяни вақт, фазои мавзеӣ дошта, бо хусусиятҳои сифатӣ ва миқдорӣ, дар шароитҳои муайян. Агар бо суханони Гегел ифода кунем, воқеият «ҳастии нақди объект» мебошад. Дар ин мазмун мафҳуми воқеият ҳамрадифи диалектикии мафҳуми имконият буда метавонад. Аз ин лиҳоз, мо мафҳуми «воқеият»-ро маҳз дар ҳамин мазмун истифода хоҳем бурд.

Нишонаҳои асосии воқеият актуалӣ (воқеӣ) ва таърихӣ будан аст. Воқеияти обект – ин тамоми боигарии мазмуни он, робитаҳои дохилӣ ва берунааш дар давоми вақти муайян. Таърихияти воқеият дар он аст, ки вай натиҷаи тағйироти воқеияти пешина, натиҷаи имконияти амалишуда буда, худаш низ асоси воқеияти оянда мебошад.

Категорияи «имконият» диалектикаи робитаи мутақобилаи воқеияти ҳозира ва ояндаро инъикос менамояд. Имконият – ин ояндаи объект дар ҳозираи он, тамоилу самти тағйироти объект. Имконият чунин варианти тағйирёбии вақеият аст, ки ба қонунҳои он мухолиф нест. Имконият ҷудо аз воқеият вуҷуд дошта наметавонад. Воқеияти мазкур дар ҳуд имкониятҳои сершумор дошта, ба хусусияти тағйироташ кадом як номуайянӣ мансуб мебошад. Ҳозира дар ҳолати умумӣ дақиқ муайян карда наметавонад, ки кадоме аз имкониятҳояш амалӣ мешаванд, зеро шароити амалишавии онҳо ҳанӯз муҳаё нашудааст. Ҳар як имконияти мушаххас пурра маълум аст, вале тақдири ҳар кадоми имкониятҳо, амалӣ шудан ё нашудани онҳо нисбатан номаълум мемонад. Дар ин ҳолат дар бораи эҳтимолият гуфтан ҷоиз аст. Эҳтимолият андозаи миқдории имконият, баҳои дараҷаи амалишавии он мебошад.

 

 

 

 

 Фазо ва вақт

 

Фазо ва вақт аз ҷумлаи муҳимтарин шаклҳои ҳастӣ ба шумор мераванд. Барои равшан сохтани фаҳмиши фалсафии ин атрибутҳои ҳастӣ лозим аст, ки бо таърихи тасаввурот доир ба ин мавзӯъ мухтасар шинос гардем.

Инсон дар ҳаёти ҳаррӯзааш оламро дар сатҳи муроқибаи ҳиссӣ дарк мекунад, ки дар он материя, ҳаракат, вақт ва фазо аз ҳамдигар ҷудо нестанд. Аз ҷумла инсон эҳсос мекунад, ки ӯ дар фазо зиндагии хешро пеш мебарад, аз андоза, ҳудуд ва ҳаҷми он як навъ вобастагӣ дорад. ӯ ин андозаҳоро чен мекунад, ҳудудҳоро убур месозад, ҳаҷмҳоро пур мегардонад, яъне бо фазо ҳаммавҷудиятӣ дорад. Чунин ҳаммавҷудиятӣ дар ҷаҳонфаҳмии асотирӣ нақши худро гузоштааст: фазо ҳамчун маҷмӯи муташаккилонаи объектҳо ва равандҳо тасаввур карда мешуд.

Аз ин нуқтаи назар, фазо натиҷаи гузариши тадриҷӣ аз бенизомӣ (хаос) ба низомнокӣ аст. Дар тасаввуроти асотирӣ «маркази олам» ба мисли «меҳвар»-и фазо буда, фазо аз ин меҳвар ба намуди спиралӣ паҳн шудааст. Чунин паҳншавӣ муташаккилона ва мутобиқи қонуниятҳои муайян сурат гирифтааст. Ғайр аз ин, нисбати ҳамдигар бо тартиби муайян ҷойгир шудани қисмҳои фазо ба инобат гирифта мешуд. Бинобар ин, маърифати фазо дар ибтидо бо ду амал асос меёфт: таҳлил (ҷудосозӣ) ва таркибдиҳӣ (ҳамҷоясозӣ). Дар фаҳмиши асотирӣ фазо асосан номуттасил, фосиладор ва ҳархела буда, он бо вақт ҳамҷоя аст. Дар доираи баъзе адабиёти муосири илмӣ барои андешидани алоқамандии вақтӣ ва фазоии ҳодисот аз мафҳуми «хронотоп» (аз юнонӣ, chronos – вақт + topos – ҷой) иcтифода карда мешавад.

Ҳамин тавр, дар тафаккури асотирӣ фазо на ҳамчун хосияти физикии ҳастӣ, балки ҳамчун ҷои махсуси коинотӣ тасаввур мешуд, ки дар он муборизаи худоёни хайр ва шарр сурат мегирад. Алҳол ин образи фарҳангии фазо аст, ки дар он ҳамаи ҳодисот муназзам ва сифатан ҳархела буда, мавзеҳои алоҳидааш барои инсон бо маъною мазмунҳои махсус пур карда шудааст.

Одамони давраи қадим ҳамчунин аз вақт вобастагӣ доштани худро равшантар ҳис мекарданд, зеро бо он фаҳмиш дар бораи марг алоқаманд буд: бо гузашти вақт инсон ва ашёҳо фано мешаванд. Дар тасаввуроти асотирӣ вақт хосияти хаттӣ ва даврӣ дорад. Вақт аз нуқтаи ибтидоӣ, аз лаҳзаи офариниши олам оғоз гардида, паҳн мешавад ва ҳамзамон хосияти даврӣ (такрорёбӣ) касб мекунад. Мувофиқ ба ин, марҳилаҳои ҳаёти худи инсон бо қайд кардани идҳои маросимӣ, ки ҳодисаҳои гузаштаи асотириро такрор мекунанд, фарқ карда мешуд.

Тасаввуроти асотирӣ дар бораи фазо ва вақтро набояд маҳсули шуури содда фаҳмид. Алалхусус ин ба фаҳмиши робитаи фазо ва вақт, даврӣ ва хаттӣ будани мавҷудияти олам дахл дорад. Муттасилии фазоӣ-вақтӣ дар шуури асотирӣ ҳамчун нишонаи асосии сохтори Кайҳон баромад мекунад. Бенизомии азалӣ тавассути муносибатҳои фазоӣ-вақтӣ ва амалҳои бо ин муносибатҳо асосёфтаи маросимии сохторбахшанда ба низом дароварда мешавад.

Муҳимияти фазо ва вақт барои инсон ҳам дар давраи пайдоиши фалсафа ва ҳам дар фалсафаи муосир яке аз масъалаҳои марказӣ ба шумор меравад. Бояд қайд кард, ки тасаввуроти фалсафӣ дар бораи фазо ва вақт дар замони муосир низ комилу хотимавӣ нестанд.

Ҳеҷ гоҳ касе вақту фазои «холис», ҷисмҳои моддии берун аз вақту фазоро дарк накардааст. Аммо фалсафа ва илм дар давоми таърихи худ кӯшидаанд, ки чӣ будани вақт ва фазоро фаҳманд. Умуман, агар ба таърихи ҳалли ин масъала назар карда шавад, тафсирҳои зерини фазо ва вақтро ҷудо кардан мумкин аст.

Мисоли тафсир карда шудани фазо:

— масофати холӣ, ки бо кулли чизҳо пур шудааст, аммо худаш аз онҳо вобаста нест (Демокрит, Эпикур, Нютон);

— имтидолнокии материя ё эфир (Афлотун, Арасту, Декарт, Спиноза, Ломоносов); ҳамчун шакли мавҷудияти материя (Голбах, Энгелс);

— тартиби ҷойгиршавӣ ва ҳаммавҷудиятии объектҳо (Лейбнитс, Лобачевский);

— комплекси эҳсосоту далелҳои таҷрибавӣ (Беркли, Мах) ё шакли тотаҷрибавии муроқибаи ҳиссӣ (Кант).

Мисоли тафсир карда шудани вақт:

— ҷавҳар ё моҳияте, ки ба ягон чиз ниёз надорад, вобаста аз ин маълум кардани хосиятҳои метрикӣ (ченакӣ)-и он (Фалес, Анаксимандр); бо тафсири мазкур пайдоиши назарияи субстансионалӣ (ҷавҳарӣ)-и вақт алоқаманд аст;

— тафсири динамикии вақт: доимо ҷорӣ будан, муттассилӣ ва универсалӣ будани вақт (Гераклит);

— тафсири статикии вақт: тағйирнопазир будани вақт (Парменид);

-тафсири релятсионии вақт аз мавқеи идеалистӣ (Афлотун). Вақт дар олами идеяҳо тағйирнопазир буда, дар он ҷо абадият ҳукмрон аст, вале дар олами «ғайриҳақиқӣ»-и чизҳои моддӣ вақт динамикию релятивӣ аст. Инҷо гузашта, ҳозира ва оянда вуҷуд доранд;

— давомнокии мавҷудият ва андозаи тағйироти материя (Арасту, Декарт, Голбах); тафсири релятсионии вақт аз мавқеи материалистӣ – вақт ҳамчун шакли мавҷудияти материя, ки давомнокӣ ва тартиби ивазшавии тағйиротро ифода мекунад (Энгелс, Ленин);

— давомнокии ҷавҳарии мутлақ, якҷинса барои кулли Кайҳон, ки аз ҳеҷ гуна таъсири мутақобила ва ҳаракати ҷисмҳо вобастагӣ надорад (назарияи субстансионалии классикии Нютон);

— хосияти нисбии чизҳои феноменалӣ, тартиби ба амал омадани ҳодисаҳо (назарияи релятсионии классикии Лейбнитс);

— шакли ба тартиб даровардашудаи комплексҳои эҳсосот (Беркли, Юм, Мах) ё шакли априории (тотаҷрибавии) муроқибаи ҳиссӣ (Кант).

Арасту вақт ва ҳаракатро айният дода, навишта буд, ки ҳам дар вақт ва ҳам дар ҳаракат ҳамеша ҳолати «пеш» ва «баъд» вуҷуд дорад. Маҳз вобаста ба ҳаракат мо «ҳоло»-ҳои фарқиятдоштаро мефаҳмем. Вақт – ин тартиби «ҳоло»-ҳо, ивазшавии онҳо, шумораи онҳо. Вақт – «миқдори ҳаракат вобаста ба ҳолати гузашта ва оянда».

И.Нютон дар бораи вақти мутлақ сухан карда, қайд намудааст, ки вай «худ ба худ аз рӯи моҳияташ, бе ягон робита ба чизи беруна, яксон ҷорӣ мешавад ва ба тарзи дигар дарозӣ номида мешавад». Инчунин И.Нютон фазои мутлақро «махзан»-и ҷисмҳо номидааст. Таърихан дар давоми асрҳои ХVIII-XIX назариёти вақти мутлақ ва фазои мутлақ дар фалсафа ва табиатшиносӣ назарияи асосӣ буд. Дар фалсафа онро назарияи субстансионалӣ (ҷавҳарӣ) меноманд. Дар ин назария тасдиқ карда мешавад, ки фазо ва вақт ҳамчун ҷавҳар ё моҳиятҳои мустақил бе материя вуҷуд дошта метавонанд. Муносибати байни фазо, вақт ва материя тимсоли муносибати ҷавҳарҳои мустақил мебошад. Аз ин рӯ, хулоса карда мешуд, ки хосиятҳои фазо ва вақт аз хусусияти равандҳои моддӣ вобастагӣ надоранд.

Ин назариёт метафизикӣ буд, чунки дар он робитаи материяи муҳаррикро бо фазо ва вақт ба инобат гирифта намешуд: эътироф мешуд, ки фазои «холис»-и берун аз материя ё вақти «холис»-и аз равандҳои моддӣ умуман новобаста вуҷуд дошта метавониста бошад. Ба ҳар ҳол ин тасаввуроти метафизикӣ дар бораи фазо ва вақт асосҳои таҷрибавии худро дошт. Дар олами кабир, ки муҳити асосии зиндагии инсон аст, робитаи бевоситаи фазо, вақт ва ҷисми муҳарик эҳсос карда намешавад. Объект мумкин аст, ки аз ҷои муайяне дур шавад, аммо баъди ин худи ҷои фазоӣ тағйир намеёбад ва дур намешавад. Ҳамин тарз, вақт низ ҳамчун ба объект муносибатнадошта фаҳмида мешуд.

Ҳанӯз дар даврае, ки илм метафизикию механистӣ буд, ин тасаввурот мавриди танқиди Гегел қарор гирифтанд. «Мо, — менависад ӯ, — ҳеҷ кадом фазоро маълум карда наметавонем, ки фазои мустақил бошад; вай ҳамеша фазои фарогирифта мебошад ва аз фарогирифтаҳои худ тафовут надорад», «на дар вақт ҳама чиз пайдо ва табдил мешавад, балки худи вақт ҳамин ташаккулёбӣ, пайдоиш ва гузариш мебошад». Яъне ҳанӯз то А.Эйнштейн файласуф Гегел дар асоси методи диалектикӣ доир ба алоқамандии материя, вақт ва фазо хулоса кардааст. Далелҳои илми табиатшиносӣ, ки тасаввуроти метафизикӣ доир ба фазо ва вақтро инкор мекарданд, танҳо дар охири асри ХIХ ҷамъ карда шуданд.

Дар назарияи релятсионӣ (аз лот., relatio – нисбӣ; муносибат) фазо ва вақт ҳамчун муносибати махсуси байни объектҳо, равандҳо фаҳмида мешавад. Физика то пайдо шудани назарияи А.Эйнштейн ба назарияи субстансионалии (ҷавҳарии) фазо ва вақт такя мекард, ҳарчанд ки дар фалсафа тасаввуроти дигар низ мавҷуд буд.

Дар физикаи охири асри XIX мафҳуми майдон бо таълимот дар бораи эфир, ки ҳамчун як навъ «боқимонда»-и манзараи механикии олам фаҳмида мешавад, сахт алоқаманд буд. Эфир ҳамчун муҳити муттасили механикӣ, ки тамоми фазоро яксон пур кардааст, фаҳмида мешуд. Ғалаёни ин муҳит ҳамчун майдони электромагнитӣ баён мегардид. Ба эфир мафҳуми низоми сарҳисоб ҳамшабоҳат дониста мешуд, ки он бо мафҳуми фазои мутлақ ҳанӯз зич алоқаманд буд.

Таҷрибаи Майкелсон-Морли нуқтаҳои назариёт дар бораи эфирро тасдиқ накард ва ба пайдоишу устуворгардии назарияи нисбият, ки мафҳуми фазо ва вақтро ба таври куллӣ аз нав дида баромад, сабаб гардид. Манзараи релятивистии олам ташаккул ёфт. Ба ҷои фазои мутлақ ва вақти мутлақ, ки як навъ «саҳна»-и номуҳаррик барои амали зуҳуроти физикӣ тасаввур карда мешуд, фаҳмиши дигар дар мавзӯи фазо ва вақт арзи вуҷуд кард. Маълум шуд, ки хосиятҳои фазо-вақт мутлақ нестанд, онҳо ҷавҳар ё моҳиятҳои мустақили онтологӣ нестанд, хосиятҳои ҳар дуи онҳо бо ҳамдигар алоқамандӣ доранд; ҷоиз аст, ки дар бораи ягонагии фазоӣ-вақтии чорченакӣ сухан карда шавад. Хосиятҳои мушаххаси фазо ва вақт (масофае, ки мушоҳида карда мешаванда ва фосилаи вақт) дар назарияи махсуси нисбият аз интихоби низоми сарҳисоби инерсиалӣ ва дар назарияи умумии нисбият аз тағйирёбии массаи ҷисм вобаста аст.

Дар назарияи махсуси нисбият (соли 1905) А.Эйнштейн муайян намуд, ки хосиятҳои геометрии фазо ва вақт аз тақсим шудани ҷисмҳои ҷозибавӣ дар онҳо вобастаанд: дар қарибии объектҳои вазнин хосиятҳои геометрии фазо ва вақт аз евклидӣ ба дуршавӣ дучор мешавад ва гузашти вақт суст мегардад. Назарияи умумии нисбият, ки соли 1916 А.Эйнштейн анҷом бахшид, вобастагии хосиятҳои фазоӣ-вақтиро аз суръати ҳаракат ва таъсири мутақобилаи низомҳои моддӣ нишон дод: ҳангоми наздик шудани суръати ҳаракати ҷисм ба суръати рӯшноӣ масса меафзояд, аммо ҷараёнҳои вақтӣ суст мешаванд. Худи А.Эйнштейн моҳияти назарияи нисбиятро шарҳ дода, соли 1921 гуфта буд: «Моҳият ин тавр аст: пештар чунин мешумориданд, ки агар бо мӯъҷизае ҳамаи чизҳои моддӣ якбора нест мешуд, пас фазо ва вақт боқӣ мемонд. Мувофиқи назарияи нисбият бошад, якҷоя бо чизҳо ҳам фазо ва ҳам вақт нест бояд шавад».[14]

Ҳамин тавр, фазо чунин шакли ҳастӣ аст, ки робитаи куллии байни объектҳо, ҳаммавҷудиятӣ, тартиби ҷойгиршавии онҳо ва дорои имтидол буданро ифода мекунад. Вобаста аз далелҳои таҷрибавӣ маълум мегардад, ки фазои Галактикаи мо се ченак дошта, ченаки чоруми он вақт мебошад. Қайд кардан ҷоиз аст, ки дар назариётҳои муосири супергравитатсионӣ тасаввурот дар бораи даҳченакии фазоӣ-вақтӣ ҷой дорад. Яъне дар Метагалактика имкони вуҷуд доштани «оламҳо»-и гуногун бо ченакҳои гуногуни фазоӣ-вақтӣ ба назар гирифта мешавад.

Вақт чунин шакли ҳастӣ мебошад, ки давомнокии мавҷудияти ҳамаи объектҳо, тартиби ивазшавии ҳолати онҳо, яъне тағйирот ва инкишофро ифода менамояд. Вақт на танҳо тартиби вақтиро ташкил медиҳад, ҳамчунин сохтори сабабии оламро ифода менамояд. Хосияти ом доштани вақт маънои онро дорад, ки вай ба ҳамаи сохторҳои ҳастӣ мансуб буда, аммо дар ҳар кадом сатҳи ташкили материя худро мушаххас баён месозад. Вобаста ба ин, дар бораи микро -, макро — ва мегаолам, материяи зинда (вақти биологӣ ва психологӣ) ва ташкили иҷтимоии материя (вақти иҷтимоӣ) ҳарф мезананд. Объективӣ будани вақт маънои онро дорад, ки вай дар мағзи ҳамаи сохторҳои ҳастӣ, новобаста аз имконияти идрокшавӣ ё идрокнашавиашон ҷой дорад.

Олимон хосиятҳои метрикӣ (ченакӣ) ва топогенӣ (мавзеӣ)-и вақтро ҷудо мекунанд. Дарозӣ ва лаҳза хусусияти асосии метрикии вақт мебошанд. Лаҳза – ин ҳадди тақсимнашаванда, ё худ кванти дарозӣ мебошад. Дарозӣ ҳамчун маҷмӯи лаҳзаҳое, ки дар байни лаҳзаҳои ибтидоӣ ва интиҳоии мавҷудияти объект ҷойгиранд, фаҳмида мешавад. Дарозӣ – ин давомнокӣ мебошад, ки дар муддати он мавҷудияти объект нигоҳ дошта мешавад. Лаҳза ва дарозӣ хосиятҳои ҷудонашаванда, сабаби ҳамдигарӣ ва мутақобилаи вақт мебошанд.

Ба хосиятҳои топологии вақт яксамтӣ, якандозагӣ, барнагардандагӣ мансуб мебошанд. Бояд қайд намуд, ки ин хосиятҳои зикрёфта то имрӯз дар адабиёти илмӣ ба таври бояду шояд асоснок карда нашудаанд. Инҷо бамаврид аст, ки дар бораи аҷибият (парадокс)-и вақт хотиррасон намоем. Аҷибияти вақтро Арасту мухтасар ифода карда буд ва Августини Муқаддас ба он илова дохил намуд. Арасту чунин музоҳиза рондааст: «Гузашта аллакай вуҷуд надорад, оянда ҳанӯз мавҷуд нест, бинобар ин, танҳо ҳозира мавҷудияти актуалӣ дорад». Агар тахмин кунем, ки худи ҳозира ба лаҳзаи бедарозӣ тӯл мекашад, он гоҳ хулосаи Августин дар бораи он, ки ҳозира ҳамчунин вуҷуд надорад, ҳаққонӣ мебошад. Ҳамин тавр, ба назар мерасад, ки гӯё вақт умуман воқеият надошта бошад. Ин хулосаи нодуруст дар бораи «ғайб задани вақт» вобаста аз фарзияи ҷудо аз объектҳои моддӣ вуҷуд доштани вақт бармеояд.

Гуногунии зинаҳои фазоӣ-вақтии ҳастӣ

Вақт яке аз падидаҳои нодир аст, ки бо ду тарз тафсир карда мешавад: а) гузашта-ҳозира-оянда; б) пештар-дар як вақт-дертар. Ин намуди тафсирҳо вобаста ба он далел аст, ки дар фаҳмидани вақт ҳам ҷиҳати меъёри миқдорӣ ва ҳам тобиши субъективӣ-психологии дарки ҷараёни вақт, баҳои ҷаҳонбинонаи маҷрои вақт ҳузур доранд. Дар мавриде, ки хусусияти миқдории вақт қайд карда мешавад, он гоҳ тафсири дуюм авлотар дониста мешавад. Маслан, 4 дақиқа пештар, 5 дақиқа дертар ва ғ. Ҳампайвандии мафҳумҳои «гузашта-ҳозира-оянда» барои беҳтар баён кардани тасвири психологӣ ва сифатан мазмунии вақт истифода мешавад. Ин ду забони вақтӣ соли 1908 аз ҷониби Ҷон Мак Таггар ҷудо ва ҳудудгузорӣ карда шудааст, ки тавассути он муайян кардани тафовути вақтҳои объективӣ ва субъективӣ муяссар гардид. Ҳодисоти гузашта, ҳозира ва оянда муайянияти вақтии худро бетанаффус иваз мекунад: ҳодисаи гузашта боз ҳам дуртар ва оянда боз ҳам наздиктар мешавад. Вақт ҳамчун дарозии ченакикунонидашуда дар ҳаёти инсон аҳамияти калон дорад. Фард ба ҷараёнҳои вақтӣ ҳамчун мушоҳидачӣ ва иштирокчӣ ворид буда, рафту маҷрои ҳодисот аз бисёр ҷиҳат бо ӯ вобаста мешаванд. Мафҳуми вақти субъективӣ маҳз ҳамин вобастагиро инъикос менамояд. Агар инсон аз болои вақти объективӣ (физикӣ) ҳокимӣ надошта бошад, пас ташкил намудани ҳаёту фаъолияташ ва мавзунияти онҳo аз инсон вобастаанд. Инсон дар вақт хосияту қобилиятҳояшро ошкор мекунад, то ки вақтро судманд ва оқилона истифода намояд. Аз нуқтаи назари таҳлили ретроспективӣ (тарҷеӣ) ҳамаи ҳодисаҳо дар хати занҷираи вобастагӣ саф оростаанд ва алоқаи ҷиддӣ ва аниқи байни гузашта, ҳозира ва оянда ба назар мерасад. Аммо ба оянда назар афкандан кифоя аст, ки маълум намоем – оянда ҳолати пешакӣ додашуда набуда, аз фаъолият ва интихоби инсон вобаста мебошад. Файласуфи олмонӣ Г.Рейхенбах вобаста ба ин масъала қайд карда буд, ки мо гузаштаро тағйир дода наметавонем, аммо мо метавонем ояндаро тағйир диҳем. Мо зикри воқеаи гузаштаро карда метавонем, аммо ояндаро не.

Қайд кардан мумкин аст, ки мавҷудияти инсон ҳамчун: а) макросистемаи мураккаб; б) организми зинда ва в) мавҷудоти иҷтимоӣ гӯё, ки дар миқёси гуногуни вақтӣ бо суръатҳои нисбати ҳамдигаронаш гуногун дар ҳамон меъёри ягонаи вақти физикӣ мегузарад.

Вақти субъективӣ – ин дарозии ченакикунонидашудаи аз вақти объективӣ сифатан фарқкунанда мебошад, ки дар шуури мо дар асоси ҳаҷми иттилооти хотираи психологиамон силсилаи ҳодисоту ҳолатҳои баргузоршуда, мавҷуда ва эҳтимолиро инъикос менамояд. Вай тобиши рӯҳиявӣ (психологӣ) дошта аз шиддати ҳиссиёти ботинӣ, таҷрибаи рӯҳ, хотира, тасаввурот ва ғайрати инсон вобаста мебошад. Бинобар ин, дар бораи вақти психологӣ гуфтан ҷоиз аст. Вақти психологӣ манзараи иттилоотиро таҷдид намуда, на танҳо ба мавҷудияти физикии гузаштаю ҳозираи ҳодисоту равандҳо, ҳамчунин ба аҳамиятнокии онҳо барои инсон ишорат менамояд.

Инъикоси идрокии вақт – ин дарки вақт дар ҳиссиёти одамон. Вақти психологӣ ба монанди вақти физикӣ андозанок аст: гузашта, ҳозира, оянда. Аммо бо ҳамин фарқият, ки дар вақти психологӣ табдили иттилоотӣ-имконӣ мумкин аст: яъне инсони воқеан ва ҷисман дар вақти ҳозира мавҷудбуда имкон дорад, ки ба кӯдакӣ «ғарқ» гардад, аз таассуроти гузашта ба ваҷд ояд, гаронии талафоти имкониро эҳсос намояд ва ғ. Ба вақти психологӣ ҳаракат бо тири вақт аз лаҳзаи ҳозира ба оянда ва гузашта ё такрор намудани ҳодисоти ҳозира дар таассурот хос аст. Вақти психологӣ ба равандҳои воқеии гузаштаистода хусусияти аҳамиятнокӣ бахшида, баҳо, эҳсосот ва шиддати таассуротро ба онҳо мегузаронад. Вақти психологӣ умуман нобаробар буда, дар он ченаки ягонаи ҳақиқӣ вуҷуд надорад. Дар нисбати оянда инсон дорои он «нақшҳои инъикосӣ» нест, ки дар сохтори мағзи сар ҷойгир бошанд, аммо дар сатҳи психикӣ модели ҳодисоти дарпешистода ва манзараи ояндаи эҳтимолиро сохта метавонад. Дар асоси чунин пешдид ва моделсозӣ як навъ барномаи ҳолати оянда, рафтору фаъолияти оянда сохта мешавад, ки аҳамияти муайянкунанда-самтбахшандагӣ дорад. Ҷараёни вақти ба оянда бо тарзи иттилоотӣ давомёбанда ва модели иттилоотии оянда ба вуҷуд меояд, ки бо нерӯи шуури худи субъект офарида мешавад. Хусусияти хоси ояндаи вақти субъективӣ дар ҳамин зоҳир мегардад.

Бо вақти субъективӣ идрок кардани ҳозираро В.Вундт ҳамчун «идроки даряклаҳзагӣ»-и якчанд ҳодисаҳои пайдарҳам маънидод кардааст (гуфтан мумкин аст, ки сухан феълан дар бораи нусхабардории дарозии вақт меравад). Инсон дискретии (номуттасили) ҳарсониягии вақтро намефаҳмад ва идрок намекунад, баръакс ӯ худро дар муҳосираи вақти континуалӣ (муттасил) ҳис мекунад. Квант (ҳадди хурдтарин)-и вақти субъективӣ метавонад дар худ ҳам пайғоми иттилоотии гузаштаро дошта бошад, ҳам дар худ ирсолоте барои оянда дошта бошад. Дар воқеияти ботинии субъективаш инсон ба осонӣ «дар вақт ҷой иваз мекунад» ва бинобар он, лаҳза ҳамчун лаҳза боқӣ монда, ҷоришаванда ва давомёбанда намоён мешавад. Ин хоси ҳолатҳое мебошанд, ки «таассуроти дучарха» ном гирифтааст. Дар ин ҳолат риққат (стресс) чунон пурзӯр мегардад, ки инсон лаҳзаҳои гузаштаи ҳаёташро ҳамчун селаи таассуроти вақти ҷории ҳозираро роҳбаладикунанда тасаввур мекунад. Нақши ҳодисоту ҳолатҳои азбайнрафта дар сохтори нейронии мағзи сар боқӣ мемонанд ва аз ин «бойгонӣ» бозгирифтаю фаъол гардонида мешаванд. Асосгузори кибернетика Н.Винер фарзия баён карда буд, ки мувофиқи он дарки интуитивии вақт бо назми майнаи инсон, аз ҷумла бо алфа-ритм, ки фаъолнокии инсонро муайян мекунад, вобастагӣ дорад.

Ҳарчанд, ки дар илмҳои табиатшиносӣ тасаввурот дар бораи фазо ва вақт бо моделҳои физикӣ асос меёбад, вале дар ҳар кадоми ин илмҳо вобаста ба соҳаи тадқиқоташ тасаввуроти хосса доир ба ин мавзӯъ ҷой дорад. Аз ин бармеояд, ки тафсир шудани фазо ва вақт аз мавқеи физика табиатшиносиро то охир қаноатманд карда наметавонад. Масалан, дар биология доир ба фазо ва вақти махсуси мутташаккил, ҳатто оид ба муттасилии фазоӣ-вақтии махсус сухан кардан мумкин аст. Хусусияти фазои биологӣ бо ташкили махсуси низоми биологӣ вобаста аст, ки дар он, масалан, ҷойгиршавии асимметрии (нобаробаронаи) молекулаҳои органикӣ, асимметрияи нимкураҳои чап ва рости мағзи сари инсон нақши муҳим доранд.

Вақти биологӣ низ хусуиятҳои худро дорад, зеро равандҳои вақтии низомҳои зиндаро бо вақти физикӣ ба пуррагӣ шарҳ додан имкон надорад. Агар дар физика барнагардандагӣ ҳамчун эҳтимолияти калон дар ивазшавии ҳолати низом зуҳур ёбад, пас дар биология барнагардандагӣ хосияти универсалӣ ва мутлақ дониста мешавад. Дар фаҳмиши биологӣ «ҳозира» низ давомнокии гуногун дошта метавонад.

Эҳсоси вақт инчунин бо раванди мубодилавии организм вобаста карда мешавад. Азбаски дар пиронсолӣ суръати мубодилаи моддаҳо дар организм нисбатан камтар мешавад, бинобар он, рафти «механизми соат»-и ботинӣ низ суст мегардад. Дар организмҳои зинда як навъ «соати биологӣ» бино ёфтааст, ки кори худро бо назмҳои биологӣ мувофиқ мегардонад. Назмҳои биологӣ бо назмҳои геофизикии ивазшавии фаслҳои сол ва вақти шабонарӯзӣ вобастагӣ доранд. Илова бар ин, вақти ботинӣ на соат дораду на сония.

Ҳастии иҷтимоӣ мисли олами объектҳои моддӣ воқеӣ буда, бинобар ин, фазо ва вақти худро дорад. Фазои иҷтимоӣ ин фазои ғайриевклидӣ мебошад. Ин фазо на ҳамту физикӣ, инчунин фазои махсуси фарҳангӣ-мазмунӣ мебошад, ки ба рафтор ва андешаҳои мо тасири бевосита мерасонад. На танҳо одамон фазои иҷтимоии худро месозанд ва мувофиқи хосту мақсади худ онро ба тартиб медароранд, инчунин фазои иҷтимоӣ худи одамонро фаъолона ташаккул медиҳад. Фазои иҷтимоӣ бо вақти иҷтимоӣ, ки андозаи тағйироти равандҳои ҷамъиятӣ мебошад, алоқамандӣ дорад.

Вақти иҷтимоӣ – ин маҷмӯи робитаҳои дар доираи вақт баамалояндаи ҷамъият, бузургиҳои вақтии фаъолияти одамон аст, ки равандҳои тағйирпазирро дар ҷамъият ифода мекунанд. Вақти иҷтимоӣ муташаккил ва сохторнок аст: а) вақти таърихи халқ ва инсоният; б) вақти равнақёбии миллатҳо ва халқиятҳо, ин ё он низоми ҷамъиятӣ-сиёсӣ, ягон давлат ё мамлакат; в) вақти ҳастии инсон.

Дигаргунсозиҳои таърихӣ вақти иҷтимоии ҷамъиятро инъикос намуда, аз нобаробарии он шаҳодат медиҳанд. Вақти иҷтимоӣ раванди зиддиятнок буда, марҳилаҳои алоҳидаи сустшавӣ ва вусъатёбӣ, карахтӣ ва таркишӣ, даврӣ ва бебозгаштӣ дорад. Чунончи, дар замони дигаргунсозиҳо вақти таърихӣ вусъат меёбад, аз ҳодисаҳои замона пур шуда, «зичтар» мешавад. Тамаддуни муосири мо суръати инкишофашро метезонад, ҳол он ки дар давраҳои ибтидоии инкишофи ҷамъияти инсонӣ онҳо сусттар буданд.

Дар сохтори вақти иҷтимоӣ такроршавӣ ва тавҷеҳ ба анъанаро ҷудо кардан мумкин аст. Албатта, сухан дар бораи такроршавии мутлақ не, балки дар бораи такроршавии нисбӣ меравад. Вале ҷамъият бояд ҳамеша ҳамаи даврҳои инкишофашро такрор намояд: истеҳсолот, тақсимот, мубодилот ва истеъмолот. Дар акси ҳол, вай нобуд мешавад. Одамон низ дар рафти ҳаёту фаъолияташон бояд нақшу вазифаҳои иҷтимоии тақсимшударо ҳамаҷониба такрор намоянд, сохторҳои ҷамъиятӣ дар навбати худ меъёрҳои ниҳодиро риоя намоянд. Вобаста ба ин вақти иҷтимоии синхронӣ (мувофиқати вақтии равандҳо ва таъсири мутақобилаи воқеии онҳо) ва диахронӣ (таъсири мутақобилаи пайдарҳам дар давоми вақт) фарқ карда мешаванд. Аз номувофиқатии равандҳои синхронӣ ва диахронӣ дар вақти иҷтимоӣ метавонанд зиддиятҳое пайдо шаванд, ки ҳаллашон амали фаъолона, иштироки омили инсониро талаб намоянд.

Дар сохтори вақти иҷтимоӣ муназзамӣ ва пайдарҳамӣ ҷудо карда мешаванд. Муназзамӣ ифодакунандаи такроршавии муайяни ҳодисоту равандҳои дар як вақт ё пайдарҳам мавҷуда мебошад. Ба муназзамӣ номуназаммӣ муқобил аст. Ин дар ҳолате, ки дигаргуншавии ҷамъият ва ҳаёту фаъолияти ҷамъият хусусияти бетартибӣ пайдо мекунанд, муайян мегардад. Ягонагии тағйирот ва устуворӣ марҳиларо ба вуҷуд меоварад.

Сохтори вақти иҷтимоӣ нисбати фаъолияти инсон аввал аст. Аз он, ки назми ҳаёту фаъолияти инсон бо назми ҷамъият мувофиқ аст ё аз он ақиб мемонад, сифати ҳаёти инсон вобастагӣ дорад. Дар ҷамъияти баъдисаноатии муосир суръати вақти иҷтимоӣ меафзояд ва «зичтар» мешавад. Назмҳои табиӣ-биологии организми инсон бо назмҳои болоравандаи вақти иҷтимоӣ номувофиқ мешаванд, ки ин ба натиҷаҳои манфӣ сабаб мегардад. Бар зидди «дав»-и беандозаи вақти ҷамъияти баъдисаноатӣ эътироз пайдо мешавад. Гузаштан ба инкишофи босуръати ҷомеа маҳдуд кардани талафёбии вақти иҷтимоиро дар назар дорад. Аммо худи ибораи «сарфаи вақт» танҳо нисбати вақти иҷтимоӣ истифодашаванда аст, на ба вақти физикӣ, ки андозаашро табиат муайян кардааст. Вақти иҷтимоӣ барои фард метавонад ҳаловатбахш бошад ё нисбати ӯ бегонаю душманона баромад намуда, назму суръати тоқатнофарсоро маҷбуран бораш кунад. Бинобар ин, тасвири иҷтимоии лоиҳаи оянда барои инсон хеле муҳим аст. Ин лоиҳакашӣ шаклҳои гуногун мегирад: а) утопияҳо, яъне он чи, ки воқеан иҷронашаванда, ормонӣ аст; б) парастиши оянда, ки барои оянда аз ҳисоби ҳозира қурбонӣ карданро пеш меоварад. Аммо дасткашӣ аз тасвири лоиҳаи оянда ба пайдоиши мақсадҳое сабаб мешавад, ки мувофиқи он «лаҳзаро дастгирифтан», бо як рӯз зистан, ба эътибор нагирифтани гузашти вақт муҳим буда, аз насл ба насл интиқол додани таҷриба мубрамии худро гум мекунад.

Чунин рафтҳои вақтро низ ҷудо намудан мумкин аст: а) суст ҷорӣ шудани вақти иҷтимоӣ; б) вақти муборизаи шадиди байни гузашта ва оянда; в) вақти таркишмонанд ё рафти ҷаҳишмонанди вақт; г) вақти даврӣ. Шаклҳои дигари баҳсноталаби вақти робитаҳои сохторҳои иҷтимоӣ ҷудо карда шуданаш мумкин аст: а) вақти тахайюлию ботилона; б) вақти номӯътақидӣ, ки бо суръатнокшавии номунтазам ва номуайянии вазъи иҷтимоӣ-ҷамъиятӣ вобаста аст; в) вақти оҳистараванда, ҳангоме ки гузашта дар ҳозира падид меояд ва нақш мебандад; г) вақти хуш ва нохуш, бомуваффақият ва бемуваффақият ва ғ.

Вақти фарҳангӣ-таърихӣ дар он ифода меёбад, ки вай хусусияти инкишофи таърих ва фарҳангро маълум менамояд. Вақти фарҳангӣ-таърихӣ давомнокии мавҷудият ва ивазшавии сифатии тамаддунҳоро, ки вақти пайдоиш, равнақёбӣ ва таназзул доранд, баён мекунад. Вақт дар фарҳанг бо эҳсоси бебақо будани ҳаёт, бо таассуроти маънавии инсон ва ҷустуҷӯи ҷавоб ба саволҳо дар бораи маънои ҳаёти инсон, маъно ва мақсади таърих вобастагии ногусастанӣ дорад. Вақти фарҳангӣ-таърихӣ ба давраҳои то тавлидшавии пайғамбар Исои Масеҳ ва баъди он тақсим мешавад (аммо истисно набояд кард, ки барои баъзе ҷомеаҳо чунин «даврабандӣ» эҳтимол қобили қабул набошад). Дар таърихи фарҳанг мафҳуми вақти «маросимӣ» вуҷуд дорад, ки ба он одатҳо, қурбонӣ кардан ва ғ.-ро марбут донистаанд. Дар дин вақти инсонро ба таври хос ҳамчун табдилшавӣ тасаввур карда мешавад: марги ҷисмонӣ ҳамчун тавлидшавӣ барои ҳаёти нав, тавлиди ҷисмонӣ ҳамчун роҳи пурмашаққати тайёрӣ ба тавлидоти нав (марг) талқин карда мешавад. Истиораҳои зиёд мавҷуданд, ки дар онҳо хусусияти вақти фарҳангӣ-таърихӣ нишонрас ифода ёфтаанд: «вақти масҷид», «вақти тоҷирон», «вақти ситамгарон» ва ғ.

Хусусияти вақти фарҳангӣ-таърихӣ ин фардиятӣ таҷассум ёфтани он мебошад. Яъне вақт номи махсус гирифта, мубоҳисаи фарҳангиро истиоравӣ ҳусн мебахшад: толеъ, тақдир, асри тиллоӣ, қиёмат, маризии замона ва ғ. Фардиятӣ таҷассум кардани вақт дар асотир, ашъор, адабиёти бадеӣ васеъ паҳн шудааст ва ба нутқи муқаррарӣ низ роҳ ёфтааст. Чуноне ки файласуфи рус Н.Бердяев қайд намудааст, ин масъалаи мазкури вақт бо масъалаи марг вобаста аст.

Тасаввурот дар бораи вақти фарҳангӣ-таърихӣ, ки бо хусусияти ҳар кадом таъсисоти фарҳангӣ вобаста аст, ба фаҳмидани «нерӯ»-и вақт мадад мерасонад. Раванди инкишофи фарҳанг дар вақт, дар маҷмӯи арзишҳои фарҳангӣ, ки ҳар як насли оянда мерос мегирад, сабт шудааст. Вақти фарҳангӣ-таърихӣ ба алоқамандии анъанаҳо ва навовариҳо, ба статика ва динамикаи вақт ишорат мекунад. Вақти фарҳангӣ-таърихӣ, ки хусусияти хос дорад, бо вақти физикӣ алоқаи мустаҳкам дорад. Чунончи, санадҳои таърихӣ асосан кашфиётҳо, воқеаҳои бузург ва комёбиҳои олии ягон давраи инкишофи ҷамъиятро нишонгузорӣ намуда, таърихи гузаштаро дар хотироти инсоният нигоҳ медоранд, ки бе он ҳозираи ҷамъият мавҷуд буда наметавонад.

Ҳамчунин бояд қайд кард, ки дар илми муосир доир ба ҷудо кардани тасаввуроти геологӣ-географии фазо ва вақт масъалагузорӣ карда мешавад. Дар ин маврид сухан дар бораи муттасилии фазоӣ-вақтӣ меравад, ки дар доираи он таҳаввулоти Замин амалӣ мегардад. Чуноне гуфта будем, тасаввуроти физикӣ дар бораи фазо ва вақт дар табиатшиносӣ ба сифати бунёдӣ баромад мекунад. Ин сабаб гардид, ки дар дар геология фаҳмиши духелаи вақти геологӣ ба миён ояд. Раванди геологӣ ҳамзамон дар дохили вақти физикӣ (новобаста аз хусусияти объектҳои мазкур) ва вақти геологӣ (вобаста аз хусусияти низоми инкишофёбанда) ҷараён мегирад. Бинобар ин, барои ифода кардани равандҳои геологӣ мафҳуми «вақти хос» истифода мегардад, ки хусусияти суръати ҷорӣ шудани ҷараёнҳои низоми муайяни геологиро инъикос мекунад. Вобаста аз ин, кӯшиши муайян кардани меъёр, ки нисбати он муайян кардани силсилаи вақтии ҳодисаҳо имкон хоҳад дошт, пеша карда шуд.

Дар охир якчанд хулосаи муҳимро доир ба мавзӯи фазо ва вақт баррасӣ менамоем. Вақт ҳамчун ченак тағйироти ҳолатҳои объекти инкишофёбандаро ба қайд мегирад. Дар чунин сифаташ вақт нисбати кулли низомҳои табиӣ истифодашаванда мебошад. Вале хусусияти ҷараёни вақтии равандҳо, суръату мавзунии онҳо аз хусусияти сохтори низоми таҳқиқшаванда вобастагӣ доранд, ки агарчӣ барояш андозаҳои вақти физикӣ ё астрономӣ ба сифати бунёдӣ баромад мекунад, вале то андозае тасҳеҳ («ислоҳ») мегарданд. Фазо хусусияти имтидолнокии низомҳои мухталифро ифода менамояд, ҳамчунин ҳатман вобаста аз ташкили фазоӣ низоми мушаххас тафсир карда мешавад. Бинобар ин, тасвири физикии хусусияти фазоӣ-вақтӣ модели нисбатан абстрактӣ (идеалишуда) буда, он гуногунии воқеии ҳолатҳои олами иҳотакарда ва зинаҳои гуногуни онро ба пуррагӣ инъикос карда наметавонад.

 

 

 

 

 

Боби XVIII. Фалсафаи шуур

 

Масъалаи шуур дар фалсафа. Инсон қобилияти фавқуллодаи пеши назар овардани таҷрибаи ҳаётию ҳодисаҳои муддатҳо пеш пушти сар намудаи худ ва инсониятро дар маҷмуъ доро мебошад. У дар ин замина гоҳе вориди дунёи андешаҳояш мешаваду онҳоро бознигарию варақгардонӣ менамояд ва аз нигоҳи бурду бохташон мунсифона арзёбӣ мекунад. Дар ҳошияи сатрҳои бознигаришудаи андешаҳояш ӯ мумкин аст муҳокимаҳоеро дар шакли казоват, таассурот, эҳсосот, баҳодиҳиҳои арзиши ва ғайра раддабандӣ мекунад ва барои ташкили бомақсадонаи фаъолияти минбаъдааш тарҳҳои эҳтимолиро наққошӣ месозад. Чунин манзараи зуҳури қобилияти беназири инсон шаҳодати он аст, ки у дар ҳаёт дар фарқият аз аксарияти мавҷудоти зинда такя танҳо ба гаризаҳои худ намекунад ва бештари маврид рафтораш бошуурона амалӣ мегардад. Маҳз мушоҳидаи чунин қобилияти беназири инсон тули таърих боиси зуҳури суолгузориҳои зиёд оид ба ҷустуҷӯи сарчашмаи қобилияти бошуурона рафтор намудани у гардид, ки дар натиҷа диду назарҳои мухталиф вобаста ба ҷавоби ин саволҳо ба миён омаданд. Агар дар баъзе андешаҳо зимнан мавзӯи табиатан ба инсон хос будани шуур матрах гардида бошад, пас аз диди дингаройӣ шуури инсон ҳамчун таҷассуми хиради офаридгор маънидод мегардад. Ҳамчунин дар таърихи андешаронии фалсафӣ нигоҳи дигаре нисбат ба ин масъала ташаккул ёфт, ки тибқи он ҳама олам саршори шуур аст. Ин диди фалсафи таҳти унвони панлогизм маълум аст. Панлогизм ин чунин тасаввуротест, ки тибқи он шуур воқеияти мутлақ аст ва олам танҳо маҳсули татбиқи он аст.  Назари дигари вобаста ба ин мавзӯъ дар фалсафа ташаккулёфта ин орои натурфалсафӣ (унвони гуруҳи файласуфони ба омӯзиши табиат таваҷҷӯҳдошта) буд, ки тибқи андешаи онҳо шуур танҳо хоси инсон набуда, балки дар шаклҳои махсус он ҳам дар моддаи мунҷамид ва ҳам зинда вуҷуд дорад. Дар ин замина баъзе равияҳои фикрӣ сайёраи мо Заминро ҳам ҳамчун мавҷудоти ҷондоре тасаввур менамоянд, ки метавонад ҳар лаҳза ба доройиҳои худ тасаллут пайдо кунад ва инсонро ба ҷурми амали бешууронааш аз души худ канор афшонад. Яъне у метавонад қасдашро аз инсон ба хотири зарарҳои барои у воридкардааш ситонад. Ин андешаро на танҳо намояндагони фалсафаи динӣ ва натурфалсафа ҷонибдорӣ мекунанд, балки имрӯзҳо низ баъзе аз олимони варзидаи физика моил ба чунин андешаанд, ки коинот дар худ қобилияти ҷилва додани бузургии шуури руҳҳониятёфтаро дорад. Дар радифи ин андешаҳо таъбири дигари масъалаи ҷустуҷӯи сарчашмаи асрори ба шуурнокии ҳайратангез мушарраф гаштани инсон мавҷуд аст, ки тибқи он шуур абадан вуҷуд надошт ва он махсули инкишофи тулонии олами зинда мебошад. Дар афкори фалсафӣ назарияи мазкур анъанаи тулонӣ дорад ва мо онро дар ин ҷо ҳамчун баррасии фалсафии шуур матрах месозем.

Дар баррасии фалсафии шуур аввалан таваҷҷӯҳи асосӣ ба муайян намудани таносуби идеалиёт ва моддиёт равона мегардад, зеро он аз бисёр ҷиҳат барои дарки мухтавои моҳияти фалсафии шуур аз шаклҳои дигари омӯзиши он, ба монанди равоншиносӣ, биология, физиология ва ғайра, мусоидат менамояд. Идеалӣ мафҳуми фалсафӣ буда, воқеияти ғайришайъӣ ва номуттасилро, ки дар шакли ғояҳо, ормонҳо, пешнамунаҳои дар шуури инсон ҳамчун моҳияти қобили дарк додашударо ифода менамояд. Воқеияти идеалӣ дар муқоиса бо воқеияти материалие, ки барои он муайянии фазоию вақти ва шайъидошта хос буда, ба тариқи ҳисси бевосита дода шудааст, шинохта мешавад. Идеалиёт дорои муайянии шайъӣ набуда, он инъикос ва тарҳи фикрии азнавсозии материалиёт аст. Идеалиёт фақат чун падидаи холиси психикӣ набуда, балки бо соири воқеиятҳои ҳаёти иҷтимоии одамон робитаи ногусастанӣ дорад.

Аҳамияти арчгузорӣ аз мафҳуми идеалӣ барои инсон вобаста ба он аст, ки он дар худ имконияти таҷассуми хусусияти умумӣ — арзишӣ ва моҳиятӣ доштани воқеият, намунаи ҳолатҳои матлуб, ҳадафу шаклҳои дастёбии онҳоро дорад. Бидуни ин шуур, забон ва фарҳанг наметавонанд вуҷуд дошта бошанд. Аз ин ру метавон гуфт, ки бидуни идеалиёт инсон наметавонад вуҷуд дошта бошад. Хизмати ҷовидонии Афлотун дар назди фалсафа ба равшан кардани арзиши идеалиёт, татбиқи усули мантиқии тафаккур, пешниҳоди таълимот оид ба идея ҳамчун усули дарки ашё алоқаманд аст.

Таносуби идеалиёт ва моддиёт яке аз мавзуъҳои баҳси густурдаи фалсафӣ ба ҳисоб рафта, дар шакли баҳси ғоятгароёну моддигароён хеле амиқ ба миён гузошта шудааст. Дар заминаи онтологӣ идеалистон идеалиётро ҳамчун иллат нисбат ба воқеияти материали арзёбӣ мекунанд. Тибқи андешаи онҳо идеалиёт дар худ пешнамуна ва моҳияти ашёҳои моддиро дошта, дар шаклҳои муайян дар онҳо ифода меёбад ва боиси офариниши онҳо мегардад. Яъне дар ин маврид шуур ҳамчун моҳияти мустақилу эҷодгари ҳастӣ шинохта шуда, он ҳамчун воқеияти мустақили боэътимод дониста мешавад.

Моддигароён баръакс муътақиданд, ки идеалиёт аз натиҷаи инкишофи фаъолияти мақсадноки дигаргунсозандаи иҷтимоии инсон бармеояд. Бинобар ҳамин ҳам дар фаҳмиши материалистии шуур ба ду принсипи муҳим, яъне эътирофи мағзи сар ҳамчун органи шуур ва ба инъикоси олами берунӣ вобаста будани шуур такя карда мешавад. Дар машраби материалистӣ чунин тарзи шинохти шуур маҳсули андешарониҳои замони на чандон дури таърихӣ аст. То ин муддат дар мактабҳои моддигаройӣ низ шинохти шуур хусусияти маҳдуд ва аксар вақт метафизикӣ дошт. Дар заминаи ин мактабҳо аслан шуурро иборат аз инъикоси ғайрифаъоли олами объективӣ дониста, моҳияти иҷтимоию таърихӣ ва робитаи ногусастани доштани онро бо амалияи ҷамъиятӣ аз мадди назар дур месохтанд. Намунаи барҷастаи ин равиши фикрии моддигароёнаро дар назарияи ифротӣ ё омиёнаи материалистӣ оид ба шуур, ки марбут ба Малешот, Фохт ва дигарон аст, метавон мушоҳида намуд. Дар ин ҷо мундариҷаи шуурро бо воқеияти инъикоснамудааш тавъам бо ҳамдигар меҳисобиданд. Ин равишро моддигаройии оммиёна ном мебаранд, зеро тафаккур ва моддаро яке медонанд.

Дар заминаи модигаройии диалектикӣ идеалиёт хоси одамони ба мадори фаъолияти якҷоя ва муносибатҳои гуногуни ҳамдигарӣ воридшуда дониста мешавад. Идеалиёт тибқи назари Маркс чуз шакли дар ашё таҷассумёфтаи фаъолияти инсони ҷамъиятӣ нест. Ё ба ибораи дигар, он шакли фаъолияти инсонист, ки чун ашё, предмет зоҳир шудааст. Аз ин ру тамоми ашёи ба раванди ҳаёти ҷамъиятӣ дохилшуда шакли нави мавҷудият, яъне шакли идеалиро мегирад, ки табиатан дар сиришти он ниҳон нест ва аз он фарқ мекунад. Идеалиёт дар заминаи фаъолияти ҷамъиятии одамон ташаккул меёбад ва ҳама гуна ашё берун аз фаъолияти инсон чун шакли табиии худ қарор дорад. Бинобар ҳамин ҳам идеалиёт ҳарчанд бо шуур алоқаи ногусастанӣ дорад, вале худи хусусияти бошууронаи психикаи инсон шакли муайяни зуҳуроти муносибати эҷодкоронаю дигаргунсозандаи у ба табиат ва умуман олам мебошад, ки дар заминаи ҳаёти иҷтимояш таърихан ташаккул ёфтааст. Ин нуқтаи назар дар мавриди баррасии моҳияти шуури ҷамъиятӣ ва шаклҳои он истифода бурда мешавад. Аз ин ру гуфтан мумкин аст, ки шакли идеалӣ ин шакли чиз, вале берун аз ин чиз аст ва дар инсон ҳамчун шакли фаъоли амалиёти ҳаётияш ба сифати мақсад ва талабот вуҷуд дорад.

Хусусиятхои муҳими психика ва шуур. Инъикос. Дар заминаи андешаи моддигароёна шуур ҳамчун ягонагии равандҳои психикие, ки фаъолона дар дарки инсон аз олами объективи ва ҳастии шахсияш иштирок менамоянд, зоҳир мегардад. Бинобар ҳамин мундариҷаи он иборат аз тафаккур, эхсосот, тасаввурот, ирода, таҳайюлот ва ғайра мебошад. Ҳарчанд баъзе аз мавҷудоти дигари зинда низ дорои аносири муайяни хос ба шуур, масалан ҳисси буёи, фарккунии ранг мебошанд, вале дар шакли инкишофёфтаи худ ин воқеиятҳо сифатҳои хоси инсон мебошанд ва бидуни ҳастии у вуҷуд надоранд. Аз шарҳи ин воқеиятҳо метавон чунин натиҷа гирифт, ки табиат на танҳо қабл аз инсон, балкӣ қабл аз ҳамаи мавҷудоти зинда мустақил аз шуур вуҷуд доштааст. Табиат воқеияти муқаддам аст ва шуур наметавонад пеш аз табиат вуҷуд дошта бошад. Ин казоват таъқид месозад, ки шуур наметавонад бидуни модда вуҷуд дошта бошад, вале ҳар модда қодир ба андешидан, ҳис кардан, тасаввур намудан нест. На танҳо намунаҳои табиати беҷон, балки бештари намунаҳои олами зинда ҳам аз доштани чунин қобилият маҳруманд.

Дар робита бо ин илми муосир собит менамояд, ки табиати зинда маҳсули табиати ғайризинда аст. Ин яке аз натиҷагириҳои муҳими равиши моддигаройӣ ба шумор меравад. Идеалистҳо байни табиати зинда ва ғайризинда ҳеч гуна алоқамандиро таъқид намекунанд. Ба андешаи онҳо ашёи ҷондор ва беҷон ба таври бунёдӣ аз якдигар фарқ мекунанд. Мавҷудоти зинда бар хилофи мавҷудоти ғайризинда тағйир ёфта, рушд намуда  ва аз як шакл ба шакли дигар мегузарад. Дар ин ҷараён организмҳои зинда маҳсули «неруи ҳаёти»и хосе мебошанд ва ин «неруи ҳаётӣ» муайянкунандаи тамойизи байни мавҷудоти зинда ва ғайризинда аст. Дар ин замина бояд таъкид кард, ки воқеан ҳам организми зинда аз табиати ғайризинда мутамойиз аст, вале дар айни ҳол байни онҳо алоқамандии ҷудонопазир вуҷуд дорад. Дар организми зинда ҳеч унсуре пайдо намешавад, ки дар табиати ғайризинда набошад. Илм бо натиҷагири аз ин воқеиятҳо собит мекунад, ки моддаи зинда маҳсули моддаи ғайризинда аст. Вале пайдоиши хҳёт дар руи замин ҳанӯз ба маънои пуррааш пайдоиши шуур нест, зеро бо зуҳури ҳаёт танҳо имкони заминаҳои пайдоиши шуур муҳайё гардидааст.

Пайдоиши шуур бо инкишофи нимкураи чапи мағзи сари инсон пайванди ногусастанӣ дорад. Ташаккули ин қисматҳои мағзи сар маҳсули таҳаввули басе тулонӣ буда, дар натиҷаи он силсилаи асабҳо рушд ёфта, фаъолияти он мураккаб гардидааст. Бо пайдоиши мағзи сари инсон, инкишофи рефлексии самтшиносӣ, ки имконияти аз ҳудуди талаботи биологӣ берун омадани инсонро фароҳам меорад, ба амал меояд. Барои дарки заминаи биологии ташаккули шуур аслан таваҷҷӯҳи асосӣ ба шинохти падидаи инъикос нигаронида мешавад. Дар мавриди низомҳои биологӣ инъикос ҳамчун қобилияти ба ин ва ё он таъсири ҳаётан муҳим ҷавоб додани созвора(организм) буда, бо ҳамин он аз навъи инъкоси дар олами ғайриорганикӣ мушоҳадашаванда фарқ мекунад. Навъи соддатарини инъикос дар олами низомҳои биологӣ мутаассиршавӣ мебошад. Мутаассиршавӣ воситаи махсуси мубодила ва ба муҳит мутобиқ шудани созвора аст. Дар зинаи мутаассиршавӣ инъикос хусусияти фаъол ва интихобӣ пайдо мекунад. Бе мутаассиршавӣ дар байни созвора ва муҳит ягон навъи робита барқарор намегардад. Ба мутаассиршавӣ «инъикоси пеш аз вуқуъ» хос буда, дар заминаи он созвора имконияти пешакӣ омода шудан ба тағийироту дигаргуниҳои муҳит пайдо мекунад. Дигаргунии дар ин маврид дар рафтори созвора мушоҳидашаванда бевосита ба таъсири муҳити атроф вобастагӣ дорад ва он марбут ба созвораҳои соддаи орӣ аз системи марказии асаб аст. Ҷавоби организм ба муҳит бо мурури мураккабшавии сохтору системаи марказии асаб ва ғунҷоиши ахборотии он ғанитар мегардад. Дараҷаи баландтару мукаммалтари инъикосе, ки дар ин маврид зоҳир мешавад ҳамчун инъкоси психикӣ ном бурда мешавад.

Табиати иҷтимоии шуур. Дар ин ҷо мо акнун танҳо бо такя аз заминаҳои биологии ташаккули шуури одами наметавонем масъаларо равшан намоем. Ғайр аз заминаи биологи зарур аст, ки раванди ташаккулёбии шуурро фаъолияти меҳнати ва дар заминаи ин фаъолият бо дигарон ба муносибатҳои гуногун ворид гардадани инсон дунбол намоянд. Бе ин омилҳо заминаҳои биологӣ барои ташаккули шуури инсон ҳамчун имконияти амалинагашта боқӣ мемонанд. Ин нишон медиҳад, ки одам, пеш аз ҳама, вуҷуди ҷамъияти аст ва шуури у ҳамеша на танҳо сирф маҳсули инкишофи биологияш, балки ҳамчун инъикоси ҳаёти ҷамъиятии у зоҳир мешавад. Одами ташаккулёфтаистода оламро на танҳо аз нуқтаи назари талаботи биологии худ, балки бештар аз мавқеи талаботҳои ҷамъиятии худ дарк менамояд. Яъне шуур хусусияте аст марбут ба инсон ва фаъолияти меҳнатии у, ки дар ҷараёни он у ба муносибатҳои мухталиф бо соири одамони дигар дохил мешавад. Аз ин ру шуур моддӣ нест, балки он маҳсули инъикос ва тасвири воқеияти иҷтимоӣ аст. Илова бар  ин шуур маҷмӯи тасвири оддии воқеияти иҷтимоӣ набуда, балки дар навбати худ барои таъмини талаботаш ҳадафи тағйирдиҳии онро дорад. Ин тамоюли шуури инсон дар заминаи ба кор гирифтани олоти меҳнат ва такмил додани он амалӣ мегардад. Бинобар ҳамин ҳам аксар маврид дар ҳар як предмети офаридаи инсон мундариҷаи таҳаввули таҷрибаи иҷтимоӣ, рафти инкишофи ақлӣ ва қобилияти ихтироъкории ӯро ҷустуҷӯ менамоянд, ки ин бештар дар илми мардумшиносӣ мушоҳида мешавад. Бинобар ҳамин ҳам олот ва маҳсули меҳнат дар шакли кулл таҷассуми моддии хиради инсонанд. Дар заминаи фаъолияти меҳнатияш инсон моҳият ва қобилияти худро ба шакли куллӣ медарорад ва онро барои наслҳои оянда ба ворисият медиҳад. Наслҳои оянда дар заминаи истифодаи олотҳои меҳнатии аз гузаштагон ба ворисият гирифтаашон моҳияти онҳоро ошкор намуда, барои истифодааи амалияш имконият пайдо мекунанд ва дар ин замина онро такмил медиҳанд.

Инсон дар ҷараёни меҳнат ва ворид шудан ба мадори муносибатҳои мураккаби ҷамъиятӣ бо одамони дигар тадриҷан зарурияти ба таҷрибаи иҷтимоӣ табдил додани таҷрибаи фардии худро ҳис менамояд. Дарки зарурияти ба ворисият додани ин таҷриба заминаи муҳим барои пайдошавии нутқ ва забон мегардад. Нақши забон ва нутқ дар ҷараёни ба наслҳои оянда ба ворисият додани таҷриба ва маҳорати истифодаи олоти офаридаи маҳнати хеле бузург аст. Ташаккули фаъолияти нутқ ва тарзи дар забон сабт гардидани маҳорату таҷриба баробари пайдоиши шуур ба амал омадааст. Бинобар ин «забон низ монанди шуур қадим аст; забон шуури амали, шуури воқеист, ки ҳам барои дигарон ва маҳз ҳамин тавр барои худи ман низ вуҷуд дорад».[15] Забон низ дар алоқамандии бевосита бо шуур дар ҷараёни фаъолияти меҳнатии дастаҷамъона: «фақат мувофики эҳтиёҷ аз руи зарурати ногузири бо одамони дигар гуфтугу ва алоқа кардан ба вуҷуд омадааст».[16]

Барои тавзеҳи заминаҳои ташаккули фикру андешаронии инсонӣ дар алоқамандии шуур ва забон овардани як чунин мисоли зерин аз таҷрибаи зистшиносон бо маймуни одамшакл аз аҳамият холӣ нест. Дар ру ба руи маймун канори оташ сабади ғизо ва аз ҷониби дигар зарфи пури обро мегузоранд. Барои маймун гирифтани ғизо аз канори оташ мушкил буд ва бинобар ҳамин ҳам ба у тарзи истифода аз обро барои хомӯш кардани оташ омӯзонданд. Ҳамин тавр маймун аввалан бо истифода аз об оташро хомӯш намуд ва баъдан сабади ғизоро ҷониби худ кашид. Баъдан маймун ва ин ашёи номбурдаро дар шароити дигар қарор медиҳанд ва натоиҷи ҳайратангезе мушоҳида мешавад. Руи заврақчаи кучаке, ки руи оби хавзча шино мекард, оташ ва зарфи обро канори ҳам рӯ ба рӯи маймун мегузоранд. Ҳалли масъала аз ҷониби маймун чун пештара анҷом меёбад. Яъне у аввалан ба ҷойи истифода аз оби ҳавз бо оби зарф оташро хомуш намуда, баъдан сабади ғизоро назди худ мекашад. Ин мисол нишон медиҳад, ки маймун мафҳуме аз об дар зеҳни худ надорад, яъне хосияти умумии обро намедонад. Фикри маймун вобастаи ашёе аст, ки ӯро иҳота кардаанд. Бинобар ин ҳангоме, ки у дар сурате ба «фикр кардан» мепардозад, ки агар ашё дар муқобили ӯ вуҷуд дошта бошад. Агар чизе дар муқобили у айни ҳол вуҷуд надошта бошад у қодир ба «фикр кардан» дар бораи хусусияту сифатҳои он нест.

Фикри инсон аз лиҳози сифатии худ чизи куллан дигар аст. Инсон дар ҷараёни истеҳсолот, меҳнат ва фаъолияти гуногунҷабҳаи амалияш ба шинохти ашё ноил мешавад ва ба баррасии хусусияти ҷузъию умумии онҳо мепардозад. Инсон мебинад, ки оби зарф, оби дарё, оби ҳавз ва ғайра хусусияти якхела доранд. Дар назари инсон об вобаста ба оби зарф, оби дарё ва ё оби ҳавз нест. Балки «об ба таври куллӣ» аст, ки барои ифодааш мафхуми умумии ягонаро истифода мебарад. Инсон бо мурури муайян кардани ҷанбаҳои мушаххаси ашё инчунин хусусиятҳои умумии онҳоро низ ошкор месозад. Ҳамин тавр вақте ки мафҳуми дарахт, «дарахт ба таври куллӣ» аз назарамон мегузарад хусусиятҳои умумие дар назар дошта мешавад, ки хоси ҳар дарахт аст, на фақат дарахте, ки айни замон рӯ ба рӯи тирезаамон қомат афрохтааст ва мо онро наззора мекунем. Аз ин ру мафҳуми дарахт ба таври мутлақ ифода меёбад.  Ин аломати мушаххаси андешаи инсонӣ ва хосияти интизоъе ки дар он ҳаст дар соири ҳайвонот дида намешавад. Пас саволе пайдо мешавад, ки чи чизе аст, ки ба мо имкони интизоъ карданро медиҳад, ки дар шайъ хусусиятҳои аслии шайъиро аз худи он шайъ ҷудо месозад. Ин вазифаро нутқ ва забон анҷом медиҳанд. Пайдоиши шуур ва нутқу забон дар навбати худ маҳсули раванди ягонаест, ки бо фаъолияти меҳнатии одамон алоқамандии бевосита дорад. Шуур воқеиятро инъикос мекунад, нутқ бошад онро ифода мекунад. Нутқ ифодаи моддии фикр буда, дар он мазмуни олами маънавӣ бо ёрии калима мавҷудияти берунӣ пайдо мекунад. Мазмуни шуур маҳз дар нутқ сабт мегардад. Дар нутқ фикр ташаккул меёбад ва баён мегардад. Андешидан ва дарк намудан ин дар навбати худ ташаккули маҳорати баён кардани воқеияти андешидашуда ва даркшуда аст. Миёни андеша ва забон робитаи бисёр наздик вуҷуд дорад. Ҷудо кардани шуури инсони ва андешаи инсон аз забонаш чизи ғайримумкин аст. Байни забон ва андеша ваҳдати узви ва ҷудонопазир вуҷуд дорад. Зеро андеша дар калимаҳо ҷон мегирад ва ҳаёт меёбад. Андеша то замоне ки дар зеҳни инсон боқӣ мемонад монанди чизи беҷоне аст, ки барои одамони дигар номахсус, ҳиснашаванда ва ғайри қобили дарк аст. Забон воқеияти бевоситаи андеша аст, яъне андеша фақат дар либоси моддии забон вуҷуд дорад. Ҳатто агар андешаҳои худро на комилан баланд, балки фақат дар «ботини худ» иброз кунем боз ҳам ба онҳо либоси забонӣ хоҳем пушонид. Дар навбати худ забон дар берун аз ҷомеа наметавонад вуҷуд дошта бошад. Нутқ ва забон, ки василаи табодули афкор ва василаи алоқамандии инсонҳоянд маҳсули зарурияти иҷтимоӣ мебошанд.

Ҳамин тавр дар ташакули шуури солим баробари таъсири омилҳои биологӣ инчунин нақши амалияи ҷамъияти хеле зиёд аст. Бидуни шакк барои доштани шуури инсонӣ танҳо вуҷуди мағзи табии кофӣ нест. Берун аз ҷомеа инсон маҳрум аз қобилияти андешидан ва фикр кардан аст. Зиндагии инсонҳо дар ҷомеа ин воқеиятро ошкор месозад, ки андеша дар сурате таҷаллӣ менамояд, ки инсон ҳам табиатро мунъакис созад ва ҳам дар раванди тавлиду меҳнат робитаҳои мушаххаси худро бо дигарон амалӣ ва ҳифз созад. Маҳз дар ҷараёни меҳнат инсон мағз ва шуурашро инкишоф медиҳад. Шуур аз аввали пайдоишаш худ як маҳсули иҷтимоӣ буд ва то замоне ки инсоният вуҷуд дорад ҳамчунон маҳсули иҷтимоӣ боқӣ мемонад. Шуур махсули зиндагии инсон дар ҷомеа мебошад, бинобар ҳамин ҳам онро бояд падидаи иҷтимоӣ донист. Чунин тарзи тавсифи ташаккули шуур имконият медиҳад, ки мо онро маҳдуд танҳо дар доираи таъсири авомили биологӣ, таҷрибаи фардии одамон тасаввур накунем, балки ин равандро дар алоқаманди инкишофи фаъолияти меҳнатӣ, дар заминаи ворид шудани одамон ба мадори муносибатҳои ҷамъиятӣ ва омӯхтани таҷрибаи наслҳои пешина баҳо диҳем. Аз ин ру дар вазъияти муайяни таърихӣ ҳар кас на тавре фикр мекунад, ки мехоҳад, балки мувофиқи баъзе навъи маълуми тафаккур андешаронӣ мекунад ва ҷараёни фикри худро ба тартибу меъёрҳои муқарраршуда тобеъ месозад.

Ҳамин тавр, дар асоси баёни андешаҳои фавқуззикр таърифи мафҳуми шуурро дар шакли зерин овардан мумкин аст: шуур ин шакли олии инъикоси воқеият ва ба нутқ марбути хосияти материяи оли ташкил, яъне мағзи сари инсон буда, вазифаи он аз инъикоси субъективии олами объективи иборат аст.

Бешуурӣ. На ҳамаи ҳолатҳои марбут ба психикаи инсон метавонанд сифати шуурнокиро дошта бошанд. Шуур дар баробари ҷанбаҳои мухталифи фаъолияти психикии мағзи сари инсон хоси танҳо яке аз ҳолатҳои он аст. Бештари равандҳои психикӣ бидуни иштироки бевоситаи шуур ба амал меоянд. Бисёре аз ҳодисаҳои фаъолияти муқаррарии инсон ҷойдоштаро метавон ба сифати мисоли тасдиқи ин қазоват пешниҳод намуд. Масалан, ба ҳар кадоме аз Шумо ҳеҷ набошад чандин маротиба иттифоқ афтодааст, ки субҳ  ҳини берун омадан аз хона як қатор амалҳои муқаррариро ба сомон расонед: маводи дарсиро дохили ҷувздон мегузоред, барқро хомӯш мекунед, чумаки обро маҳкам мекунед, дарро қулф мекунед ва ғайра. Аммо дар истгоҳ ногаҳон шумо таҳти шубҳа меафтед, ки оё воқеан ҳам чумаки обро маҳкам карда будед, телевизорро хомӯш карда будед ва ба мисоли ҳамин. Шумо барои ҳосил кардани боварӣ ба иҷрои ин корҳо кушиши  менамоед, ки ба тартиб ҳамаи амалҳои субҳ хини аз хона берун омадан анҷом додаатонро пеши назар оред. Дар ин маврид эҳтимол меравад, ки шумо ҳамаи амалҳои субҳ пеш аз хона баромаданатонро худ ба худ, бешуурона анҷом дода бошед.

Мисоли фавқуззикр баёнгари он аст, ки мундариҷаи ҷараёни ҳодисаҳои дар фаъолияти психикии инсон ба амалоянда танҳо бо амалҳои бошуурона  маҳдуд намешавад, балки он иборат аз падидаҳое ҳам ҳаст, ки берун аз ҳавзаи шуур худро дар ҳолати бешуури маҳфӯз медоранд. Яъне бештари равандҳои психикии инсон бидуни иштироки фаъоли шуур ба амал меоянд. Ин падидаҳо ҳар замон ғайричашмдошт метавонанд бидуни пешбинию дарки пешакӣ рафтори инсонро роҳнамоӣ кунанд ва ба он таъсиргузор бошанд. Бинобар ҳамин ҳам ҳанӯз аз замони фалсафаи аттика андешаҳое пайдо шуданд, ки психикаи инсонӣ, яъне олами ботинии инсон аз шуур дида бойтару рангинтар аст. Оид ба бештари ҳолатҳои руҳияш фард наметавонад пурра маърифат дошта бошад. Зеро дар психика соҳаҳое мавҷуд аст, ки ба таври куллӣ якбора ва ҳамзамон таҳти назорати ақл қарор намегиранд ва аз ин рӯ бештари рафторҳои инсон берун аз идораи султаи ақл мемонанд. Бинобар ҳамин ҳам бештари рафторҳои инсон ба сифати сарчашмаи худ на ақлу фаросати ҳолис, балки бешууриро доранд.

Аммо дар илм барои дарки амики ин масъала руи кор омадани чандин назару андешаҳои мухталиф лозим омад, то дарки имрӯзаи он ба даст ояд. Файласуфи фаронсави Рене Декарт чунин андеша дошт, ки шуур ва психика ягонаанд ва берун аз ҳудуди шуур танҳо фаъолиятҳои холиси физиологии мағзи сар метавонанд ҷой дошта бошанд. Аммо ба тадриҷ дар ради ин қазоват андешаи дигаре руи кор омад, ки на ҳамаи он чизе ки дар руҳияи инсон руй медиҳад имконияти ворид шудан ба доираи ақлро доранд. Яъне ҳарчанд инсон вуҷуди тафаккуркунанда аст, вале ин маънои онро надорад, ки шуури у бетанаффус, истнопазир амал мекунад. Дар ҳаёти инсон равандҳои ноогоҳонаи психикӣ низ нақши арзандаю бештар доранд. Масалан, кӯдакеро тасаввур кунед, ки дар овони хурдсолияш пайваста мавриди ҷазои ҷисмонии волидайн қарор мегирифт ва у дар худ чунин тасмим мегирифт, ки бо соҳиби фарзанди худ шудан онҳоро озор нахоҳад дод, зеро ин амали носавоб аст. Вале мутаассифона, бо мурури расидан ба ин мақсад, яъне соҳибфарзанд шудан муносибати у баръакс ба фарзандонаш нисбат ба он муносибате, ки волидайн бо у доштанд, бештар бераҳмонаю сангинтар мегардад. Сабаб дар чист? Нафари мазкур нохудогоҳона дар сатҳи бешуури вориди раванди бозтавлидкунии он намунаи рафторҳое аст, ки дар овони хурдсолӣ пайваста пеши назараш ҷилвагар мешуданд.

Назариёти ибтидоиро оид ба масоили бешуури бори аввал файласуфи олмонӣ Лейбнитс Г. В. (1646-1716) матрах менамояд. Ин падидаро у ҳамчун шакли поёнии фаъолияти рӯҳӣ арзёбӣ мекунад. Бешуурӣ тибқи андешаи у берун аз остонаи тасаввуротҳои даркшуда меистанд ва шабеҳи соҳилҳои ториқи андешаи нопайдоканоранд. Наздик ба ҳамин андеша И. Кант низ бешууриро бо гариза, яъне қобилияти аз ҷониби инсон ба дастоварии бевоситаи дониш дар шакли ҳадсу тезхушӣ бидуни исботу таркиби мантиқӣ монанд месозад. Вале ба шакли густурдаю усулӣ моҳияти ноогоҳию бешуурии фардӣ аз ҷониби мутафаккири равоншиноси асри ХХ Зигмунд Фрейд бори аввал матрах мегардад. Дар ин замина маҳз у назарияи устувори бешууриро ташаккул дода, барои омӯзиши алоқаю робитаҳои ноаёни марбут ба ҳаёти руҳии инсон роҳи фароҳ кушод.

Тибқи андешаи Фрейд психикаи инсон дар ҷараёни таҳаввули худ қобилияти ҳайратангези аз доираи шуур берун рондани бештари таассуроту нигарониҳои нохушро ба қисми дигари мағзи сар пайдо намуд ва бо ин бештар аз пештар имконияти дарки амиқи ҳодисаҳоро ба даст овард. Зеро агар психикаи инсон қабати шуурнокии худро аз таассуроту нигарониҳои мухталиф пур мекард, пас ҷилои шуури феълии мо хира мегашт ва мо наметавонистем ба фаъолияти шадиди шуур аз зарурати посух гуфтан ба ҳар як пурсиши олами моро иҳотакарда ҳамзамон мусоидат намоем. Бинобар ҳамин ҳам бештари таассуроту нигарониҳои инсонро дунболсозанда ба он қабати психика, ки соҳаи «бешуурӣ» унвон шудааст, бадар карда мешавад. Мусаллам аст, ки ин таассуроту нигарониҳо бенишон аз байн намераванд,  фақат мо дарки бошууронаи онҳоро мавқуф мегузорем. Вале онҳо таъсиргузории худро ба шуури мо пайваста идома медиҳанд ва аксар маврид муайянкунандаи мундариҷаи он мебошанд. Илова бар ин дар қабати бешуурии психикаи инсон ангезаҳои гаризавии у худро маҳфуз медоранд.

Чунин дастоварди беназири Фрейд тасаввуроти маъмул, роиҷи илмиро дар бораи вуҷуди табиатан хирадпеша будани инсон, ки у бо ин қобилияташ худро аз мавҷудоти дигари зинда фарқ мекунад, зери суол гузошт. Маълум гашт, ки дар психикаи инсон равандҳое ба амал меоянд, ки на ҳамеша таҳти назорати ақлу хушмандии у қарор доранд, вале бо вуҷуди ин аксаран муайянкунандаи самти рафтору амали иҷтимоии у мебошанд. Баъдан таквияти ин андешаро мо дар таълимоти мутафаккири дигар Карл Густав Юнг (1875-1961) дучор меоем. Вале дар фарқият аз Фрейд у доираи густариши бешууриро танҳо ба фард маҳдуд намекунад. Ба андешаи у аксар маврид бешуури инчунин мундариҷаи таҷрибаи ҳаётии умумиятҳои дастаҷамъиро низ метавонад ташкил диҳад ва бинобар ҳамин ҳам зуҳури чунин шакли бешууриро у бешуурии дастаҷамъӣ(коллективӣ) номида буд. Ин падидаи бешуурии дастаҷамъиро Юнг бо мафҳуми «архетип» номгузорӣ карда буд. Кашфи ин падида ба Юнг дар заминаи мушоҳидаи ҳаёти руҳии гирифторони бемории маҷзубият(шизофренӣ) даст дода буд. У дар ҷараёни ин мушоҳидаҳо ба натиҷае расид, ки аз умки психикаи онҳо аҳёнан симоҳое чехраи худро менамоёнанд, ки бештари маврид бо ангезаҳои такрорёбандаи симоҳои дар заминаи шуури динию устураҳои бостонии мардумони дунё вуҷуддошта монанданд. Ин муаммое буд, ки Юнг дар назди худ мақсади кашфи онро бо ҷиддият мегузорад. Дар заминаи ҷустуҷӯҳои фикрӣ у ба натиҷае мерасад, ки ин симоҳо маҳсули таҷрибаҳои ҳаётӣ фардии инсон набуда, балки онҳо аз ганҷинаи таҷрибаи ҳаётии умумиинсонӣ гирифта шуда, нохудогоҳона дар психикаи мо вуҷуд доранд. Ин мафҳумро аз ин пас васеъ дар таҳқиқи падидаҳои фарҳангӣ ба кор гирифтанд ва ин ақида устувор гашт, ки мухтавои бештари устураю тасаввуротҳои куҳансобиқаи фарҳангӣ маҳз тавассути архетипҳо имрӯзҳо низ дар андешаю осори маънавии инсоният дар шаклҳои гуногун зоҳир мешаванд. Яъне ҳарчанд инсони муосир ҳис мекунад, ки у аз ин устураю тасаввуротҳои кӯҳансобиқаи фарҳангияш фарсаҳҳо дур ва акнун эмин аст, вале аз аҷдодони ибтидоии худ дида у бештар дар заминаи фарогирии осори мухталифи бадеӣ, афсонаю ривоятҳо, осори санъати киною театр, муҷассамасозӣ ва ғайра таҳти таъсири онҳо қарор дорад. Яке аз омилҳои таквиятдиҳандаи ин ҷараён дар ҳаёти инсони муосир ба андешаи Юнг аз он иборат аст, ки тамаддуни муосир харҷи бештар хусусияти илмгароёна касб мекунад ва дар ин замина имконияти зуҳури мундариҷаи бешуурии психикаи инсон пайваста маҳдуд карда мешавад. Вале он барои худ ҳамеша роҳу шеваҳои гуногунро чустӯҷу ва пайдо мекунад. Юнг ин андешаро барои шарҳи тамоюли рузафзуни мардумони сайёраи замин ба зуҳури лаълиҳои парвозкунанда истифода мебарад.

Худогоҳӣ. Раванди дигаре, ки робитаи ногусастани бо ташаккули шуури инсон дорад ин падидаи худшиносӣ мебошад. Шуур на танхо марбут ба инъикоси олами берунӣ, яъне табиат, балки ба инъикоси вижагиҳои олами фардии инсон низ нигаронида шудааст. Аслан дар аввали зуҳури худ фалсафа мундариҷаи шуурро бо самтгирии таваҷҷӯҳи инсон ба олами табиӣ маҳдуд месохт ва ин заминаи худро он дар кушиши инсон барои ҳарчӣ бештар ба даст овардани дониш оид ба олами атрофаш дошт. Болоравии таваҷҷӯҳи мутафаккирон ба дарки асрори олами фардии инсон аз таълимоти Сукрот сарчашма мегирад, ки у инро бо ибораи маъруфи «Худро бишинос» роҳнамойӣ кард. Ба андешаи у дарки олами инсонро иҳотанамуда бидуни таваҷҷӯҳи ҳамзамон ба маърифати олами ботинияш нокомил бокӣ мемонад. Бо мурури пешрафти фалсафа дар ин самт тадриҷан андеша оид ба хусусияти фаъолнокӣ, гуфтугӯйӣ, мубоҳисавӣ ва танқидӣ доштани хиради инсон нисбат ба худаш ташаккул меёбад. Масалан, Афлотун таъқид мекард, ки фаъолияти Рух танҳо иборат аз дарки ғайрифаъол нест, балки он амали ботинии фирдиест, ки хусусияти гуфтугӯӣ бо худи худашро дорад; зимни андешарони Рух чизе дигареро магар ғайр аз гуфтугу бо худ, худро суол кардан, тасдиқу рад намудан анҷом намедиҳад. Ба андешаи Декарт низ худогоҳӣ ягона падидаест, ки наметавон нисбати он шубҳа намуд. Агар ман чизеро мебинам мумкин аст он маҳсули ҳаёлоту таваҳҳумам бошад, вале он чи маҳз ман олами атрофро тасаввур мекунам ва мутаносиб бо он ман вуҷуд дорам, наметавонад боиси шубҳа бошад.

Дар ҳамин замина агар ба афкори фалсафии машриқзамин назар андозем мебинем, ки дар  ин ҷо низ тасаввуф зарурати ҷалби талаботи инсонро ба кашфу тарбияи олами ботинияш аз дарки олами атроф муҳимтар мешуморид. Зеро вижагиҳои олам, мавҷудияти ашё ваҷҳи муштарак бо он раванду ҳодисаҳое дорад, ки дар таҷриба ва олами ботинии инсон мегузарад. Ҳамакнун чунин андешае роиҷ мегардад, ки шуур замоне ба худогоҳӣ табдил меёбад, ки «Ман» ба андешае мерасад, ки муайянии олами беруна на танҳо марбут ба худи у, балки ба «Ман»и онро тасаввуркунанда, дарккунанда аст. Аммо тазаккур бояд дод, ки баррасии масъалаи худогоҳӣ дар тасаввуф минбаъд ба нодида гирифтани робитаи он бо зарурияти дарки олами атроф ва вижагиҳои ҳаёти иҷтимоӣ мувоҷеҳ гашт. Дар анъанаи фикрии ғарбӣ баръакси ин равандро мушоҳида менамоем.

Анъанаи фикрии ғарбӣ дар ин масъала таъқид менамояд, ки худогоҳӣ  ин равандест, ки дар заминаи он «Ман» вобастагии бевоситаашро ба дониш оид ба олами атроф пайхас менамояд ва пеши худ саволеро матрах менамояд, ки оё донишхои дар таҷрибаи «Ман» мавҷудбуда метавонанд мухторият дошта бошанд. Дар зинаи худогоҳӣ барои инсон ҳам донишҳо оид ба олами атроф ва ҳам донишҳо оид ба худи у дастрасанд. Шуур дар ҳолати муқаррарӣ иборат аз муайянсозии муносибати инсон ба олам аст: ман мебинам; ман ҳис мекунам, ман тасаввур мекунам ва ғайра. Бо мурури боло рафтан ба зинаи худогоҳӣ шуур қобилияти ба ҳамдигар созгор намудани дониши худро дар бораи шайъи беруна бо дониши худ дар бораи ин дониш ба даст меорад. Пас формулаи худогоҳӣ метавонад чунин бошад: «ман фикр мекунам, ки фикр мекунам», «ман медонам, ки медонам» ва ғайра. Барои ба дараҷаи худогоҳӣ расидан танҳо фикр кардан, тасаввур кардан кифоя нест, балки лозим меояд, ки он ҳолати олами ботиние ба даст оварда шавад, ки қодир ба андешидан, тасаввур кардан бошад. Аз ин ру аксари мутафаккирон мундариҷаи шуурро ба ду даста ҷудо мекунанд – шуури шайъӣ(предметӣ) ва худогоҳӣ. Агар шуури шайъӣ ба маърифати олами атроф нагаронида шуда бошад, пас дар зинаи худогоҳӣ субъект худро ба объекти худ табдил медиҳад. Объекти таҳлил дар ин маврид тасаввурот, андешаи худ, мақоми хеш дар ҷомеа ва ғайра мегардад. Худогоҳӣ ин танҳо иборат аз маърифати худ нест, балки муносибат ба худ, ба сифату ҳолат, имконият. Неруи ҷисмонию маънавии худ, яъне худбаҳодиҳӣ аст. Бидуни худбаҳодиҳӣ ҷойи худро ёфтани инсон дар зиндагӣ мушки ласт. Бинобар ин инсон ба маънои дигар мавҷуди худбаҳодиҳанда аст.

Худогоҳӣ дар таърихи инсоният ва дар раванди инкишофи фардияти инсон бидуни иштироки авомили иҷтимоӣ, барқароркунии иртибот бо соири одамон, ба инобат гирифтани мавқеи ҳаётии онҳо, баҳодихии худ аз диди дигарон номумкин аст. Ҳамин тавр иҷтимоияти инсон боиси ташаккули худогоҳи дар олами психикии у мегардад. Инсон худогоҳияшро на танҳо бо баракати одамони дигар, балки дар заминаи дарку инкишофи олами тавассути фаъолияти моддияш офаридашуда ба даст меорад. Дар ҷараёни худогохӣ инсон худро аз олами атрофаш ҷудо месозад ва кушиш менамояд, ки муносибаташро бо он муайян менамояд. Агар шуур ба инсон имконияти таҳти назорат гирифтани фаъолияти амалияшро фароҳам орад, пас худогоҳӣ расолати фаъолияти худи шуурро таҳти назорат гирифтан дорад, ки ин мундариҷаи шуурро сифатан тағйир медиҳад. Дар ҷараёни худогоҳи инсон ба дараҷаи шахсият камолот ёфта, худро ҳамчун субъекти фаъолияти амалию маънавӣ дарк менамояд.

Худогоҳӣ дорои сохтор ва шаклҳои муайян мебошад. Муҳтавои яке аз шаклҳои аввалаи худогоҳӣ, ки худҳискунӣ ном дорад, иборат аз дарки ибтидоии ҷисми худ ва ҷойгоҳи он дар олами муҳити ашё ва одамон аст. Аз ин ру тасаввури соддаи ашё ҳам ба сифати воқеияти новобаста аз инсон вуҷуддошта низ худогоҳии муайянро тақозо менамояд. Шакли дигари баландтари зуҳури худшиносӣ ин дарки вобастагии худ ба ин ва ё он умумияти инсони ва гуруҳи иҷтимоӣ аст. Дар ин замина ташаккули «Ман»и худро аз «ман»и дигарон фарккунандаи инсон сурат мегирад ва рафтори у бештар хусусияти бошуурона пайдо мекунад. Зеро у ҳамеша дар ин маврид натиҷаи ҷамъиятии рафторашро пеши назар дорад. Ҳар қадар дар ангезаҳои рафтори у ҳисси вазифаю масъулиятшиносии ҷамъиятӣ бартарият дошта бошад инсон ҳамон қадар ба иҷрои бошууронаи амали иҷтимоӣ моил мегардад. Дар ин маврид у худогоҳии инсон ба дараҷаи баландтари худбаҳодиҳию худназоратӣ мерасад.     Ҳамин тавр, худогоҳии инсон на танҳо дар заминаи муносибату муошират бо одамони дигар, балки дар заминаи неъматҳои офаридаи моддию маънавӣ ва фаъолияташ дар ҷомеа ташаккул меёбад. Бинобар ҳамин маҳдуд намудани баррасии худогоҳӣ танҳо дар ҳудуди шуури фардӣ ҳамчун фарогирандаи масоили марбут ба «Ман»и инсон  мувофиқи мақсад нест. Мансубияти инсон ба умумиятхои гуногуни иҷтимоӣ низ шаклҳои муайяни худогоҳиро ташаккул медиҳанд ва худогоҳии миллӣ яке аз намунаҳои барҷастаи он аст. Ташаккули худогоҳии иҷтимоӣ, аз ҷумла худогоҳии миллӣ, дар баробари худогоҳии фардӣ метавонад барои таъмини суботи иҷтимоӣ саҳми беназир дошта бошад. Бинобар ҳамин ҳам таваҷҷӯҳи ҷомеаҳои муосир, аз ҷумла ҷомеаи муосири тоҷик низ, ба ин масъала хеле зиёд аст. Худогоҳии миллӣ ин дарки талаботу манфиат ва ҳадафу ниёзҳои инкишофи давлати миллӣ аз ҷониби афрод ба сифати талаботу манфиат ва ҳадафу ниёзҳои умумӣ аст, ки дар сурати татбиқи онҳо афрод метавонанд барои ба даст овардани мақсадҳои ҳаётияшон имконият пайдо намоянд.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Боби  XIX.

ИНСОН – ШАКЛИ МАХСУСИ ҲАСТӣ.

ТАБИАТИ ИНСОН

 

Пайдоиши инсон ва нотакрории ҳаёти ӯ

 

Инсон шакли махсуси вуҷудият, зинаи олии инкишофи мавҷудоти зинда дар рӯи Замин, субъекти протсессҳо ва муносибатҳои ҷамъиятӣ, эҷодкору қувваи ҳаракатдиҳандаи таърих ва бунёдгари маданият аст. Инсон намуди биологии иҷтимоишуда аст.

Инсон падидаи беназиру пурасрори эволютсияи табиӣ ва таърих аст. Табиати инсон чигуна аст, моҳияти инсонии вай чи тавр сурат мегирад, чи тавр ва дар чӣ зоҳир мешавад, ӯ аз дигар мавҷудоти зиндаи олам чӣ фарқ дорад, таъиноту маънои зиндагиву фаъолияташ дар чист? Оё вай дар ҳамаи ҷабҳаҳои зиндагӣ ва фаъолияти худ пуриқтидору тавоно ва номаҳдуд аст, ҳадду ҳудудҳои имкониятҳо, қобилияту талаботи ӯ чигунаанд — чунинанд масъалаҳои асасие, ки дар атрофии мафҳуми «Инсон» ба вуҷуд меоянд.

Назарияҳои пайдоиши инсон гуногун ва хилофи якдигаранд. То Замони нав дар бораи пайдоиши инсон тасаввуроту таълимотҳои теистӣ ҳукмрон буданд. Дар Замони нав назарияҳое ба вуҷуд омаданд, ки пайдоиши инсонро ба парадигмаҳои дигар вобаста медонанд. Яке аз ин назарияҳо ба он асос ёфтааст, ки инсон пайдоиши фавқутабиӣ дорад ва маҳсули «хиради кайҳонӣ» аст. Илми муосир ин фаҳмиши пайдоиши инсонро тасдиқ намекунад.

Назарияи дигар аз он иборат аст, ки инсон пайдоиши табиӣ дошта, маҳсули эволютсияи биологӣ дар сайёраи Замин аст. Ин фаҳмиш ба назарияи эволютсионии Ч.Дарвин ва назарияи меҳнатии пайдоиши инсон асос ёфтааст, ки асосгузори он Ф.Энгелс мебошад. Ин назарияҳо дар илми муосир эътироф шуданд, ҳарчанд ки мухолифони онҳо ҳам ҳастанд. Парадигмаҳои фаъолияти меҳнатӣ ва эволютсияи табиӣ ба протсесси комплексӣ будани пайдоиши инсон аҳамияти хосса дода, омилҳои асосии онро муайян мекунанд.

Аз рӯи маълумотҳои илми муосир оғози протсесси пайдоиши аҷдоди қадимаи инсон ба рамапитек (14- 20 млн. сол пеш) алоқаманд аст, ки бо ду по устувор роҳ мегашт, «олотҳои табиӣ»-ро истифода мебурд, вале худаш олот намесохт. Зинаи дигари пайдоиши он австралопитек (5-8 млн. сол пеш), баъд аз 2 млн. сол аз он ҳамоҳабилус – «одами боақл» пайдо шуд. Намуди аз он такомулёфтатар «ҳомоеректус» — «одами ростгард» 1-3 млн. сол пеш пайдо шуд. Ҳомоеректус қобилияту ҳунари тайёр кардани олотҳои шикориро дошт, аз оташ истифода бурданро медонист, қобилияти нутқ ҳам пайдо карда буд. Насли баъд аз он пайдошуда «ҳомосапиенс» — «одами оқил» (150- 200 ҳазор сол пеш) буд. Аз он одами кроманёнӣ (40-50 ҳазор сол пеш) пайдо шуд, ки бо симои зоҳирӣ, сохти косахонаи сар, рангу рӯй, қобилияту сатҳи ақлониаш ба инсони муосир монанд буд. ӯ қобилияти ташкил кардани шаклҳои гурӯҳӣ-ҷамъиятии меҳнатро пайдо карда буд ва аз маводҳои дастраси табиӣ манзилгоҳ месохт, нутқи сарреҳу инкишофёфта дошт.

Омилҳои асосии антропогенез меҳнат, тафаккуру шуури мантиқӣ, забон (нутқ) ва танзими муносибатҳои ҷинсии аҷдодони инсон мебошанд. Антропогенез тарзи ташаккулёбӣ ва вуҷуд доштани ҳастии инсон — ҳастии иҷтимоӣ ва мадании инсон, протсесси суратгирии муносибатҳои иҷтимоии homosapiеns — инсони боақлу хирад  аст, ки бо протсесси ташаккулу инкишофёбии субъективият ва шуури алокаманди дорад.

Антропогенез ва сотсиогенез протсессҳои аз ҳам ҷудо вуҷуддошта нестанд. Бе муносибатҳои ҷамъиятӣ (сотсиогенез маънои пайдоиши ҷамъияту муносибатҳои ҷамъиятиро дорад) аҷдодони инсони муосир инсон намешуданд ва бе инсон низ муносибатҳои ҷамъиятӣ ташаккул намеёфтанд. Антропосотсиогенез протсесси ягонаи бо ҳам пайваста сурат гирифтани антропогенез ва сотсиогенез аст. Антропосотсиогенез маънои пайдоиши инсону ҷамъиятро дорад. Онро ҳамчун протсесси аз ҳам ҷудои пайдоиши инсон ва ҷамъият фаҳмидан мумкин нест. Инсони типи муосир, яъне инсони боақл ва бо ду по рост роҳ мегаштагӣ 50 ҳазор сол пеш пайдо шудааст. Пайдоиши инсони муосир ба яке аз шохаҳои маймунҳои одамшакл — неандарталҳо алоқаманд аст. Минбаъд, дар давоми эволютсияи табиии зиёда аз 35 ҳазорсола неандарталҳо аз байн рафта, ҷои онҳоро кроманёнҳо — шохаи боз ҳам инкишофёфтаи дигар гирифт, ки бо хислату хусусиятҳо ва намуди зоҳирии худ аз неандарталҳо фарқ надоштанд. Неандарталҳо, ки бештар тараққӣ карда буданд, бо вуҷуди он дар зери фишори таъсиррасониҳои барои онҳо вазнину мушкили табиӣ малакаҳои пештараи худро гум карда, ба онҳо муясар нашуд то ки ба муҳити табиии тез-тез тағйирёбанда мутобиқ шаванд ва малакаҳои пештараи худро барқарор кунанд ва бинобар ин боз ҷои онҳоро кроманёнҳо гирифтанд. Аз ин рӯ, вақтҳои охир ақидаи дигар пайдо шуд, ки мувофиқи он намуди биологии «одам» дар натиҷаи омехташавии неандарталҳо ва кроманёнҳо пайдо шудааст.

Дар протсесси антропогенез сифатҳои нави ғайрибиологии инсон, муносибатҳои иҷтимоӣ, ахлоқӣ, маданӣ ва фарҳангии вай пайдо шудаанд ва инкишоф ёфтанд, зоти инсон дорандаи субстрати нав гардид, ки дар тарзи сифатан нави зиндагии иҷтимоӣ ва мадании он зоҳир мешавад. Антропосотсиогенез ба «протсесси таърихии инсон» ва маданият асос гузошт. Пайдоиши муоширати фикрӣ, мубодилаи предметӣ, номгузории олоту воситаҳои истеҳсолӣ, предметҳои рӯзғор унсуру паҳлӯҳои муҳими ин протсесс буданд. Иҷтимоишавии одамони аввала бидуни мубодилаи афкор, номгузории ашёву предметҳои атроф, ки ба протсесси фаъолияту меҳнати худ ҷалб мекарданд, имкон надошт. Ҳамаи ин ва паҳлӯҳои тарзи нави ташаккулёфтаи зиндагии онҳо зарурати пайдоиши забонро ба вуҷуд овард. Дар рафти антропосотсиогенез гузариш аз муносибатҳои эндогамӣ (алоқаҳои ҷинсӣ бо намояндагони ҳамхун ва қавму авлоди худ) ба муносибатҳои экзогамӣ — хонадоршавӣ ба намояндагони қавму авлоди бегона, аз бисёрзанӣ ва робитаҳои бенизоми ҷинсӣ ба якказанӣ ба вуқӯъ пайваст. Ин бошад, барои ба танзим даровардани муносибатҳои ҷинсӣ мусоидат кард ва онҳоро ба доираи муайяни ахлоқӣ даровард.

Ба ғайр аз сабабҳое, ки дар боло зикр шуданд, сабабҳои дигари пайдоиши инсон, аз ҷумла тағйирёбии иқлим, ангезишҳои партави радиатсионӣ, таъсиррасонии протсессҳои кайҳонӣ ба сайёраи Замин номбар карда мешаванд. Мувофиқи фарзияҳои дигар зоти «одам» дар Африка пайдо шудааст. Сатҳи баланди радиатсия дар ин қитъа боиси мутатсияи организмҳои зинда, аз ҷумла аҷдодони ҳайвонии инсон шудааст.

Фаҳмиши дигари пайдоиши инсон низ вуҷуд дорад, ки аз назарияи эзотерии қадимае бармеояд, ки мувофиқи он кайҳон вобаста ба қонунҳои даврӣ (сиклӣ) инкишоф меёбад. Принсипи асосии ин инкишоф, ки асосу бунёди оламро ташкил медиҳад — принсипи мутлақ ва бешахсиятӣ аст. Ин принсип худ аз худ тафриқа мешавад, худро дар табиат ва моҳиятҳои тоинсонӣ ифода мекунад, ки сараввал дар шакли астрал ва эфир вуҷуд дошта, дар шакли ҷисми физикӣ вуҷуд надоранд. Баъд аз астрал ва эфир инсонҳои дорои қобилияти маънавӣ ва ақлонӣ пайдо мешаванд, ки ба меҳнати ҷисмонӣ ва забон эҳтиёҷ надоштанд, онҳо ҳамчун одамони аввалин бо ҳамдигар ба таври телепатӣ муошират мекарданд, дуруштиву густохӣ ва дағалиро намедонистанд. Замоне, ки ин одамон зиндагӣ мекарданд, асри тиллоӣ ном доштааст. Ҳарчанд, ки инсонҳои аввала аз худ осори ҷисмоние (насле) нагузоштанд, — мегӯянд тарафдорони ин назарияи пайдоиши инсон, — мо метавонем ба ривояту афсона ва асотире, ки дар хусуси онҳо вуҷуд доранд, бовар кунем. Мувофиқи ин тасаввуротҳо, инсонҳои аввала баъдан зотан вайрон шуданд ва аз ҳолати аввалаи худ берун баромаданд, ба инсони муосир табдил ёфтанд. Тарафдорони ин ақидаву тасаввуротҳо боварӣ доранд, ки бо фаро расидани давраи минбаъдаи Кайҳон инсонҳои муосир боз ба ҳолати аввалаи худ бармегарданд. Вале чунин ақида қобили қабул нест, чунки эволютсияи Кайҳон ва ҳаёт дар рӯи Замин баргарданда нест, фақат болораванда аст.

Инсон мавҷуди зиндаи табииест, ки аз тарзи зиндагии соф табиӣ ба зиндагии таърихӣ-иҷтимоӣ, фарҳангӣ-маънавӣ, аз зиндагии ҳайвонӣ ба зиндагии хоссаи инсонӣ гузаштааст ва ин зиндагӣ ба туфайли меҳнат, шуур ва забон насиби ӯ гардидааст. Зиндагии трансендентӣ (беруна) ва пешакӣ барои ӯ бегона аст. Ончи ки барои трансендентӣ-ондунёӣ, бегона, беруна ва тоинсонӣ аст, дар вуҷуди биологии худи инсон нест, дар таълимотҳои динӣ ва шуури оммавӣ дар шакли худо ва дигар қувваҳои транстендентӣ ва фавқутабии ба назар мерасад ва маънидод карда мешавад, ки ба ҳақиқати аслии пайдоишу мавҷудият ва инкишофи инсон рост намеояд.

Асрору моҳияти инсонро баррасӣ намуда, онро бояд ба назар гирифт, ки инсон моҳияти нотакрор аст. Ҳамчун «қисми табиат» дар рафти эволютсияи табии хеш аз ҳолати табиӣ берун баромада, қобилияти сифатан нави офаридани олами иҷтимоиёт, тамаддуну маданият ва фарҳангро пайдо кард, ки дар шакли тайёр пешакӣ на аз тарафи табиат ва на аз тарафи қувваҳои фавқутабиӣ ва трансендентӣ дода нашудааст.

Меҳнат меъёри асосии антропосотсиогенез аст. Ҳамчун омили асосии пайдошавии инсон ва ҷамъияти ансонӣ, меҳнат асоси бунёди тамаддуни инсонӣ — падидаи нав дар олам гардид. Зарурати объективии меҳнат кардан на фақат дар нигоҳ доштану давом додани наслҳои паиҳам ивазшавандаи инсон, таъмин намудани онҳо бо воситаҳои зиндагӣ, эмин нигоҳ доштани онҳо аз ҳодисоту рӯйдодҳои кӯр-кӯрона амалкунандаи табиати беруна, балки инчунин дар моҳияти ҷамъиятии вай ва нигоҳдориву давом додани тамаддуни инсонӣ аст.

Зарурияти асосии пайдоишу суратгирии иҷтимоият на фақат сохтану истифода бурдани олотҳои корӣ ва ба воситаи онҳо истеҳсол кардани воситаҳои зиндагии тарзи нав, яъне зиндагии иҷтимоӣ, балки бо мақсадҳои муайян истифода бурдани онҳо буд, ки базарурияти пайдоиши нутқу забон ва муоширати одамони ташаккулёфтаистода мусоидат кард. Худи фаъолияти олотӣ, яъне бо олотҳои сунъӣ меҳнат кардан ҳамон вақт воқеӣ мегардад, ки мақсаднок бошад ва ба қонеъ гардонидани ин ё он талаботи инсон ва вобаста ба ин, ба дигаргунсозии муҳити атроф ва худмуайянкунии инсон дар он нигаронида шуда бошад. Ақлу хирад,  маҳорати меҳнат кардан, маърифат, мақсаду мақсаднокӣ ва мақсадгузорӣ, ки инсон дар протсесси антропосотсигенез пайдо кард, инсонро бештар ба ҷамъиятсозӣ ва худсозии иҷтимоӣ ва маданӣ водор мекард.

Хусусияти хоси антропосотсиогенез аз он иборат аст, ки дар рафти он предметикунонии меҳнату қувваҳои инсонӣ оғоз мешавад ва онҳо аз як предмет ба предмети дигар, аз як одам ба одами дигар, аз як насл ба насли дигар на дар шакли ирсияти органикӣ-биологӣ, балки дар шакли меросияти иҷтимоӣ-маданӣ ва фарҳангӣ интиқол мешаванд. Дар натиҷаи меҳнату истеҳсолот инсон ашё, предметҳо ва протсессҳои муҳити берунаро ба талаботҳои моддӣ, маданӣ ва фарҳангии дар рафти антропосотсиогенез ташаккулдодаи худ мутобиқ мегардонад, онҳоро ба он шаклҳое табдил медиҳад, ки дар он шакл истифода бурдану истеъмол кардани онҳо барои ӯ қуллай ҳаст, ин ё он талаботи онро қонеъ мегардонад ва дар ин протсесс талаботҳои аввалаи табиӣ-биологии худро маданӣ мегардонад ва талаботҳои сифатан нави иҷтимоӣ ва маданӣ ба вуҷуд меорад.

Таъиноту функсияҳои наве, ки инсон дар давоми антропосотсиогенез пайдо кард ва зарурати объективии бошуурона мутобиқ шудан ба муҳит, аз ҷумла муҳити нави иҷтимоии ташаккулёфтаистода, меҳнати мақсаднок, бошуурона қонеъ гардонидани талаботҳои нави иҷтимоӣ ва маданӣ, бо тарзу роҳҳои нави сунъӣ воситаҳои зиндагӣ истеҳсол кардан, фақат мутеъи талаботҳои табиӣ нашудан, ташаккули тафаккуру шуур ва забон, муттаҳидшавии аҷдодҳои одамон дар ҷамъият — маҳз дар ҳамин аст моҳияти антропосотсиогенез.

Шуур ҳамчун шакли олии инъикос ва пайдо кардани иттилоот дар бораи олами атроф ва маърифати он яке аз дастовардҳои муҳими антропосотсиогенез аст. Комёбӣ ва музаффариятҳое, ки инсоният дар роҳи антропосотсиогенез ба даст оварда, ба қуллаи аз ҳама баланди инкишоф расидааст ва ба эволютсияи иҷтимоӣ ворид шудааст, самараи якҷояи ҳамаи омилҳои антропосотсиогенез, яъне ҳам меҳнат, ҳам шууру нутқу забон ва ахлоқ аст.  Меҳнатро бе шуур ва шуурро бе меҳнату дигар омилҳои антропосотсиогенез тасаввур кардан мумкин нест. Тафаккур, ақлу шуур, ки инсон дар антропогенез пайдо кард, ба ӯ имконият доданд, ки инсон фақат дар зери қонунҳои яккаҳукмронии биологӣ намонда, аз онҳо боло барояд, ба роҳи беҳудуди сохтани олотҳои меҳнат, ба таври сунъӣ истеҳсол кардан ва ба тарзҳои инкишофи иҷтимоиву маданӣ ворид шуда, сохтори морфологии бадани худро тағйиру такмил дода, то сатҳи имрӯзаи пешравии иҷтимоӣ, маданиву фарҳангӣ расад. Меҳнат ва шуур моҳиятҳои ба ҳам пайванданд, онҳоро аз ҳам ҷудо кардан ва муқобил гузоштан бефаросатии назариявӣ аст. Меҳнат, шуур ва забон дар як вақт ва дар пайвастагӣ бо ҳамдигар воқеият ёфтаанд.

Эволютсияи инсон дар ҷамъият, назар ба эволютсияи ӯ дар табиат, хеле босуръаттар ба амал меояд, чунки дар эволютсияи иҷтимоиаш вай на фақат ба узвҳои бадани органикиаш такя мекунад, балки инчунин аз садҳо олотҳо ва  воситаҳои ба таври сунъӣ сохтаи худ, аз техникаву технологияҳои гуногун истифода мебарад. Худи ин воситаҳои сунъӣ давоми бадани органикии инсон буда, суръати пешравии онро дар эволютсияи иҷтимоӣ ва фарҳангияш, ҳамзамон қувваҳои ҷисмонӣ ва маънавии ӯро даҳҳо маротиба афзун ва сермаҳсул мегардонанд. Дар эволютсияи иҷтимоияш пеши роҳи инсон ҳамеша кушода аст. Меҳнату истеҳсолот (ҳам истеҳсолоти моддӣ ва ҳам истеҳсолоти маънавӣ) тарзи ягонаи истеҳсолу такрористеҳсолкунӣ ва бозсозии иҷтимою мадании худи инсон ҳамчун субъекти муносибатҳои ҷамъиятӣ аст. Аввалин муносибатҳои ҷамъиятии дар рафти антропосотсиогенез пайдо шуда падидан наве буд, ки дар ҳолати биологии аҷдодони инсон вуҷуд надошт. Бо ташаккули шуур мафҳуму идеалҳо, орзуву ормонҳо дар бораи ҳодисоти олам ва зиндагии худи одамон пайдо шуданд, ки на фақат ба масъалаҳои ҳаёти рӯзмарраи онҳо, балки инчунин ба оянда нигаронда шуда буданд, симои оянда ва тасаввуроти хаёлии онҳоро дар бораи он ифода мекарданд. Дар заминаи маърифати ҳиссӣ ва ақлӣ-мантиқӣ одамон дорои сифати нави эҷодкорӣ гардиданд, ки хоси аҷдодони ҳайвонии онҳо набуд. Мубодилаи афкор, иттилоот ва муошират ба воситаи забон дар шакли ифодаи фикр, дар шакли гуфтугӯи зинда ба вуқӯъ пайваст. Забон дар оғозу маҷрогирии антропосотсиогенез ва дар инкишофи минбаъдаи он ҳамчун воситаи коммуникатсия ва баҳамназдиккунандаи аҷдодони одамони ташаккулёфтаистода аҳамияти муайянкунанда дошт.

Инсон мавҷуди табиист, вале фақат мавҷуди табиӣ будан ҳадду ҳудуди охирини мавҷудияти ӯ нест. ӯ мисли ҳайвонҳо фақат дар ҳудуди қонунҳои табиӣ, зери таъсири онҳо зиндагӣ ва кору амал намекунад. Антропосотсиогенез онро аз ин ҳолат берун баровард. Ба туфайли антропосотсиогенез зиндагӣ ва рафтору амали онро қонунҳои иҷтимоӣ, маданият ва ахлоқ ҳамроҳӣ ва муайян мекунанд. Дар сурати аз доираи таъсири ин қонунҳо берун мондан, вай ҳамчун субъекти муносибатҳои ҷамъиятӣ амал карда наметавонад, одамияте, ки дар антропосотсиогенез ва инкишофи минбаъдаи таърихӣ ва маданӣ пайдокардаи худро гум мекунад.

Оид ба моҳияти инсон дар фалсафаи муосир низ назарияҳои гуногуни баҳамхилоф вуҷуд доранд. Яке аз равияҳои фалсафие, ки бо номи «мактаби фалсафаи антропологӣ» маълум аст, дар инсоншиносии фалсафӣ нисбат ба дигар равияҳо бештар ба забон гирифта мешавад. Асосгузори ин мактаб М.Шелер дар китоби худ «Мақоми инсон дар Кайҳон», пеш аз ҳама дар хусуси се тасаввуроти анъанавӣ дар инсоншиносии аврупоӣ мулоҳиза меронад: антропологияи теологӣ, ки тасаввуротҳои яҳудиёнро дар бораи офариниши Олам, Одам ва Момаҳаво, биҳишту дӯзах дар бар мегирад; антропологияи фалсафӣ — таълимот дар бораи инсон ҳамчун мавҷуди бохирад, дорандаи «Логос», нутқ ва қобилияти маърифатӣ — анъанаи фарҳанги аврупоӣ. Ин анъана ба андеша ва таълимотҳое робита дорад, ки бунёди тамоми Олам-универсиумро, аз ҷумла пайдоиши инсонро, ба хиради фавқулинсонӣ вобаста медонад. Ин анъанаро худи Шелер эътироф ва ба он пайравӣ мекунад. Анъанаи сеюм антропологияи табиӣ-илмӣ мебошад. Мувофиқи ин таълимот, инсон комилан зодаи табиати зинда буда, пайдоишу инкишофи он дар сайёраи Замин воқеият ёфтааст.

Макс Шелер кӯшиш мекунад, ки ба саволи «инсон чист?» ҷавоб диҳад. Шелер эътироф мекунад, ки ин савол хеле мураккабу пурпечутоб аст ва бе ошкор сохтани мақому манзалати инсон дар олам ба он ҷавоб ёфтан басо мушкил аст. Ба ақидаи Шелер, инсон аз ҳамаи сутунмуҳрадорон фарқ дорад ва ин фарқият дар моҳияти он ниҳон аст. Фарқияти «мавҷҳои зиндагӣ»-и инсон, мегӯяд ӯ, назар ба дигар мавҷудоти зинда дар фаъолияти маънавии он зоҳир мешавад. Шелер моҳияти инсонро бо маънавиёти он яксон месозад. Албатта, моҳияти инсонро бе маънавияти он тасаввур кардан мумкин нест, вале моҳияти инсон бо маънавиёти он маҳдуд намешавад. Паҳлӯҳо ва қонуниятҳои ташаккулу зуҳуроти моҳияти инсон фақат бо маънавиёти он маҳдуд набуда, балки онро меҳнат, шаклҳои гуногуни фаъолияти бунёдкорӣ, муносибатҳои ҷамъиятӣ муайян мекунанд ва ҳампайвандии ногусастании он бо охириҳо сурат мегирад. Моҳияти инсон на инъоми табиӣ ва на илоҳӣ аст. Дар муносибатҳои бо олам доштааш алҳол худсозии худи инсон ташаккул меёбад. Субстрати биопсихикиро хоси тамоми табиат ҳисоб карда, изҳор мекунад, ки зуҳуроти эҳсосоти инсон азсаргузаронии кадом як эҳсосоти азалиест барои аз худ кардани воқеияти объективӣ ва дар он зиндагӣ кардани инсон. Шелер дар табиати инсон асоси мантиқӣ-органикиро дарёб намуда, онро бунёду оғози наботӣ дар инсон меномад. Баъд системаи наботӣ дар табиати инсон ҷонро пайдо месозад, ки Шелер онро инстинкт меномад. Ахлоқу одоб ва рафтору амали инстинктии инсонро баррасӣ карда, Шелер қайд менамояд, ки инстинктҳо маънои муайян ва набз доранд, такроршаванда, ирсӣ ва модарзодӣ мебошанд.

Инсон дорои моҳияти психикӣ аст, ки дар шакли хотираи ассотсиативӣ зоҳир мешавад. Дар кадом шакле, ки моҳияти инсон зоҳир нашавад, дар худ меъёрҳои коррективии хавфовар дорад. Ин коррективҳо шакли дигари зуҳуроти моҳияти ҷони инсон мебошанд.

Шелер ба хулосае меояд, ки инсон қобилияти содир кардани амалу кирдори паст ва олиро дорад, вале ҳеҷ вақт ҳайвон буда наметавонад. Агар ҳайвон дорои ақл бошад, фақат бо сатҳи пасти ақлониаш аз инсон фарқ мекунад, на баръакс. Шелер мегӯяд, ки моҳияти инсон ва ҳамаи ончие ки онро дар олам аз мавҷудоти дигари зинда боло мегузорад, ақл ва қобилияти интихобкунии он аст. Ба ақидаи ӯ, сатҳу зинаҳои нави психикие, ки инсон пайдо мекунад, ҷавҳари асосии моҳияти онро ташкил медиҳад.

Ба фикри Шелер, ҳар як падидаи зиндагии инсон зуҳуроти паҳлӯҳои ҳастӣ ва маънавии он аст. Шелер дуалист аст. Дуализми он – дуализми олам ва идеал аст. Дар ин дуализм рӯҳ принсипи олиест, ки моҳияти инсонро муайян мекунад, ифодаи таъиноти фавқултабиӣ ва зидди ҳастии инсон аст. Рӯҳ зуҳуроти худи ҳаёт аст, бинобар ин бавуҷудоварандаи идеяҳо, эҳсосот, муҳаббат, тавбаву надомат, иззату эҳтиром, қабули озодонаи ин ё он қарор аст. Қобилияти муҳимтарини рӯҳ объективона ва беғараз дарку маърифат кардани предметҳо дар ҳастии хоссаи онҳо аст.

Дигар асосгузори мактаби «антропологияи фалсафӣ» Гелмут Плеснер дар тадқиқотҳои худ кӯшиш мекунад, ки муносибати дуалистии Шелерро нисбати инсон, муқаррароти априории зиндагиву фаъолиятии инсонро, ки дар таълимоти ӯ ҷой дорад, аз байн бардорад. Плеснер инсонро ҳамчун падидаи фавқулодда ва ғайриоддӣ дар маркази олам мегузорад, манзараи худомарказии оламро инкор мекунад, ба ҷои тартиботи азалии худомарказӣ тартиботеро мегузорад, ки ба инсон нигаронида шудааст. Дар айни замон Плеснер инсонро асрори маърифатнашавандаи ҳастӣ, мавҷуде муайян мекунад, ки доимо аз ҳудуди ончие ки ба он дода шудааст, берун ба дуриҳои транстсендентӣ меравад. Ба муқобили эътироф нашудани омилҳои биологии мавҷудияти инсон баромада, Плеснер майлонҳои биологигардонии моҳияти инсонро дар бихевиоризм танқид мекунад. Ба ақидаи ӯ, барои фаҳмишу маънидод кардани моҳияти инсон мафҳумҳои «инсон мавҷуди биологии номукаммал», «раҳоёбӣ», «сабуккунӣ» (Гелен) наметавонад истифода бурда шаванд. Табиати инсонро ӯ дар асоси таҳлили ҷанбаҳои биофизикии мавҷудияти он ва дар партави комёбиҳои илмҳои рӯҳшиносӣ ва фарҳангшиносӣ муайян мекунад. Ба принсипи Декарт дар хусуси он, ки моҳияти инсон дар зиндагии ботинии он худро воқеӣ мегардонад, такя карда, Плеснер ба сифати медиуме, (медиум дар таълимоти спиритизм маънои қобилияти муошира кардани одамон бо рӯҳу арвоҳҳоро дорад), ки инсонро ифода мекунад, на бунёдкориву бунёдҳои маданӣ, на шаклҳои ашёвӣ-предметии мавҷудияти инсон, балки тану бадан ва рафтори онро дар вазъиятҳои гуногун ба асос мегирад ва муҳим мешуморад. Плеснер вазифаи назарияи антропологии худро дар ошкор сохтани ҳудудҳои аз ҷониби инсон аз худ кардани олами предметӣ ва объективонидани зиндагии инсон мебинад.

Намояндаи дигари «мактаби фалсафаи антропологӣ» Арнолд Гелен дар асари худ «Инсон. Табиати он ва мақоми он дар табиат» масъалаи асосии фалсафаи антропологӣ — бешууриро мавриди муҳокима қарор медиҳад. Дар ҳудуди ин масъала Гелен инсонро «ҳайвони ҳанӯз муайян нашуда»  меномад. Ба ақидаи ӯ инсон «аз ҷиҳати биологӣ мавҷуди номукаммал аст», чунки инстинктҳои нокифоя дорад, барои ҳамин мавҷуди камолёфта нест, бо сохтору камолоти ҳайвонӣ-биологии худ ба итмомрасида нест. Худ бо худ танҳост ва маҷбур аст, ки воситаҳои зиндагии аз зиндагии ҳайвонҳо фарққунандаи худро ҷӯяд. Гӯё табиат ӯро чун мавҷуди ба олам кушода офаридааст, аз ин ҷост, ки табиат ба ӯ қобилияти офаридани маданиятро додаст. Дар фаҳмиши Гелен таърих, ҷамъият, сохторҳои он ба сифати сохторҳои пуррагардонии номукамалии инсон ба миён меояд ва онро пурра месозанд, майлу рағбатҳои ниминстинктии ӯро воқеӣ мегардонанд. Таълимоти Гелен дар бораи муайянии пешакии биоантропологии шаклҳои мадании зиндагии инсонӣ таҷассуми пурраи худро дар таълимоти плюралистии ахлоқии ӯ ёфтааст, ки Гелен онро ҳамчун ҷавоб ба афзоиши мақоми ақлият дар зиндагии инсон маънидод мекунад. Оқибату натиҷаи инро Гелен дар заифшавии функсияҳои инстинктивии инсон мебинад, ки онро аз эҳсосоти бо олам бевосита пайваст будан маҳрум месозад. Вобаста ба ин, Гелен назарияҳоеро, ки ба ақлу хирад рӯ меоваранд, гуманитаризми абстрактӣ ва мурда меномад, ки асоси воқеӣ надоранд. Гелен зарурати баррасии рафтору кирдори ахлоқиро аз ду нуқтаи назар муҳим мешуморад: аз нуқтаи назари биологӣ бо ёрии категорияҳои махсуси биологӣ ва аз нуқтаи назари маданӣ-таърихӣ, яъне дар асоси ба назар гирифтани «моҳияти маънавии инсон ва хосияту хислатҳои он ҳамчун натиҷаи анъанаҳо, замони муайян ва вазъияти муайяни таърихӣ ӯ зиндагии маданӣ ва иҷтимоиро ҳамчун эпифеномени (оқибати) асосҳои ҳаётӣ-аломату нишонаҳои биологӣ- генетикӣ ҳисоб мекунад, ки қобили қубул нест.

Дар фалсафаи антропологии муосир доир ба пайдоиш, мавҷудият, табиат ва моҳияти инсон самту равияҳои гуногуни тадқиқотӣ вуҷуд доранд. Яке аз онҳо экзистенсиализм (кал. лотинии «экзистенсия» — вуҷудият, вуҷуд доштан) мебошад, ки ба нотакрории ҳастии инсон дар олам диққати махсус медиҳад. Экзистенсиализм таълимоти фалсафиест, ки мувофиқи он инсон мавҷуди яккаву танҳои дар олам партофташуда аст, ҳама вақт худро зери хавфу хатар эҳсос мекунад, зиндагиаш мукаммал нест, аз ин сабаб ҳикматҷӯи мекунад, то ки худро нигоҳбонӣ ва ҳифз кунад. Ин таълимот ба омӯзиши олами ботинии инсон аҳамияти аввалиндараҷа медиҳад.

Мафҳуму категорияҳои асосии тадқиқотии экзистенсиализм «ҳастии инсон», «вуҷудияти инсон» (экзистенсия), «ҳеҷ», «танҳоӣ», «вазъияти дуҳудуда», ё «вазъияти сарҳадӣ», «партофташуда», «номуайянӣ», «тарсу ҳарос», «нтизорӣ», «коммуникатсия», «фоҷиа», «даҳшат», «ноустуворӣ», «вазъияту ҳолати мудҳиш» аст. Мувофиқи таълимоти мазкур, тарсу ҳарос ва дар дунё яккаву танҳо вуҷуд доштани инсон вазъияту ҳолатҳои зиндагӣ ва ҳастии онро  муайян мекунад. Экзистенсиализми муосир рафтори ғайримуқаррарии инсонро дар ҳолату вазъиятҳои ғайримуқаррарӣ тадқиқ мекунад. Мувофиқи тадқиқотҳои он, рафтори номуайяни инсон ҳолати вуҷуд доштани он аст. Дар ҳолати рафтори номуайян одам дурӯғ намегӯяд, дурӯягӣ намекунад, вале ин сифатҳои он на барои худи он ва на барои дигарон то охир самимӣ нестанд. Чунин рафтор тарзи худмуҳофизаткунии ҳар як фард аз назорати фишороварии ҷамъият, сохтору созмонҳои он аст. Фард бегуноҳ ва беихтиёр ҳаргуна ҷинояткориҳоро содир мекунад. Чунин ҳолату вазъиятҳои вуҷуд доштани инсон ва рафтори онро, мегӯянд экзистенсиалистҳо, бо категорияҳои илмӣ ифода кардан мумкин нест, чунки тарзҳои вуҷуд доштану рафтори фардҳо доимӣ набуда, беҳудуд тағйирёбанда ва ивазшавандаанд. Азобу таассурот ва азсаргузарониҳои инсон дар вазъияту ҳолатҳои гуногуни вуҷуддории он руй медиҳад, ки набояд ба инобат гирифта шаванд. Маҳз ҳамин ҳолату вазъиятҳое, ки инсон ба онҳо дучор меояд, ба гуфти экзистенсиалистҳо, бояд масъалаи асосии фалсафа бошад. Принсипи асосии онҳо дар фаъолияту амалиётҳои ҷамъиятӣ қатъиян иштирок накардани шахс аст. Шахс ҳамчун мавҷуди худшинос, мегӯянд онҳо, метавонад норозигии қатъии худро нисбат ба ҷамъият, сохтору созмонҳои он изҳор кунад, ба муқобили онҳо исён бардорад. Экзистенсиализм худро тавбадиҳанда, мураббӣ ва ҳомии маънавиву ғоявии инсон ба қалам медиҳад.

Фалсафаи экзистенсиализм дар Германия (асосгузорони он Мартин Хайдеггер ва Карл Ясперс) дар заминаи таълимоти теологии Киеркегор, фалсафаи ирратсионалии Нитсше ва феноменологияи Гуссерл пайдо шудааст. Дар таълимоти Киеркегор ғояи «тафаккури экзистенсиалӣ» ғояи асосӣ аст. Ба ақидаи ӯ, агар таффаккур аз манфиатҳои назариявӣ ва абстрактӣ (умумигардондашуда) ба миён ояд, пас тафаккури экзистенсиалӣ ба ҳастии ботинии инсон, азобу азиятҳои мекашидагӣ ва азсаргузарониҳои он нигаронда шудааст.

Категорияи асосии экзистенсиализм — категорияи вуҷуд доштан — экзистенсия аст. Муносибати инсон ба олами беруна, муносибатҳои ҷамъияти одамон, фаъолияту маърифат ва азсаргузарониҳои онҳо дар таълимоти экзистенсиализм дар партави ҳамин категория мавриди омӯзиш қарор дода мешавад. Зиндагии инсон дар экзистсеализм пешакӣ муайяншуда ҳисоб карда мешавад ва мавҷудияти он хилофи ҷамъияту сохторҳо ва тартиботи он аст, бинобар ин экзистенсиализм таълимоти идеалистӣ аст.

Идеализми Хайдеггер аз таълимоти ӯ дар бораи бартарӣ доштани мавҷудияти хоссаи фард нисбат ба тамоми паҳлуҳои ҳастии он ба миён меояд. ӯ мавҷудияти худ ба худи фардро ҳамчун ҳастии томи он ҳисоб мекунад. Ба ақидаи ӯ, пеш аз он ки дар бораи олам сухан кунем, бояд тамоми оламро бо инсон муқоиса кунем. Киеркегор бошад, ба маърифат, маънавиёт ва эҳсосоти инсон мақому мартабаи онтологӣ медиҳад. Дар таълимоти ӯ хислату хусусият ва сифатҳои ҳаётии инсон на аз воқеияти таърихӣ ва иҷтимоӣ, ҳолату вазъиятҳои гуногуни зиндагии он, балки аз мавҷудияти ҷисмонии худи он ба миён меоянд, худвуҷуддории инсон воқеияти таърихӣ, иҷтимоӣ, маънавӣ ва фарҳангиро ба вуҷуд меорад. Аз ин ҷост, ки дар экзистенсиализми Киеркегор таърих, ҷамъият ягон таҷрибаро дар инсон ба вуҷуд оварда наметавонад, баръакс, ҳама чизро аз фарди инсонӣ мегирад.

Хайдеггер мегӯяд: «Маърифат фаъолият нест, предметсозӣ нест, маърифат муроқиба аст». Вале дар ин тасдиқоташ ӯ на дар хусуси муроқибаи таҷрибавӣ-амалӣ, балки дар бораи «муроқибаи соф», падидаҳои (феноменҳои) шуури трансенденталӣ (ондунёӣ) сухан меронад. Падида-феномен ончие аст, ки мегӯяд Хайдеггер, «худаш худашро дармеёбад», «худпайдошавӣ» ва «худошкоршавӣ» мебошад. Падида дар худ ончиеро дорад, ки он аз зуҳурот фарқ мекунад. Ҳаргуна зуҳурот худро дарнамеёбад, вай иттилоотест дар бораи ончие, ки худаш худашро дарнамеёбад ва бевосита ошкор сохта наметавонад. Аз назари Хайдеггер, зуҳурот ҳамчун зуҳури ягон чиз маънои худдарёбии ҳамон чизро не, балки маълумот дар бораи ҳамон чиз мебошад ва барои ҳамин ҳам худашро бевосита ошкор намесозад. Аз ин ҷост, ки зӯҳурот ҳамчун чизи дигаре дар бораи падидаи дигар маълумот медиҳад, чунки ҳар як падида-феномен худаш худашро дармеёбад.

Мавҷудияти инсонро Хайдеггер аз тамоми ҳастӣ ҷудо мекунад, дар навбати аввал – аз ҳастии материалӣ. Бархилофи ҳаргуна фаҳмиши ҳастии инсон, дар экзистенсиализми Хайдеггер ҳастии инсон — ҳастии шуури он аст. ӯ мегӯяд, ки ягон мавҷуди дигар ба ҷуз инсон дар бораи охирату марги худ чизеро намедонад. Фақат инсон дар ин дунё муваққатӣ ва гузаро будани худ ва якҷоя бо он гузаро ва муваққатӣ будани ҳастиро медонад. Азбаски Хайдеггер инсонро мавҷуде ҳисоб мекунад, ки он матавонад дар бораи ҳастӣ масъала гузорад, вобаста ба ин саволи дигаре ба миён меояд: чи хел ҳастии инсон аз худшиносии он фарқ дорад? Охир, худшиносии инсон қобилияти шинохтани худ ва дар хусуси ҳастии худ масъала гузоштан аст?

Сохтори ҳастии инсонро Хайдеггер ҳамчун «ташвиш» муайян мекунад. Ба ақидаи ӯ, ташвиш аз се ҳолат иборат аст: «ҳастӣ дар олам», «нигаронӣ ба оянда» ва «ҳастӣ дар ҳудуди дохилии олам» (бытие внутримировое). Дар ин маврид Хайдеггер кандашавандагии ҳастии инсонӣ ва паҳлуҳои объектӣ ва субъектии онро дар назар дорад. Дар ин маврид Хайдеггер онро дар назар дорад, ки инсон аз аввал худ ба худ вуҷуд надорад, ӯ баъд бо ашёю предметҳо ва ҳодисоти олам дучор омада, онҳоро дарёфт мекунад.

Хайдеггер «ташвиш»-ро ҳамчун «нигаронӣ ба оянда» муайян карда, инсонро ба ҳаргуна ҳастии предметӣ муқобил мегузорад. Аз нуқтаи назари ӯ, ҳастии инсонӣ (вуҷудияти инсонӣ) «ҳамон чие ҳаст, ки ҳамон чи нест», чунки ҳастии инсонӣ аз худ дар гурез аст, яъне имконияти худи он аст. Ин ҳолати нигарониву ташвиши инсонро Хайдеггер «лоиҳа» меномад ва ба хулосае меояд, ки ҳастии инсонӣ назар ба ҳолати ҳозираш ҳастии ба лоиҳа дароварандашудаи худи ӯст.

Ҳолати сеюми нигаронӣ, ба қавли Хайдеггер, маънои махсуси муносибати инсонҳо нисбат ба ашёву, предметҳо ва чизҳо дар зиндагониашон мебошад. Муносибати инсон ба чизу ашёҳо ҳамчун чизҳои ба он наздик — муносибати ҳамсафаронаш дар зиндагии ӯ аст. Муносибати инсон ба чизҳо ҳамчун чизҳои ба ӯ наздик, ба он ҳарорат медиҳанд, ин баргардондаии ҳарорати чизҳо аз инсон ба худи чизҳо мебошад, ки инсон ба онҳо дода буд.

Ташвиш маънои ҳамеша дар олам аз худ пешгузаштанро дорад ва сифатест ба маънои ҳастии инсон. Ҳар як ҳолати ташвишӣ модусҳои муайяни вақт аст. Вуҷуд доштан дар олам — модуси вақти гузашта, пешрафтан — модуси вақти оянда ва ҳастӣ бо…» — модуси замони ҳозира аст. Ҳарсеи ин модусҳо ба ҳамдигар пайванданд ва падидаи (феномени) ягонаи ташвиш, нигаронӣ, интизории инсонро ташкил медиҳанд. Ин модусҳо — лаҳзаҳои вақти феноменалӣ)- гузашта, ҳозира ва оянда, дар таъбири Хайдеггер, ба куллӣ аз се андозаи вақти объективӣ фарқ мекунанд, ки дар он гузашта ончие нест, ки дар гузашта мондаасту вуҷуд надорад. Гузашта ҳамеша дар ҳозира ва оянда вуҷуд дорад, яъне гузашта хоси ду модуси дигари вақт аст. Ҳар яке аз модусҳои вақт махсусияти худро дорад. Бархилофи вақти объективии физикӣ (табиӣ), ки ҳамчун хатӣ, яксамтӣ, аз ҳозира иборатбуда дониста мешавад, модуси «гузашта» дар таълимоти Хайдеггер маънои воқеият ёфта, содиршударо дорад. Модуси «ҳозира» маънои тааллуқ доштан ба ашёҳо, предметҳо ва ончие, ки вуҷуд дорад. Модуси «оянда» маънои «лоиҳа»-ро дорад.

Вобаста ба он, ки кадом модуси вақт ба мадди аввал гузошта мешавад, «оянда» — равон будан ба сӯи марг аст ё ғулому банда будан ба чизҳо аст. Вобаста ба ин, ҳастии инсонӣ метавонад ҳақиқӣ ё ғайриҳақиқӣ бошад. Дар ҳастии ғайриҳақиқӣ модуси «хозира» бартарӣ дорад ва дар он ифода меёбад, ки «олами ашёҳо» (чизҳо) одамонро аз «охират»-и онҳо эмин медорад. Азбаски одамон ба сифати мавҷудоти олам ба охирӣ рӯбарӯ мешаванд, метавонанд дар айни замон ба сифати одамони дигар баромад кунанд, чунки моҳияте, ки дар он одам вуҷуд дорад, табиӣ-ашёӣ ё иҷтимоӣ мебошад. Тарзи ғайриҳақиқии вуҷуддории он, чунин тарзу вуҷуд доштан аст, ки ҳастии инсонии онро муҳити предметӣ ва иҷтимоӣ фуру мебарад. Ин ҳастии предметӣ- ашёӣ аст.

Ҳастии ғайриҳақиқӣ, ба таъбири Хайдеггер, дар сохтори «нигаронӣ» (интизорӣ) ниҳон аст ва онро ягон тағйирдиҳиҳои муҳит аз байн бурда наметавонад. Маърифати анъанавӣ, яъне тадқиқоти анъанавӣ дар бораи инсон, мегӯяд Хайдеггер, бо маънидодкунии қиёси инсон бо ашёҳо асос ёфтааст, муввақатӣ ва даргузарии он ва охирати онро ба назар намегирад. Инсонро ба қатори ашёҳо мегузорад, дар натиҷа имконияти мавҷудияти он маҳдуд ва азхудбегонашавии он афзун мегардад. Ин бошад, мегӯяд Хайдеггер, ҳастии ҳақиққии инсонро бо ашёву предметҳо мепӯшонад. Аз ин сабаб хусусияти хоси ҳастии ғайриҳақиқии инсон бегонашавӣ аз худ ва аз дигарон аст. Ҳастии инсонӣ ҳеҷ вақт ҳастии аз дигарон ҷудо ва бегона нест, ҳастие нест, ки аз ҳастии дигарон воқиф набошад. Вуҷуд доштани одамони ба ҳамдигар монанд, мегӯяд Хайдеггер, ҳамеша ба якдигар маълум аст, чунки он лаҳзаҳои ҳастӣ ва сохтори априории (пешакӣ додашудаи) ҳар як одами алоҳида мебошад. Дар ҳастии муштарак ҳар як одам худро дар муқоиса бо дигарон мешиносад, чунки онҳо нисбати вай ва вай нисбати онҳо объективона вуҷуд доранд. Ҳастии ғайриҳақиқӣ ҳамчун ҳолати хамзистии якҷоя махсусияти худро дорад. Якӯм, ҳар як одам худро дар муқоиса бо дигарон мешиносад, ӯ худро дар ҳастии дигарон мебинад. Ақидаи объективона дар ин маврид метавонад шахсро бо шахси дигар иваз намояд, чунки фикран иваз намудани худ бо дигарон ва баръакс — падидаи ба ҳамдигар монандкунии одамон аст.

Дар натиҷаи баҳаммонандкунонӣ бофтаву сохтаи «одами миёна» ё «одами оддӣ» ба вуҷуд меояд ва он ба ҷои «одами ҳақиқӣ» гузошта мешавад. Дар чунин умумигардонӣ одамсозӣ (миёнагардонӣ) ҳастии инсонӣ ҳамчун ҳастии рӯзмарравӣ монанд кунондани тарзи мавуҷудияти як касро ба тарзи вуҷуддоштани каси дигар фурӯ мебарад. Тарзи вуҷуд доштани як кас ба тарзи вуҷуд доштани каси дигар ҳукмронӣ мекунад ва ин маънои онро дорад, ки ҳастии алоҳидаи ҳар як касро аз ӯ мерабоянд, ҳол он ки ҳамон як кас — каси дигар нест. Ҳар як кас дар муқоиса бо дигарон вуҷуд дорад ва ҳукумронии онҳоро таъмин мекунад. Дар ин маврид инсон ҳамчун субъект як чизи миёна аст, чунки он аз ҳамаи одамон ташкил меёбад. «Вуҷуд доштани ҳақиқи», барои Хайдеггер, — ин маърифати (шинохти) таърих, охират ва озодии худ аст ва онро дар марг дарёфтан мумкин аст. Марг — гурез аз ҳастии худи инсон аст. Инсон биму воҳимаи экзистенсиалии худро эҳсос карда, метавонад аз ҳудуди «вуҷуд доштани ғайриҳақиқӣ» берун равад. Ин биму ҳарос аз ҳастии худи инсон аст, на биму ҳарос аз чизи дигаре, ончие аст, ки аз ҳарос меҳаросад, он ҳастӣ дар олам аст.

Мафҳуми «тарс» (ҳарос) дар экзистенсиализми Хайдеггер воситаи ягонаи раҳо ёфтан аз вуҷуд доштани муқаррарӣ ва муроҷиат кардан ба худ аст, ки дар ниҳояти кор ба пешвози марг рафтан аст, чунки марг он ҳудудест, ки вуҷуд доштани ҳар як фардро муайян мекунад. Ба ибораи Хайдеггер, «он чие ки аз ҳарос метарсад, ҳастӣ дар олам аст». Ҳарос — ҳолати асосии рӯҳии ҳастии инсонӣ аст. «Ҳастӣ барои марг тарсу ҳарос аст». Ан ин ҷост, ки дар экзистенсиализми Хайдеггер роҳи ягона аз вуҷуд доштани муқаррарӣ ва ба худ рӯ овардан — ин рӯ овардан ба марг аст. Ин ҳадди охирини вуҷуд доштани инсон аст. Ин ғояи ноилоҷӣ ва бемаънӣ вуҷуд доштани инсон аст.

Карл Ясперс муаммои «ҳастӣ ва инсон»-ро ба тарзи дигар мефаҳмад. ӯ чунин ҳисоб мекунад, ки ҳастиро ҳамчун як чизи том ва ба охирасида муайян кардан мумкин нест, ҳамчунин онро як чизи дар ҳудуди худ тақсимшуда низ ҳисобидан мумкин нест. Маърифати инсонӣ ҳеҷ вақт асрори ҳастиро то охир ошкор сохта наметавонад. Одамро объективона омӯхтан мумкин нест, онро ҳамчун экзистенсия омӯхтан мумкин аст.

Дар таълимоти Яспере экзистенсия, бар хилофи ҳастии воқеӣ-амалии инсон, чунин сатҳи ҳастии он аст, ки ҳеҷ гоҳ мавриди омӯзиши илм шуда наметавонад.

Ясперс экзистенсияро ҳамчун падидаи объективинашаванда муайян мекунад, ки дар ниҳояти кор ба рӯ гардонидан аз маърифати инсон, муқобил гузоштани ҳудудҳои байни маърифат, хирад ва инсон ҳамчун субъекти аввалиҳо, оварда мерасонад. Аз нуқтаи назари Ясперс, экзистенсия бевостита ба трансендентсия ва худо алоқаманд аст. Бе ин алоқамандӣ экзистенсия ба иродаи кӯркӯрона ва тӯндрав табдил меёбад. Экзистенсия ба трансендентсия эҳтиёҷ дорад, чунки ба туфайли он вуҷуд дошта метавонад, худаш худашро воқеӣ гардонда наметавонад. Бе трансендентсия экзистенсия бесамар аст. Трансендентсия ҳастиест, ки экзистенсияро аз худнамоӣ ва худтасдиқкунии оддӣ ва «иродаи озод» ба дорандаи ҳастӣ табдил медиҳад. Одаме ёфт намешавад, ки бе дигарон вуҷуд дошта бошад ва вуҷуд дошта тавонад ё худ аз худ одам бошад. «Одамон»-и худ ба худ вуҷуддошта одам намешаванд. Коммуникатсия шарти универсалии ҳастии инсон аст.

Экзистенсияро предметӣ гардонидан мумкин нест, мегӯяд Ясперс, вале як экзистенсия, яъне экзистенсияи як одам бо экзистенсияи одами дигар ба воситаи муошират имконпазир аст. Ин имконият медиҳад, ки экзистенсия на фиреби субъективӣ, балки воқеияти вуҷуддошта бошад. Экзистенсия барои Ясперс, аз як тараф, тарзи пайваст кардани хиради фардҳо ҳамчун принсипи якдигарфаҳмии онҳо, аз тарафи дигар, тарзи ба ҳастӣ ворид сохтани ин фардҳо мебошад. Аз нуқтаи назари Ясперс, ошкор сохтану маърифати экзистенсия ва вазъиятҳои ба ҳам наздики ба он мансуб — марг, азобу уқубат, мубориза, гуноҳ — муҳим мебошад. Мисоли равшанаш марг — охирати экзистенсия мебошад. Экзистенсия таърихӣ аст, мегӯяд Ясперс, чунки даргузар аст. Даргузар будани инсон дар он зоҳир мешавад, ки: а) он мисли тамоми мавҷудоти дигари зинда миранда аст; б) экзистенсия дар ҳамбастагии як инсон бо инсонҳои дигар зоҳир мешавад; в) инсон мавҷудест, ки охират дорад, маърифат аз таҷрибаву амалия, мушоҳидаи ҳиссӣ вобастагӣ дорад, бе мушоҳидаи зиндаи ҳиссӣ маърифати инсонӣ вуҷуд дошта наметавонад.

Марги инсон интиҳоёбӣ нест. Инсонро фақат ба таърих оварда мерасонад, ки ӯ дар он аввалин бор дорои сифатҳое мешавад, ки ба ӯ хосанд. Баохирнарасанда будани инсон нишонаи озодии ӯст. Таърихӣ будани экзистенсияи инсон дар он зоҳир мешавад, ки фарди инсонӣ ба ҳолату вазъиятҳои гуногун ворид мегардад. Вазъият маънои қонунияти табииро дар шакли воқеияти муайян, вале на дар шакли физикӣ, на дар шакли рӯҳи (психикӣ), ба вуқӯъ мепайвандад, ки ҳар дуи ин ҳолатро фаро мегирад. Вазъият воқеияте мебошад, ки ба ҳастии «ман» ё нафъ меорад, ё зарар. Вазъиятҳои кулл ва умумии таърихӣ як бор (нотакрор) вуҷуд доранд. Дар вазъиятҳои сарҳадӣ (баҳамназдик), дар ҳамаи он чие, ки маънои зиндагии инсонро ташкил медиҳад, ӯ бевосита моҳияти зиндагии худро ҳамчун экзистенсияи ҳадди охир дарк мекунад ва ба трансендентсия мегузарад. Дар ин вазъият инсон ба навмедӣ дучор мешавад. Вале дар ин вазъият ӯ бояд ҷасорат  ва мардонагӣ нишон диҳад.

Экзистенсиализми франсавӣ ду равия дорад — экзистенсиализми консервативӣ-католикӣ (Габриэл Марсел) ва экзистенсиализми радикалӣ-атеистӣ (Жан Пол Сартр). Экзистенсиализми Марсел хизматгори теология — илоҳиётшиносӣ ва муқобили ратсионализм буда, аз ҳаргуна фаҳмиши объективонаи фалсафии олам рӯ мегардонад. Моҳияти онро ирратсионализм ва антиобъективизм ташкил медиҳанд. Масъалаи асосии фалсафа дар экзистенсиализми Марсел таносуби объект ва субъектро дар маърифат рад мекунад. Барои Марсел робитаҳои объективии ҳодисоти олам вуҷуд надоранд. Дар таълимоти Марсел ҷои муносибатҳои объективона вуҷуддоштаи байни ҳодисоти оламро интерсубъективият, яъне муносибатҳои байни субъектҳо ишғол мекунад. Ба ин сифат на муносибати субъект ба объект, балки муносибати «Ману Ту», яъне муносибати субъект ба субъект муайянкунанда аст. Дар ин маврид робитаҳои объективии сабабӣ якҷоя бо дигар тарзу шаклҳои баҳамалоқамандии ҳодисот, аҳамияти худро гум мекунанд. Ба ҷои онҳо муҳаббат, эътиқод, садоқат ҳурмату эҳтиром, итоаткорӣ меоянд. Шинохти фарди дигар ҳамчун «Ту» ба мафҳуми «Он» ҳамчун фарди объективона вуҷуд дошта муқобил гузошта мешавад. Объективият дар маърифати муносибату робитаҳо ва баҳамалоқамандии одамон бо интерсубъективият — муносибатҳои диалогии «Ману Ту» иваз карда мешавад, Ба фикри Марсел, дар ҳудуди коммуникатсия «бадани ман» дорои чизи бегона нест, он чизе ки ман дорам на ба маънои «доштан», балки ба маънои «будан» аст. «Бадани ман» ҳудудест байни экзистансия ва «доштан», чунки бадан шарти ҳаргуна чизро доштан аст. Дар таъбири Марсел, «будан» категорияе мебошад, ки барои маънавият ва субъективияти инсон аҳамият дорад, на барои чизу муносибати дигар. «Ман» — ин «бадани ман» нест, «зиндагии ман» аст, ирода аст, он чиест, ки аз сар гузаронида мешавад. Бархилофи бадан рӯҳ сарҳади байни бадан ва доштан аст. Рӯҳ «ҳастии соф» аст.

Ғояи таҷҷасумкунонӣ дар экзистенсиализми Марсел ба «Ман»-и таҷассумшаванда табдил меёбад. Таҷассумшавии «Ман» калиди ҳастии экзистисиалӣ дар олам аст. Ба воситаи бадан «Ман» ба олам пайванд мешавад. «Олам то ҳамон андозае вуҷуд дорад ва вуҷуд дошта метавонад, ба кадом андозае, ки «Ман» ба он муносибат дорад, яъне «Ман» то кадом андозае, ки ба бадан муносибат дорад, ба ҳамон андоза ба олам муносибат дорад, чунки «Ман» таҷассумшаванда аст. Марсел субъективиятро ҳамчун хилофи объективият маънидод намуда, робитаҳои байни онҳоро рад мекунад. Объективиятро бо субъективияте пурра мегардонад, ки он хилоф ва акси бешахсиятӣ аст. Марсел шахсияти инсонро ба худои мутлақи ондунёӣ тобеъ мегардонад.

Экзистенсиализми Жан Пол Сартр антропологияи субъективӣ-идеалистӣ аст. Дар асоси дихотомияи (дугонаи) «ҳастии дар худ» ва «ҳастии барои худ» яъне «Ман» ва «Ғайри ман» таълиф шудааст. Хусусияти хоси «ҳастии дар худ» дар таълифоти Сартр аз он иборат аст, ки дар воқеияти материалӣ ягон аломату нишонаи ҳаракат, тағйирёбӣ, инкоршавӣ ва фаъолӣ вуҷуд надорад. «Экзистенсия» дар фаҳмиши Сартр ду таъриф дорад: «шуур» ва «инкор». Шуурро ӯ ҳамчун инкор ва худинкоркунӣ муайян мекунад. Дар таъбири ӯ, ҳардуи ин ибораҳо ҷойгири якдигаранд. Дар шуур принсипи монандӣ ғайривоқеӣ буда, дар «ҳастии дар худ» воқеӣ аст. «Ҳастии дар худ» субстансия  нест, моҳияти он аз экзистенсия вобаста аст. Тағйирёбии он пай дар пай худро инкор мекунад. Рӯ гардонидан аз моҳият ва мавҷудият меъёри асосии экзистенсиализми Сартр аст, ҳол он ки моҳият зоҳир мешавад, аз имконият ба воқеият табдил меёбад. Ба фикри Сартр, «шуур ҳастиест, ки доштани моҳиятро ифода мекунад». Экзистенсиализми Сартр фардгароӣ ва худпарастӣ аст. Дар фалсафаи ӯ шуур — «ман»-и фард, ҳастӣ ва воқеият аст. Ба фикри ӯ, агар табиат ба фард ягон таъсире расонда тавонад, пас фақат ба воситаи шууру эҳсосоти худи он ҳамчун ба фарди эҳсоскунанда, фаъол, эҷодкор, ташаббускор таъсир мерасонад. Эҷодкорӣ ва бунёдкорӣ ҳамчун инкор он чизест, ки вуҷуд дорад ва аз фард бармеояд. Берун аз шуури фард ва новобаста аз он, мегӯяд Сартр, инкор ва ҳаракат вуҷуд надорад. «Ман» манбаъи ягонаи инкоркунӣ аст. Инсон ягона мавҷуде мебошад, ки ба туфайли он инкоркунӣ воқеӣ мегардад. Инкоркунӣ ба пайдоиши инсон вобаста аст. Азбаски шуур абстрактсия аст, дар ифодакунии шахсӣ ҳамчун «ман» зоҳир мегардад, диалектика на умуман ҳамчун шуур, балки ҳамчун «шуури ман» зоҳир мешавад.

Мавҷудияти инсон, ба фикри Сартр, ҳама вақт худинкоркунӣ аст. Моҳияти инсон натиҷаи вуҷуд доштани худи инсон аст. Вуҷуд доштани инсон бошад, ҳамеша фароху кушода аст. Инсон чи тавре, ки худро месозад, ҳамон тавр вуҷуд дорад. Чизи аз ҳама муҳиму муайянкунанда барои инсон шуури он аст, ки аз ягон сабаб вобастагӣ надорад. Робитаҳои шуур бесабабанд, онҳо робитаҳои худмаъно мебошанд, яъне маънои онҳо дар худи онҳо вуҷуд дорад.

Экзистенсиализми Ж.-П.Сартр табиати инсонро рад мекунад. Ҳеҷ кадом табиати инсон вуҷуд надорад, мегӯяд ӯ, мисли он ки худое вуҷуд надорад, ки табиати инсонро бофта барорад. Экзистенсиализми Сартр атеистӣ аст. Ба ақидаи ӯ, атеизм мафҳуми «худо»-ро барҳам дода, фақат мафҳуми «моҳият»-ро монд, ки он моҳияти инсон аст. Моҳияти инсон бошад, табиати инсон аст, ки он хоси тамоми одамон аст, чунки ҳар як фард зуҳуроти алоҳидаи моҳияти инсон буда, он дар вуҷуд доштани худи инсон зоҳир мешавад, яъне мавҷудияти онро муайян мекунад. Дар олам мавҷуде ҳаст, ки дар он мавҷудият пеш аз моҳият пайдо шудааст ва ин мавҷуд маҳз инсон аст. Ин маънои онро дорад, ки ба ғайр аз худи инсони худсоз дигар қувваи ӯро месохтагӣ нест. Инсон моҳияти худашро худаш бунёд мекунад, ӯ мавҷуди худсоз аст. Худсозии ӯ ҳамарӯза аст, лоиҳаест, ки ба оянда нигаронида шудааст. ӯ ҳастии худро бунёд мекунад ва барои ҳастии худ ҷавобгар аст.

 

РОБИТАИ БИОЛОГИЯТ ВА ИҶТИМОИЯТ

 

Барои инсон ду роҳи асосии зиндагӣ ва фаъолият вуҷуд дорад: генетикӣ, ки дар робита бо муҳити атроф асоси эволютсияи биологии онро ташкил медиҳад ва иҷтимоӣ -маданӣ. Роҳи дуюм чунин нотакрорӣ ва махсусияти инсонро, ба монанди қобилияти бошууронаю мақсаднок меҳнату истеҳсол кардан, ташаккул додани муносибатҳои ҷамъиятиро ба вуҷуд овард, ки қиёси худро дар олами зинда надорад. Тамоми дастовардҳои таърихӣ, иқтисодӣ, техникӣ, маданӣ ва фарҳангии инсон ба туфайли барномаи дар ҷараёни антропогенез ва инкишофи минбаъдаи таърихӣ- иҷтимоии он ба даст омадаанд.

Ҳайвон аз рӯи барномаи ирсии намудӣ-биологии худ амал мекунад ва ба он шабоҳат дорад. Инсон, баръакс, бо барномаи ирсии намудӣ-биологии худ маҳдуд намешавад. ӯ дар робита бо барномаи табиии худ на фақат фаъолияти меҳнатӣ-истеҳсолӣ ва маданиву фарҳангии худ, балки шуури худро мавриди омӯзишу маърифати худ қарор медиҳад. Ҳама ончие, ки ӯ бунёд мекунад, пайваста бо он худашро ҳамчун субъект шиносонида, роҳҳои зиндагӣ ва фаъолияти худро мавриди таҳлилу омӯзиши худ қарор медиҳад.

Инсон ҳамчун мавҷуди зиндаи биологӣ, бар замми барномаи биологӣ-генетикӣ барномаи иҷтимоии худро бунёд мекунад, вале вай сабаби ягона ва мутлақи вуҷуд доштану фаъолияти худ нест. Аз таъсири яккаҳукумронии муҳити табиӣ озод шуда, инсон узвҳои бадани худро ихтисосӣ ва дорандаи функсияҳои корӣ ва маърифатӣ мегардонад. Зиндагие, ки инсон дар шароити иҷтимоият мегузаронад, ба воситаи предметҳо, рамзу образҳо гузаронида мешавад, ки онҳо ифодаи худфаъолиятӣ, худмаърифатӣ ва худшиносии онанд. Дар зери таъсири зиндагии иҷтимоӣ ва маданӣ, инсон табиати биологии худро гум накарда, дар айни замон мавҷуди дорои «табиати дуюм» шуд. Маданият ва иҷтимоият инстинктҳои соф ҳайвонии онро маҳдуду бетараф ва ром гардониданд. Зиндагӣ ва муносибатҳои ҷамъиятии инсон, ки дар фаъолияти меҳнатӣ-истеҳсолӣ, маънавӣ ва ғайраи он сурат мегирад, дар айни замон худташаккулдиҳӣ ва худсозии иҷтимои-фарҳангии он ба сифати субъекти иҷтимоӣ аст. Ҳастии ҷамъиятии инсон дар ягонагии ногусастанӣ бо тафаккуру шуураш сурат мегирад, чунки, агар ҳастии шахсии он маҳсули муносибатҳои ҷамъиятӣ ва тарзҳои зиндагии он бошад, мазмуни ин охириҳо низ маҳсули фаъолияти бунёдкорӣ ва созандагии он аст. Мазмуну мундариҷаи оъбективии тафаккуру шуури ӯро инъикоси фаъолияту ҳастии ҷамъиятии он ташкил медиҳад.

Дар хусуси таносуби ҷанбаҳои биологӣ ва иҷтимоии инсон ду нуқтаи назари ба ҳам хилоф вуҷуд дорад — биологикунонӣ ва иҷтимоигардонӣ. Назарияи дигаре низ вуҷуд дорад, ки он бо номи параллелизм-мувозинати биологӣ-иҷтимоӣ маълум аст. Мувофиқи он, инсон ҳам мавҷуди табиӣ-биологӣ ва ҳам мавҷуди иҷтимоӣ аст, чунки фаъолияту зиндагии он бе мубодилаи моддаҳо, протсессҳои табиӣ-биологӣ имконнопазир аст. Дар ин бобат ҷои баҳсу мунозира нест. Вале гап дар он аст, ки оё барномаи генетикӣ-биологии инсон дар худ барномаи пешакии иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангишавии худро дорад? Магар инсон дар ҷабҳаҳои гуногуни фаъолияту муносибатҳои ҷамъиятӣ инкишофи маданӣ, фарҳангӣ, касбу ҳунарҳои худ, мартабаҳое, ки он дар «протсесси таърихӣ»-и худ пайдо мекунад, дар геноми он дода шудаанд?

Ягон дастовардҳои таърихӣ, истеҳсолӣ, илмӣ, техникӣ, технологӣ, тамаддунӣ, маданӣ ва фарҳангӣ дар шакли органикӣ, дар вуҷуди инсон пешакӣ дода нашудаанд ва аз як насли одамон ба насли дигари онҳо ирсӣ намегузаранд. Таърихан дар заминаи бадани биологӣ хосиятҳои он ва барномаи иҷтимоии инсон ташаккул меёбанд, вале мазмуну мундариҷа, моҳият ва таъиноти онҳо дар генҳо дода нашудаанд. Танҳо, таносуби комбинатсияҳои онҳо дар ҳар як фард барои «зоти инсон» умумӣ ва ҳам хислату хусусиятҳои нотакрори фардиро медиҳанд. Дар генҳо ва протсессҳои органикӣ, ки дар вуҷуди табиӣ-биологии инсон ҷой дорад, ҳамчун протсесс ва мубодилаи органикӣ аз насл ба насл мегузаранд, лекин дар онҳо на назму наср, на мусиқиву сиёсат, касбу ҳунарҳои гуногун, на демократия ва диктатура, на ғулому ғуломдор, на феодалу деҳқони мутеи он, на буржуа ва коргари кироя, на таъинот, сифатҳои шоҳу гадо шудан ниҳон нестанд, ки баъд аз ба дунё омадани одамон илму техника, назму наср, сиёсат, дипломатия ва муносибатҳои ҷамъиятӣ шаванд. Дар ин ва боз дар садҳо тарзу шаклҳои касбу ҳунар, таъиноту сифатҳои шахсӣ ва иҷтимоии инсон ҳамчун субъекти таърихӣ, генҳои пешакӣ махсусгардонидашуда барои тарзҳои фаъолияту муносибатҳои ҷамъиятӣ вуҷуд надоранд. Биология ва генетикаи инсон кулли хислатҳои табиӣ-органикии онро муайян мекунанд, ки онҳоро бо шахсияти инсон якмаъно донистан мумкин нест, чунки одамон чун шахс таваллуд намешаванд, шахсияти онҳо дар зиндагиву фаъолияти иҷтимоӣ ва муносибатҳои ҷамъиятиашон ташаккул меёбад.

Тарафдорони назарияи иҷтимоигардонӣ заминаҳои биологии иҷтимоишавии инсонро рад намекунанд, вале чунин ҳисоб мекунанд, ки инсон бо қобилияти (имконияти) дар маҷрои инкишофи иҷтимоиаш ташаккул додани қобилиятҳои ҳархелаи  худ дар соҳаҳои гуногуни фаъолият, касбу ҳунар ва муносибатҳои ҷамъиятӣ ба дунё меояд, на бо қобилияти махсусгардонидашудаи генетикӣ ба ин ё он касбу ҳунар, тарзҳои зиндагӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ.

Дар рафти иҷтимоишавӣ (дар ин хусус муфассал дар поён сухан меравад) фардҳои биологӣ сифатҳои шахсӣ, фарҳангӣ пайдо мекунанд, соҳиби касбу ҳунарҳои гуногун мешаванд, то иҷтимоишавиашон бо ягон касбу ҳунар ва дорандаи сифату муносибатҳои ҷамъиятӣ ба дунё намеоянд. Ҳамаи хислату хусусиятҳои табиии инсон (ҳамчун мавҷуди биологӣ) маданӣ ва иҷтимоӣ гардонда мешаванд. Онҳо дар ин протсесс доранда ва барандаи функсияҳои иҷтимоӣ мегарданд. Андозаҳои табиии одам фақат барои инсони ҷамъиятӣ вуҷуд доранд, чунки фақат дар ҷамъият табиати биологии фардҳои биологӣ пайванде мешавад, ки одамро бо одам мепайвандад. Фақат дар ҷамъият ҳастии табиӣ ҳастии инсонӣ мешавад. Инсон эҳёи инсонии худро дар ҷамъият меёбад. Дар эволютсия ва инкишофи пай дар пай ва зина ба зинаи материя ҳаракати иҷтимоии материя аз ҳаракати биологии он боло меистад. Барои ҳамин ҳам дар таносуби омилҳои биологӣ ва иҷтимоии инсоншавии одам мақоми муайянкунанда ва пешбаранда ба материяи иҷтимоӣ тааллуқ дорад.

Бо пайдоишу инкишофи илми генетика баҳсу мунозираҳо дар хусуси таносуби омилҳои биологӣ ва иҷтимоии инсон хеле афзоиш ёфтанд. Тасаввуротҳое пайдо шуданд, ки  мувофиқи онҳо, маҳз ирсияти генетикӣ табиату моҳияти инсонро муайян мекунад, омилҳои иҷтимоӣ, тарбиявӣ ва фарҳангӣ фақат воситаи ёрирасони ошкору зуҳурёбии онҳост, худи табиату моҳияти инсонии одамон, тарбия ва иҷтимоият аз биологияи онҳо бармеояд.  Мувофиқи ин тасавуротҳо, ки характери мавҳумотро пайдо карданд, аломату нишонаҳои ноаёну абстрактӣ (задатки) ва психофизиологии бадани одам гӯё бе иҷтимоият, назму наср, мусиқӣ, донишҳои математикӣ ва касбу ҳунарҳои гуногун ва бе шахсияти одам пайдо шуда, ҳастии инсонии одамонро муайян мекарда бошанд.

Оё чунин ҳисоб кардан мумкин аст, ки одамон ҳамчун мавҷуди биологӣ барномаи иҷтимоӣ ва инсоншавии худро бо хислату хусусиятҳои генетикӣ ва физиологии бадани худ ба ин дунё, ба ҷамъият меоранд ва аз онҳо ҷамъият, тарзу шаклҳои фаъолият ва муносибатҳои ҷамъиятии худро месозанд? Ба ҳеҷ ваҷҳ! Чунин тасаввурот хатои маҳз аст, ки баъзе одамон онро кӯркурона «ҳақиқати илмӣ» ҳисоб мекунанд.

Тадқиқотҳои олимони даврони шӯравӣ ва як қатор мамлакатҳои дигар, ки ба омӯзиши дугоникҳо, кӯру кару гунгҳо ва нафарони аз муҳити инсонӣ, иҷтимоӣ берун монадаю «тарбияи ҳайвонӣ» гирифта бахшида шудаанд, акси инро нишон доданд. Аз ҷумла муайян карда шуд, ки шахсияту иҷтимоияти инсон худ аз худ тавассути ирсияти биологии он пайдо намешавад. Одам ҳамчун инсон ва субъекти фаъолияти мақсадноки ба олами атроф таъсиррасонанда ва ин оламро дигаргунсозанда бе барномаи иҷтимоӣ сифатҳои инсонии худро пайдо намекунад. Инсоншавии зоти биологии одам дар заминаи имкониятҳои абстрактии ба ягон касбу ҳунар ва муносибатҳои иҷтимоии пешакии касбигардониданашудаи хислату хусусиятҳои бадани органикӣ, генетикӣ, нейрофизиологӣ ва нейропсихикии фардҳои зиндаи биологӣ сурат мегирад, вале на дар ягон шакли махсусгардонидашудаи касбӣ, на дар шакли сенарияшуда ва лоиҳавишуда, ки дар зиндагии иҷтимоии фардҳои биологии барои як кас назму наср, барои каси дигар касбу ҳунарҳои дигар, косибӣ, чорводорӣ, карбосбофӣ, шоҳибофӣ, барои сеюмиҳо сиёсатимадорӣ, фаъолияти дипломатӣ гардад. Инсоншавии фардҳои биологӣ дар ҳудуди муносибатҳои иҷтимоӣ, тамаддунӣ, фарҳангӣ сурат мегирад ва дар рафти зиндагӣ дар дунёи мутамаддин аз рӯзи таваллуд то марг давом меёбад, ҳаргиз дар организми одам то иҷтимоишавии он ва берун аз ҷамъият сурат намегирад.

Генҳо, нейрофизиология, нейропсихология аз қабили заминаҳои абстрактиву мутлақи ташаккули одамият, қобилиятҳо, фаъолиятҳо ва маънавияти одамон ҳастанд ва ба инҳо баробару айниятнок нестанд, ҳарчанд, ки ин охириҳо дар заминаи онҳо ташаккул меёбанд. Онҳоро як донистан нодуруст аст.

Ба маънидодкунии қатъиян нави табиату моҳияти инсон сотсиобиологҳо даъво доранд. Онҳо назарияи коэволютсияи (эволютсияи ҳамҷояи) «генетикӣ-маданӣ»-ро пешниҳод карданд. Мувофиқи назарияи онҳо, протсессҳои органикӣ ва маданӣ якҷоя ва дар як вақт (синхронӣ) ба вуҷуд меоянд, яъне биологият (табиият) ва иҷтимоият якҷоя ба вуқуъ мепайванданд. Сотсиобиологҳо чунин ҳисоб мекунанд, ки моделҳои (нусхаҳои) протоиҷтимоӣ (тоиҷтимоӣ ва якӯмини) рафтору амали одамон биологӣ ба нақша гирифта шудаанд, яъне барномаи пешакӣ муайяншудаи биологӣ доранд, аз инҷост, ки донистани геноми одам инконият медиҳад, ки рафтору амали онро дар оянда ва барои оянда муайян кунем. Вале чунин фаҳмиш фатализми биологӣ аст. Дар биология инро преформизм (пешакӣ муайяншуда) мегӯянд. Таълимоти сотсиобиологҳо дар бораи он, ки байни генҳо ва падидаву рӯидодҳои иҷтимоӣ ва таърихӣ робитаҳои бевоситаи сабабӣ вуҷуд дорад, аз ҳақиқат дур аст. Бояд онро ба назар гирифтаву фаҳмидан зарур аст, ки императиви эволютсионӣ ҳатман табиати генетикӣ дошта бошад ва императиви генетикӣ эволютсионӣ бошад, барои пайдоишу мавҷудияти маданияту тамаддун сабаби муайянкунанда гардад.

Мувофиқи ақидаи сотсиобиологҳо, кулли шаклҳои стереотипии рафтору кирдор ва амалиётҳои инсон низ ба ҳайвонҳо хос аст ва дар биологияи он пешакӣ муайян шудааст. Онҳо чунин ҳисоб мекунанд, ки алтруизм, ҳимояи макони зист, агрессия, таҷовуз бо ҳамон як андоза ҳам хоси ҳайвон ва ҳам хоси инсон аст. Сотсиобиологҳо эволютсияи маданӣ ва фарҳангиро дар фаъолияту зиндагии таърихии инсон умуман рад намекунанд, вале кӯшиш мекунанд, ки ба ҷанбаҳои иҷтимоии мавҷудияту инкишофи инсон мавқеи дуюмдараҷа диҳанд, ҷанбаи биологиро аз он боло гузоранд ва муайянкунанда ҳисоб кунанд.

Андозаҳои табиӣ-биологии инсон дар хислату хусусиятҳои генетикӣ, анатомӣ-физиологӣ, морфологӣ, системаи олии асаб, протсессҳои химиявӣ ва физикии бадани (организми) он дода шудаанд. Дар рафти зиндагии онҳо бетағйир намемонанд. Ҳамаи зуҳуроти табиӣ-биологӣ, иҷтимоӣ ва психикӣ ва психологии он дар ягонагии ногусастанӣ вуҷуд доранд. Берун аз ҷамъияту фаъолияти меҳнатӣ ва новобаста аз онҳо инсонро мавҷуди муттамадин, фарҳангӣ ва иҷтимоӣ номидан мумкин нест.

Ба ин ё он тараф, яъне ба биологӣ ё иҷтимоӣ нисбат додани ақлу тафаккури ӯ нодуруст аст. Ақлу тафаккури инсонӣ падаидаи муракабтарину зиддиятноки биологӣ-психологӣ-иҷтимоӣ аст. Самтҳои ташакулу инкишофи онҳоро ҳампайвастагӣ, ҳамтаъсирӣ ва амали якҷояи ҳамин се ҷанбаи номбаршуда ташкил медиҳад. Субстрати материалии онҳоро паҳлӯи биологӣ (физиологӣ) ташкил медиҳад. Вале мазмуну мундариҷа ва моҳияти хоссаи инсонии онҳоро паҳлуҳои иҷтимоӣ, таърихӣ ва фарҳангӣ ташкил медиҳанд. Паҳлӯҳои табиӣ-биологӣ ва иҷтимоӣ дар вуҷуди инсон алоҳидаю новобаста аз якдигар не, балки дар якгонагӣ вуҷуд доранд ва амал мекунанд, онҳо «қутбҳои» якдигарро истиснокунанда нестанд, ҳарчанд ки биологият иҷтимоият нест ва  иҷтимоият биологият нест. Онҳо дар таносуби объективӣ вуҷуд доранд. Инсон дар протсесси иҷтимоишавиаш дорандаи (субъектӣ) функсияҳои иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангӣ мешавад. Агар дар таҳлили таносуби биологият ва иҷтимоият шартан ба паҳлӯи табиӣ-билогии инсон гузарем, пас бо хусусияту сифатҳои тану бадани он, қонуниятҳои табии вуҷуддории биофизикӣ, химиявӣ ва энергетикии он сару кор дорем. Агар ба таҳлили иҷтимоии зуҳуроти хусусияту сифатҳои шахсии инсон гузарем, пас бо моҳияти таърихӣ-иҷтимоӣ, психологӣ маънавӣ ва фарҳангӣ, хуллас бо моҳияти хоссаи инсонии он сару кор дорем.

Кӯдаки навзод бо тамоми сохтори анатомӣ-морфологӣ ва физиологии баданаш, ки аз «зоти инсон» мерос мегирад, ба дунё меояд. Агар ӯ аз муҳити иҷтимоӣ, таъсири он, аз тамаддуну фарҳанги инсонӣ берун монад, он гоҳ вай ҳамчун мавҷуди биологӣ худ аз худ, ба маънои томи ин калима, инсони мутаммадин намешавад, ҳамчун шахсият ташаккул намеёбад. Аз ин ҷост, ки вай субъекти худфаъолияти ҷамъиятӣ ҳам шуда наметавонад. Инсон, ба маънои хоссаи ин мафҳум, субъектӣ иҷтимоӣ аст. Моҳияти инсонӣ ҷамъиятӣ ва фарҳангӣ буда, худи ӯ субъекти муошират ва дорандаи муносибатҳои ҷамъиятӣ аст.

Ҳамаи намояндагони «зоти одам» сифатҳои хосса ва умумиинсонии субъектшавии худро дар фаъолияту муносибатҳои ҷамъиятиашон пайдо мекунанд. Ин протсесс дар илм сотсиализатсия, яъне иҷтимоишавӣ ном дорад. Ҳар як фарди биологии ба дунё омада, аз рӯзи аввали зиндагӣ то охири умраш, сарфи назар аз он, ки инро мехоҳад ё намехоҳад, ба маҷрои сотсиализатсия – иҷтимоишавӣ ё инсоншавӣ ворид шуда, ҳамчун шахс худро ба сифати субъекти амалиёту фаъолияти хеш ташаккул медиҳад.

Иҷтимоишавиро аз иҷтимоигароӣ бояд фарқ кард. Иҷтимоишавӣ қонунияти куллии аз мавҷудоти табиӣ-биологӣ сабзида расидани ҳамаи  намояндагони намуди биологии ҳомосапиенс ба инсонҳои иҷтимоӣ-таърихӣ, мутамаддин, фарҳангӣ ва субъектҳои ҳаёту фаъолияти ҷамъиятӣ аст. Иҷтимоигароӣ равияест дар фалсафаи иҷтимоӣ ва антропологияи фалсафӣ, ки қонуниятҳои инкишофи иҷтимоии инкишофи инсонро аз меъёр зиёд муболиға мекунад, омилу қонуниятҳои биологиро ё сарфи назар мекунад, ё дуюмдараҷа медонад. Дар протсесси инсоншавии фардҳои биологӣ ҳамаи узвҳои (органҳои) бадани онҳо доранда ва барандаи ин ё он функсияҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ мешаванд. Алҳол ин функсияҳо дар узвҳои бадани онҳо азалӣ дода нашудааст, онҳо мазмунан пайдоиши иҷтимоӣ-таърихӣ ва маданӣ доранд. Бе информасияи беруна (табиӣ-таърихӣ, иҷтимоӣ, фаъолияти маданӣ), бе инъикоси он дар майнаи сари инсон шуур мазмуну мундариҷаи муайяне надорад.

Инсон бо хусусиятҳои органикӣ-биологии тану бадани худ тобеи қонунҳои биологӣ аст, аммо бо сифатҳои субъектӣ ва шахсияш тобеи қонунҳои ҳастии ҷамъиятӣ ва таърихӣ аст. Ҳастии он ягона, том аст, онро ба ҳастии табиӣ-ҷисмонӣ ва ҳастии иҷтимоӣ ҷудо кардан, онҳоро муқобил гузоштан мумкин нест. Масъалаи баҳснок дар инҷо, муайян кардани вазни қиёсии «омилҳои биологӣ» ва иҷтимоӣ дар ҳастии инсон аст. Ин масъалаест, ки то имрӯз баҳсу мунозираҳои доманадор дар атрофии он давом доранд. Вале сарфи назар аз ин баҳсу мунозираҳо, инсонро ба «ҳиссаҳо»-и биологӣ, иҷтимоӣ ва психологӣ тақсим кардан мумкин нест. Вай моҳияти тому тақсимнашаванда дорад, наметавонад дар биологияташ як одам, дар иҷтимоият ва психологияташ одами дигар бошад. «Се одам» дар як одам не, балки як одами дорои сифатҳои (атрибутҳои) ҳамҷояи биологӣ, иҷтимоӣ ва психологӣ вуҷуд дорад.

Назарияҳои навтарини сотсиал-дарвинизм ва сотсиал-биологизм ба саволи «генҳо ё сотсиум» ҷавоб дода, ба ҷои аввал генҳоро мегузоранд, ( С.Пинкер, Ҷ.Тойч) гӯё ки ба ҳама он чие, ки бо он инсон дар рафти инкишофи таърихӣ-иҷтимоӣ ва маданӣ-фарҳангии худ дучор меояд ва бунёд мекунад, натиҷаи зуҳуроти генҳо буда, азалӣ дар ниҳоди биологии он дода шудааст, дар раванди таърихӣ-иҷтимоӣ ва мадании инсон худ аз худ ба тарзу шаклҳои фаъолият, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва тарзи зиндагии иҷтимоӣ мубаддал мешавад. Гӯё ки ин генҳо ва табиати биологии инсон худ аз худ ба протсессу муносибатҳои ҷамъиятӣ, маданияту фарҳанг, сиёсат ва дигар сифату хусусиятҳои таърихан пайдошудаи он ва ҷамъятӣ табдил меёбанд. Чунин тарзи масъалагузорӣ ва маънидодкунии биологии инсон ва фаъолияти иҷтимоии он ба ҳақиқат рост намеояд. Тағйироту дигаргуниҳоеро, ки инсоният дар таърихи мутамаддини худ аз сар гузаронидааст, бо генҳо ва умуман ирсияти биологӣ муайян намегарданд ва андоза карда намешаванд.

Аз назари сотсибиологҳо, бунёди ирсӣ-генетикии инсон чунон пойдору устувор ва мукаммал аст, ки ҳеҷ гоҳ вайрон намешавад. Гурӯҳи дигаре аз тарафдорони биологикунонӣ ақида доранд, ки инсон ҳамчун намуди биологӣ гӯё рӯ ба нестшавӣ оварда истодааст. Онҳо сабабро дар он мебинанд, ки инсон муҳити иҷтимоии зисти худро бунёд намуда, соҳиби дорую дармон ва дигар воситаҳои тиббии зиндагии худ гардид, худро аз таъсири шадиди интихоби табиӣ раҳо дод. Дар натиҷа ӯ барои худ бори вазнини мутатсияи генетикиро ба дӯшаш гирифт. «Тӯфону ноҷӯриҳо», ки инсон дар раванди таърихи иҷтимоии худ ба амал овард, оҳиста-оҳиста боиси нестшавии вай ҳамчун намуд ва зоти биологӣ хоҳад гардид. Сеюмиҳо чунин ҳисоб мекунад, ки инсон намуди аз ҳама ҷавони биологӣ буда, дар худ то ҳанӯз генҳои ҳайвониро нигоҳ медорад. Ин ақида ғайр аз биологикунонии инсон ва қувваҳои моҳиятии таърихан пайдо кардани он, боз тарафдори элитаризм аст, ки тамаддун ва маданияти инсониро натиҷаи фаъолияти на ҳамаи нажодҳо, балки натиҷаи фаъолияту бунёдкории нажодҳои баргузида меҳисобад. Вале ин фаҳмиш ба ҷуз натурализми назариявӣ чизи дигаре нест.

Таълимотҳои генетикӣ-нажодпарастӣ даъво мекунанд, ки табиати генетикии инсон ислоҳталаб буда, инсон дар ояндаи наздик маҳз ба сабабҳои биологӣ зери хавфу хатар хоҳад монд. Фақат генетика эволютсияи биологии инсонро метавонад ба дасти худ гирад ва хавфро аз байн бардорад. Дар партави чунин ақидаву ғояҳои евгеника ва селектсияи одамон эҳё шуда истодааст. Аз ҳад зиёд муболиға кардани ҷанбаҳои генетикӣ ва имкониятҳои селексияи одамон муболиғаи сотсиал-дарвинизм ва сотсиал-биологизм, ба эътибор нагирифтани қонунияту протсессҳои инкишофи таърихӣ иҷтимоӣ ва маданӣ фарҳангии инсоният аст. Табиат назар ба он чие, ки иҷтимоият ва маданият аз инсон талаб мекунад ва ба он медиҳад, онро дода наметавонад, ҳарчанд ки иҷтимоият ва маданият бунёди биологии инсонро барҳам намедиҳад, зиёда аз он, ин охириҳо бе табиат ҳеҷ вақт бунёд намеёфтанд. Дар натиҷаи ба ҳам пайвастани биологият ва иҷтимоият аввалӣ дар ҳар як фарди биологӣ воситаи таҷасумкунонӣ ва барандаи иҷтимоияту маданият мешавад, вале чи тавре, ки дар боло гуфтем, биологияи он аз аввал ва азалӣ дар худ иҷтимоият ва маънавияти инсониро надорад. Ин  охириҳо музаффариятҳои таърихан ба даст овардаи инсон ҳастанд ва онҳоро бо инстинктҳои биологии дар рафти таърихи иҷтимоӣ, маданӣ, фарҳангӣ ва маданикунонидашуда яксон сохтан мумкин нест.

Ҷанбаҳои биологӣ ва иҷтимоӣ дар инсон чигуна ба ҳам мепайванданд? Ирсияти биологӣ инсонро бо кулли хислату хусусиятҳои табиӣ-биологӣ, инстинктҳои намуди биологии он ва дигар имкониятҳои биологиаш барои гузаштан ба қонуниятҳои таърих ва иҷтимоият, маданияту фарҳанг, фаъолияту зиндагии ҷамъиятӣ имконият медиҳад. Хусусиятҳои табиӣ-биологӣ имконияти доимиву абстрактии инсони ҷамъиятӣ шудани фарди биологӣ аст. Худи протсесси инсони ҷамъиятӣ шудани он қонуниятҳои суратгирии ин протсесс дар ирсияти биологӣ дар ягон шакли тайёр ба ягон мазмуну самтҳои пешакӣ муайян шудаи воқеиятёбии касбу ҳунару муносибатҳои ҷамъиятии он дода нашудааст.

 

ТАБИАТ, МОҲИЯТ ВА

МАВҶУДИЯТИ ИНСОН

 

Бар хилофи иҷтимоият, тамадуну маданият ва фарҳанг, дар зери мафҳуми табиат ҳама он чи ки худи инсон наофаридааст ва намеофарад, ҳамаи он протсессҳо, ашёҳо, ҳодисоту руйдодҳоеро мефаҳмонад, ки дар олами табиӣ вуҷуд доранд. Барои ҳамин ҳам, мафҳуми умумии «табиат»-ро аз «табиати инсон» бояд фарқ кард, ҳарчанд, ки табиати инсон ба сабаби хамбастагӣ доштани он бо табиати объективӣ, берун аз он пайдо шуда, вуҷуд дошта наметавонад.

Тассавуротҳо дар бораи табиати инсон ҳамчун суратгирии воқеӣ гардидани хусусияту сифатҳои он аз дигар мавҷудоти зинда фарқунанда мавриди баҳсу мунозираҳои зиёд дар илму фалсафа буд ва то имрӯз давом доранд. Маънидодкуниҳои табиати инсон дар фалсафа гуногунранг ва хилофи якдигаранд. Арасту онро инсони «боақл» ва «ҳайвони сиёсӣ», Б.Франклин – «ҳайвоне, ки олоти меҳнат месозад», Б.Шелер онро «ҳайвони корӣ» ва «ҳайвони ношукр», Гелен — «ҳайвони номуайян» Нитсше — «ҳайвони мариз», Декарт — «ашёи (чизи) тафаккуркунанда» меноманд. Дар фалсафаи постмодерн онро «инсони бозингар», дар таълимотҳои дигар «маймуни девона, ки ба касалии рӯҳӣ гирифтор аст» ва сифатҳои дигари онро номбар мекунанд. Мавҷудияту зиндагии онро гоҳ беарзиш, гоҳ дорои арзиштҳои беҳамто ва олитарин муайян мекунанд. Б.Паскал онро «найшакари таффакуркунанда» меномид. Бо ин ӯ гуфтан мехост, ки инсон мавҷуди ба бемувафақиятӣ маҳкум шуда аст, онро тарсу ҳарос аз олам таҳдид мекунад, комёбиҳои ба даст овардаи он муваққатӣ ва даргузаранд.

Ҳангоми баррасии муносибати инсон ба табиати беруна ва ҳастии он дар ин табиат, бояд ба он аҳамият дод, ки худи инсон аз як тараф мавҷуди табиист, пайдоиши табиӣ дорад ва бо тану бадани худ ба табиати зинда мансуб аст. Аз тарафи дигар, аз табиати беруна «ҷудо шуда», дар ҳудуди он зиндагӣ ва фаъолият мекунад, вале тарзи зиндагӣ ва фаъолияташ фақат табиӣ нест. Яъне зиндагии иҷтимоӣ ҳам дорад. Ин маънои онро дорад, ки инсон табиати интегративӣ, муштарак, яъне табиати биологиву иҷтимоӣ дорад. Табиати инсон мазмуну зуҳуроти психикӣ низ дорад, ки дар заминаи ҳампайвастагӣ ва ҳамтаъсириҳои омилҳои табиӣ-биологӣ ва иҷтимоӣ зиндагии он ташаккулу инкишоф меёбанд. Тани биологӣ-органикии он дар протсесси зиндагиву фаъолияташ дорандаю барандаи рӯҳу маънавият, иҷтимоият буда, охириҳо ифодакунандаи вазъияту ҳолатҳои мудом тағйиру инкишофёбандаи тану бадани он мешаванд. Таносуби онҳоро назарияи монистии инсоншиносӣ баррасӣ мекунад. Ин назария пеш аз ҳама онро ба асос мегирад, ки психикаи инсон вазъияту ҳолатҳои гуногуну тобеъияти тафакури он ба фаъолияти инъикоскунӣ ва мантиқии майнаи сари он вобаста аст ва ин охирӣ узви асосии бадани тому ягонаи он, асоси материалии рӯҳу равон ва қобилияти пайдо кардани маънавият ва воқеъият доштани он аст. Берун ва новобаста аз ин асоси бунёди материалӣ, ягон манбаъ ё роҳи дигари пайдоиши психика, тафаккур ва маънавияти инсонӣ вуҷуд надорад.

Табиати инсон — ин масъала дар бораи фарқияти инсон аз тамоми мавҷудоти дигари зиндаи табиат ва сифатҳои зотии он ҳамчун мавҷуди хоссаи табиӣ аст. Табиати инсон чунон фароху универсалӣ аст, ки он ҳамон геномаш, аз ҳолати ҳайвонӣ баромада, ба ҳолати ёбоӣ гузашт, аз он ба тамаддун ва қуллаҳои пешрафти иҷтимоӣ, техникӣ, технологӣ ва фарҳангии ҷаҳони имрӯза омада расид. Дар протсесси таърихии худ қуллаҳои навро паси сар мекунад. ӯ ёбоӣ буд, ба ғуломӣ гузашт, аз ғуломӣ ба ҳолати феодалӣ, аз он ба ҳолати капиталист, буржуй, сотсиалисту коммунист гузашт. Имрӯз ҷамъияти индустриалӣ ва постиндустриалӣ сохта истодааст, кайҳонро фатҳ карда истодааст.

Табиати инсон хеле мураккабу зиддиятнок аст. Аз ин сабаб барои худшиносии худи инсон ҳамчун муаммо пеш меояд. Аз як тараф, инсон мавҷуди табиӣ-ҷисмонӣ, дорои бадани (тани) худ ва тобеи қонунҳои биологӣ-физиологӣ мебошад. Он дорои талабот, майлу рағбатҳои физиологӣ аст, инстинктҳои табиӣ дорад, ба тарсу ҳарос меафтад, ба қаҳру ғазаб меояд, ба касалиҳо гирифтор мешавад, аз худ насл мегузорад, наслҳои он мутобиқи қонунҳои табиӣ-биологӣ паи ҳам пайдо ва иваз мешаванд.

Аз тарафи дигар, табиати инсонро бе шуур, ақл, қобилияти маърифату маънидодкунии олами атроф, худшиносӣ, худсозии иҷтимоиву мадании он тасаввур кардан мумкин нест. ӯ мавҷуди бунёдкор аст, худ ва олами атрофашро тағйир медиҳад, бошуурона дигаргун месозад. ӯ метавонад қонунҳои объективии оламро маърифат кунад, ҳатто вақте, ки ин қонунҳо бевосита талаботи биологии онро қонеъ намегардонанд. ӯ дорои маънавият, одобу ахлоқ аст, қобилияти худдорӣ кардан аз майлу рағбатҳои инстинктивӣ-табиии худро дорад. Ин ё он тарзи рафтору амал кардани худро бошуурона интихоб ва муайян мекунад. Ақлу хирад, шуурнокӣ, мақсаднокӣ, маърифатнокӣ паҳлӯҳо ва ҳадду ҳудудҳои табиати он буда, онро аз тамоми мавҷудоти зиндаи дигари табиат фарқ мекунанд.

Табиати инсон мутаҳаррику тағийрёбанда аст. Инсон худро ҳамчун шахс, бунёдкор месозад ва тағйир медиҳад, тарзу шаклҳои зиндагии худро гуногунранг мегардонад. Табиати инсонро бо ин ё он зуҳуроти он маҳдуд кардан мумкин нест, зеро он тому ягона буда, ҳам мутаҳаррик аст ва ҳам зуҳуроти консервативӣ дорад. Мутаҳаррикӣ ва зуҳуроти консервативии он манбаъи такомулёбию инкишофи он аст.

Дар атрофии мафҳуми «моҳияти инсон» низ аз қадимулайём баҳсу мунозираҳои зиёд давом доранд. Дар яке аз маънидодкуниҳои ин мафҳум онро ба асос мегиранд, ки моҳияти инсон дар маънавият ва қобилияти маърифативу оламшиносии он зоҳир мешавад. Вале чунин фаҳмиши моҳияти  инсон маҳдуд ва яктарафа аст. Маҳдуд сохтани моҳияти инсон бо маънавияте, ки дар таълимотҳои динӣ ва эзотерӣ ҷой дорад, онро аз ягон ҷиҳат айниятнок ифода карда наметавонад. Мувофиқи ин фаҳмиш, моҳияти асосии инсон бо оламе, ки дар он инсон вуҷуд дорад, ягон муносибате надорад. Аз рӯи ин фаҳмиш, худо ба инсон рӯҳ ва ҷон додаст, ки ба туфайли онҳо ӯ аз инстинктҳо (ғаризаҳо) ва талаботи бадани худ боло меистад, ҳаргуна васваса ва мафтуниҳои зиндагии материалиро паси сар мекунад, аз онҳо даст мекашад. Инсон доранда ва барандаи рӯҳ аст. Дар рӯҳи он моҳияти илоҳии он ниҳон аст.

Мутобиқи таълимотҳои эзотерӣ, моҳияти инсон дар «монадаи рӯҳӣ» (воҳиди рӯҳӣ) будани он зоҳир мешавад. Ин монада аз як одам ба одами дигар, аз як зиндагӣ ба зиндагии дигар мегузарад, ҷисми одамиро такмил медиҳад, чунки воситаи ягонаи камолоту такмилдиҳии инсон аст. Ҳамаи омилҳои дигари зиндагии инсон фонӣ  ва гузаро буда, барои инсони комил шудани он аҳамияти муайянкунанда надоранд.

Мувофиқи фаҳмиши дигар, моҳияти инсонро ақлу хиради он ташкил медиҳад. Тамоми ратсионализми (таълимотҳои ақлгароии) аврупоӣ ин ақидаро тарафдорӣ мекунад. Чунин фаҳмиши моҳияти инсон асосан дар Замони нав пайдо шуд. Тарафдорони таълимоти мазкур чунин меҳисобанд, ки ақл ягона омили хосса ва мустақиле аст, ки инсонро аз ҳайвон фарқ мекунонад. Ин фарқият дар қобилияти тафаккуриву мантиқии инсон ва худмаърифатии он, инчунин дар олами берунаро маърифат кардани он зоҳир мешавад. Ақл ба инсон имкон дод, ки аз олами ҳайвонот ҷудо шавад, сарвату қувваҳои табииро ба нафьи худ истифода барад, ки ин гарави ҷамъиятсохтан, дар ҷамъият зиндагӣ ва пешравии инсон буд.

Фаҳмиши маънои ҳаёт барои ҳама якхела нест, яъне ҳамеша  фаҳмиши фардӣ аст. Дузд, фоҳиша, фиребгару корчалон ва дигар унсурҳои ҳаромхӯру ҳаромкор маънои зиндагии худ ва таиноти онро дар машғулияту касби пайдо кардаи худ мебинанд ва аз даст додани ин касбу ҳунарҳои ҳарому қалбакӣ то андозае барои онҳо бемаънӣ шудану гум кардани маънои зиндагии онҳоро дорад. Чунин фаҳмиши маънои зиндагӣ хоси унсурҳои дигари муфтхӯри ҷамъият ҳам ҳаст. Вале фаҳмиши умумиинсонии маънои ҳаёт вуҷуд дорад, ки хоси ҳамаи одамон буда, бунёдкорӣ, созандагӣ, эҷодкорӣ ва накӯкории онҳоро ифода мекунад.

Мувофиқи фаҳмиши дигар, моҳияти инсон дар меҳнат, фаъолияти истеҳсолӣ-предметӣ, муносибатҳои ҷамъиятии он зоҳир мешавад. Ин фаҳмиш ба марксизм тааллуқ дорад. Мувофиқи ин фаҳмиш, инсон на фақат мавҷуди табиист ва ба табиат мутобиқ мешавад, балки дар рафти фаъолияти меҳнатӣ-истеҳсолӣ ва предметии худ олами атрофро фаъолона ба талаботу мақсадҳои худ мутобиқу дигаргун месозад. ӯ олами предметӣ ва муносибатҳои ҷамъиятии худро бунёд мекунад, ки пеш аз ин дар ягон шакли тайёр вуҷуд надошт, дар шакли тайёр дода нашудааст ва дода намешавад. Зиндагии инсон дар ҷамъият, ба замми зуҳуротҳои дигари он, зиндагии предметӣ аст. Бе предметҳо зиндагиву маишат ва фаъолияти маънавии онро тасаввур кардан мумкин нест. Дар ҳамаи тарзу шаклҳои фаъолияту муносибатҳои ҷамъиятии он предметҳои бунёдкардааш ӯро ҳамроҳӣ мекунанд. Онҳо предметҳои меҳнат, маишат, маданият, муошират, коммуникатсия ва дигар ҷабҳаҳои зиндагии инсонанд (Дар ин хусус муфасал сухан дар боби оянда меравад).

Олами предметро, ки инсон офаридааст, Карл     Маркс олами маданӣ («мир культуры»), «табиати инсонигардонидашуда» («очеловеченная природа») номида буд. Бо меҳнати бунёдкоронаи худ инсон олами атрофро дигаргун сохта, худашро ҳамчун мавҷуди оқил ва универсалӣ ташаккул медиҳад, чунки ӯ на фақат аз рӯи андозаи намуди биологии худ, ҳамчунин аз рӯи андозаи дигар мавҷудоти зинда низ бунёд мекунад, аз ҷумла аз рӯи андозаи қонунҳои зебоиву нафосат. Ба замми мавҷуди биологӣ буданаш, он боз мавҷуди меҳнатӣ, иҷтимоӣ ва маданиву фарҳангӣ аст. Меҳнати ӯ мазмуну моҳияти ҷамъиятӣ дорад, наметавонад ҳамчун инсон вуҷуд дошта бошад. Азхудкунии табиат, дигаргун сохтан ва қисман ба маданият табдил додани он ҳамеша ба ҳамкории одамон, меҳнати якҷояи онҳо вобаста аст. Ин протсесс берун ва новобаста аз муносибатҳои ҷамъиятии онҳо вуҷуд надорад, балки дар ҳудуди муносибатҳои муайяни ҷамъятии бо ҳам доштаи одамон ба амал омада, онҳоро бо ҳам мепайвандад. Одамон бо ҳазорҳо риштаҳо ва муносибатҳои ҷамъятӣ печонида шудаанд. Онҳо яккаву танҳо ва худ бо худ кору зиндагӣ карда наметавонанд. Аз ин ҷост, ки дар фалсафаи марксизм моҳияти инсон ҳамчун маҷмӯъи (ансамбли) муносибатҳои ҷамъиятӣ муайян карда мешавад. К.Маркс кулли муносибатҳоеро, ки ҳазорсолаҳо вуҷуд доштанду ҳоло ҳукумрон нестанд, дар назар надорад, балки муносибатҳоеро дар назар дорад, ки алҳол дар ҷамъияти муайян ҳукумрон буда, фарогирандаи тамоми аҳли ҳамин ҷамъиятанд. Маълум, ки инсонҳо дар типҳои ҷамъиятҳои алоҳида, ки дар онҳо зиндагӣ, кору фаъолият мекунанд, имконияти азхуд кардан ва ба моҳияти худ табдил додани кулли муносибатҳои ҷамъиятиро дар тамоми таърихи иҷтимоияшон надоранд. Онҳо ба муносибатҳои муайяни ҷамъиятиашон дар ин ё он давраи таърихӣ сару кор доранд, фаъолият ва зиндагӣ мекунанд. Ин муносибатҳоро одамон аз худ мекунанд ва ба моҳияти иҷтимоӣ-инсонии худ табдил медиҳанд. Аз ин лиҳоз, онҳо ҳамчун инсонҳои ҷамъиятишуда зиндагӣ мекунанд ва ҷамъияти онҳо ҳамчун ҷамъияти инсонӣ вуҷуд дорад.

Муносибатҳои ҷамъиятиро фақат ба маънои муносибатҳои истеҳсолӣ, моливу пулӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ фаҳмидан мумкин нест. Онҳо аз кулли муносибатҳое, ки ҷамъиятро ташкил медиҳанд, иборатанд; дар қатори муносибатҳои истеҳсоливу иқтисодӣ муносибатҳои ҳуқуқӣ, ахлоқӣ, эстетикӣ, муносибатҳои ба табиат доштаи одамон, муносибатҳои фарҳангӣ ва боз садҳо муносибатҳои дигарро дар бар мегиранд. Ин муносибатҳо – муносибатҳои ҷамъиятии инсонҳо ва муносибатҳои инсонии ҷамъият мебошанд. Ин муносибатҳо низ, аз ин нуқтаи назар, ба моҳияти инсон дахл доранд, ҷавҳари онро ташкил медиҳанд.

Баъзе аз файласуфон ба таърифи (формулаи) К.Маркс дар хусуси он, ки «моҳияти инсон» муҷарради ба фарди алоҳида хос не, балки маҷмӯи тамоми муносибатҳои ҷамъиятӣ мебошад», эрод мегиранд, вале онҳо хато мекунанд. Одамон дар ҳақиқат берун аз муносибатҳои ҷамъиятӣ, бе меҳнату фаъолияти истеҳсолӣ-предметӣ, фарҳангиву маданӣ инсон намешуданд ва моҳияти инсони ҳам пайдо карда наметавонистанд.

Моҳияти инсон на дар мавҷудияти ҷисмонии он, балки дар зиндагии мазмунан ғанию бунёдкорона, дар ақлу заковат, меҳнат забону муошират, қобилияту талаботи эҷодкорӣ ва озодии он зоҳир мешавад. Дар бунёдгариву бунёдкориву муносибатҳои ҷамъиятӣ пайваста, инсон ба шароитҳои объективии зиндагӣ мутаносиб бо қобилияту талаботҳои ҳамеша афзоишёбандааш олами маънавии худро низ эҷод мекунад, ки зуҳуроти муҳими моҳияти инсониаш аст. Идеалиёт, ғоянокӣ, мақсаднокӣ ба ӯ имконият медиҳад, ки субъекти эҷодӣ, озодӣ ва муносибатҳои ҷамъиятии хеш бошад, олами атрофро мутобиқ ба талабот ва мақсадҳои таърихан афзояндаи худ дигаргун созад.

Маънавият ҳам  паҳлӯю таркибдиҳандаи моҳияти инсон аст. Бе фаъолияти маънавии инсон фарҳанг — падидаи нав дар олам пайдо намешуд. Идеалиёту идеалнокӣ, маънавият, тафаккури ақливу мантиқӣ ба инсон имконият медиҳанд, ки фарҳангро эҷодкорона бунёд намуда, такмил диҳад, онро ба сифати воситаи маънавии дигаргунсозии олам истифода барад. Фарҳанг худ ба худ пайдо нашудааст ва бе инсон вуҷуд дошта наметавонад. Он — фарҳанги инсонӣ ва барои инсон аст.

Мафҳумҳои «табиати инсон» ва «моҳияти инсон» ҳарчанд, ки ба ҳам наздиканд, вале аз рӯи маънояшон фарқ доранд. Чи хеле пеш аз ин зикр кардем, вақте, ки дар бораи табиати инсон сухан меравад, пеш аз ҳама фарқияту бартариятӣ инсон нисбати ҳайвон дар назар дошта мешавад. Ҳайвон табиати додашуда дорад, аз ҳудуди он берун намебарояд. Инсон табиати яку якбора додашуда ва шахшуда надорад. Табиати ӯ доимо дар ҷунбишу тағйирёбӣ аст. Инсон мутаносибан бо протсесси таърихие, ки ӯ аз сар мегузаронад, табиати худро такмил медиҳад. «Инсон, —  гуфта буд К.Маркс, — ҳаракати мутлақи ташаккулёбӣ аст». Ин ҳаракат ногусастанист, то он даме, ки худи инсон ва ҷамъияти инсонӣ вуҷуд доранд. Мутаносиб бо пешрафти таърихии инсон табиати он ҳам такмил меёбад ва дар як ҳолат намемонанд, сифатҳои нав пайдо мекунад.  Иштибоҳ мебуд, агар мегуфтем, ки инсон бо табиати худ аблаҳу доно, некхоҳу бадхоҳ, худпарасту худнамо, ҷангҷӯю сулҳхоҳ, ғулому подшоҳ, демократу коммунист аст. Инсон табиати универсалӣ дорад. Ҳамаи сифатҳои номбаршуда ва ба ин монанд садҳо сифатҳои дигарро инсон дар зиндагии худ пайдо ва гум мекунад.

Инсон дар системаи табиии мавҷудоти зинда, ҳамчун ҳайвони хосса аз олами ҳайвонҳо берун баромадааст, инсон ҳамчун намояндаи «зоти инсон» (рода «человек»), яъне намояндаи инсоният, инсон ҳамчун фард, шахс. Фақат инсон анъана, хотираи таърихӣ, эҳсосоти олӣ, қобилияти фикр кардан, ҳисоб кардан, расм кашидан ва ба хаёлот дода шуданро дорад. Барои ҳамин ҳам бо як мафҳум ва як ҷумла муайян кардани табиати инсон басо мушкил аст. Ҳамаи сифатҳое, ки дар боло номбар шуданд, таърифи пурраи табиати инсонро ифода карда наметавонад ва дар айни замон зуҳуроти паҳлӯҳои гуногуни онанд.

Кӯшишҳои муайян намудани табиати мутлақи инсон натиҷаи дилхоҳ нахоҳад дод. Мушкилоти муайян намудани табиати он ба табиат ва ҷамъият, ба тан (бадан) ва рӯҳонияту маънавият мансубият доштани он аст. Гап дар мувозинату созгории тан ва рӯҳ (маънавият), паҳлӯҳои табиӣ ва иҷтимоии он аст. Дар ин мувозинату созгорӣ тарафи муайянкунанда иҷтимоият аст. Пеш аз ҳама барои он, ки дар эволютсияи пай дар пай ва зинавӣ давомёбандаи материя шакли ҳаракати иҷтимоии он аз шакли ҳаракати биологии он боло меистад, шакли олии он аст.

Дар фарҳанги аврупоӣ оид ба табиату моҳияти инсон се назария вуҷуд дорад: кайҳонмарказӣ (космосентризм), худомарказӣ (теосентризм), инсонмарказӣ (антропосентризм). Мутаносибан, ин назарияҳо дар Дунёи қадим, Асрҳои миёна ва Замони нав пайдо шуданд.

Кайҳонмарказӣ маънои онро дорад, ки кайҳон яктову ягона ва инсон дар он кайҳони хурд (микрокосм) ё модели зиндаи он аст, ҳама он чизе, ки дар кайҳон ба вуқӯъ мепайвандад, дар шакли хурд дар зиндагиву фаъолияти инсон низ ба вуҷуд меояд. Дар тасаввуроти юнониёни қадим, инсон бо ашёҳо зинда аст ва фақат барои кайҳони ҷинсҳои физики вуҷуд дорад. Беҳуда нест, ки фалсафаи қадимаи юнониён асоси ҳамаи он чизеро, ки дар олам вуҷуд дорад, дар унсурҳои материалӣ — об, оташ, ҳаво, ва хок ҷуста, бо онҳо муайян мекард, масалан дар мактаби фалсафии Милет. Дар тасаввуроти юнониёни қадим, сараввал калимаи «идея» маънои «симои дидашаванда» ва «намудҳои зоҳирӣ» — ро дошт. Ҳатто калимаи «рӯҳ», чи хеле, ки А.Ф.Лосев, дар тадқиқотҳояш муайян кардааст, «идеяҳо»-и Афлотун («ашёҳо»-и эҳсосшаванда, сояи «идеяҳо») дар дохили ашёҳо вуҷуд доранд ва онҳоро ба ҳаракат медароранд: аз ин ҷост, ки нафақат инсон, ҳайвонҳо, балки растаниҳо ҳам ҷон доранд. Дар тасаввуроти юнониёни қадим, инсон бо тамоми баданаш фикр мекунад, барои беҳтар фикр кардан, ӯ бояд тез, чолокона давида тавонад, хубтар дискро партояд, аз камонак хубтар тир паронад,  бо маҳорати баланд гуштин гирад. Дар таълимотҳои кайҳонмарказӣ манзараи олам ба табиат, инсон, ҷамъият ҷудо карда намешавад, балки онҳо  ҳамчун як системаи том ва аз ҳамдигар канданашаванда тасаввур карда мешаванд.

Мувофиқи таълимоти худомарказӣ, дар оғози таърихи олам худои яккаву ягона истодааст. Инсонро худо ба худ монанд ва мувофиқи тарзи зиндагии худ офаридааст. Вале инсон дар назди худо гунаҳгор аст, чунки бар хилофи иродаи худо рафтор кард (инҷо гап дар бораи «гуноҳ»-и дар биҳишт содир кардаи Бобои Одам ва Момоҳаво меравад). Худо муайянкунандаи рафтору кирдор ва амали инсон, зиндагӣ ва марги он аст. Инсон ба худ эътимод надорад, ба худо эътиқод дорад. Вай ба он дунё, ба охират нигаронда шудааст, зиндагиаш дар ин дунё фонӣ ва даргузар аст. Ин дунё, мисли худи инсон, дар таълимотҳои худомарказӣ дар воқеияти ҳақиқии онҳо баррасӣ нашуда, фақат ҳамчун лаҳзаи ҳаракати онҳо ба сӯи худо маънидод карда мешавад. Инсон худ ба худ бори вазнини гуноҳ ва манбаъи ғаму андӯҳ аст. Дар таълимоти худомарказӣ ҷони «абадзинда» ва «тани миранда» муқобил гузошта мешавад. Ин таълимот ба инсонҳо талқин мекунад, ки ба наҷот додани ҷон диққат диҳанд ва ба парастиши тани хеш машғул нашаванд, чунки ҷон ва худо якдигарро ба худ ҷазб мекунанд. Таълимоти худомарказии муосир ҳеҷ кадом категорияи кайҳонмарказии қадимро, аз ҷумла субстансия, сабаб, заруратро эътироф намекунад, чунки ҳисобида мешуд, ки ин категорияҳо барои фаҳмиши муносибати «инсон», худо ва он дунё татбиқнашавандаанд. Зиндагии инсон дар ҳамаи зуҳуротҳояш «иродаи худо»  аст. Бе иродаи худо инсон ягон донишро пайдо карда наметавонад, донишро ба ӯ худо медиҳад, бе иродаи худо ҳатто як тор мӯи сари ӯ канда намешавад.

Симои инсонӣ дар Замони нав антропотентрӣ-инсонмарказӣ аст. Мазмуни фалсафаи инсонмарказиро ақидаву тасаввуротҳое ташкил медиҳанд, ки мувофиқи онҳо, одамон ба олам аз рӯи мавқеи манфиату талаботҳои худашон муносибат мекунанд. Ин таълимот инсонро дар маркази олам мегузорад, оламро аз рӯи мақсаду ниятҳо, манфиату талаботҳои он баррасӣ ва маънидод мекунад.  Гузариш аз кайҳонмарказӣ ба инсонмарказӣ бо номи Суқрот алоқаманд аст. ӯ табиати инсонро тавре муайян мекунад, ки доимо дар ҷустуҷӯ ва такмилдиҳии худ аст. Вале зиндагии инсон набояд «гуфтугӯ бо худ» — монологӣ, балки «гуфтугӯ бо дигарон» — диалогӣ бошад. Инсон ба саволҳое, ки зиндагӣ ба пеши ӯ мегузорад, ҷавоб дода, ба туфайли он ҳам ба худ ва ҳам ба дигарон ҷавоб медиҳад, мавҷуди дорои масъулиятшиносӣ ва субъекти ахлоқ мешавад.

Антропосентризм системаи ақидаҳоест, ки мувофиқи он инсон маркази олам ва мақсади ҳамаи рӯйдодҳое, ки дар он ба вуқӯъ мепайванданд, мебошад. Дар айни замон антропосентризм фалсафаи ҳал намудани проблемаҳое аст, ки на аз олам ба инсон бармеоянд, балки баръакс, аз инсон барои олам бармеоянд. Аввалин бор ин фаҳмиш аз ҷониби файласуфони давраи Эҳё ба миён гузошта шуда буд.

Декарт дар формулаи худ «меандешам, пас вуҷуд дорам» асоси мутлақи вуҷуд доштани худо, «ҷони ҷовидонӣ», «олами анҷомёфта» ва мақоми инсонро дар он ифода мекунад. И.Кант дар шаклҳои априории эҳсосот ва фаъолияти ақливу фикрии инсон асоси вуҷуд доштани ҳам табиат ва ҳам маърифати мутлақ, ҳамчунин дар «идеяҳои модарзодии ақл», (худо, ҷони ҷовидон, иродаи озод) принсипҳои танзимсозии фаъолияти амалӣ ва назариявии инсонро мебинад. Дар ҷавоб ба ҳукмронии идеяҳои идеализми мутлақ ва логитсизми (панлогизми Гегел) солҳои 30-уми асри XIX, аз як тараф, антропологизми натуралистии Л.Фейербах ва аз тарафи дигар, антропологизми ирратсионалистии Киеркегор дар шакли экзистенсиализм ба вуҷуд омад, ки баъдтар дар мактаби «фалсафаи антропологӣ», персонализм ва хусусан экзистенсиализми К.Ясперс, М.Хайдеггер (Олмон) Ж.-П.Сартр (Франсия) инкишоф дода шуд.

Антропосентризм протсесси маърифати оламро бо қобилияти аз ҷониби инсон баҳо додан ба олам муайян мекунад, оламро «олами инсоншуда», яъне ҳамчун оламе маънидод мекунад, ки аз рӯи андозаи инсон бунёд шудааст. Оламу одам дар таъбири антропосентризм параллел ва ба таври изоморфӣ вуҷуд доранд. Дар ин таълимот худо аз зиндагии инсон берун бароварда мешавад, яъне инсон аз худо ҷудо мешавад. Акнун вай фақат ба худаш бовар мекунад. Антропосентризм ба ҷои худо «одамхудо»-ро мегузорад.

Рене Декарт кашфиёти нав кард — инсонро «ашёи тафаккуркунанда» номид. Чашмони одамон, ки асрҳои зиёд ба осмон нигаронида шуда буданд, ба ботини худи инсон нигаронида шуданд. Субъективияти инсон воқеияти аз ҳама воқеитар муайян карда шуд. Бар замми он, ҳама он чие, ки вуҷуд дорад, субъективияти инсон эълон карда шуд. Формулаи зикршудаи Декарт — «меандешам, пас вуҷуд дорам», дар хусуси эҳё гардидани ратсионализми дунёи қадим ҳамчун оппозитсия ба теосентризм шаҳодат медиҳад. Антропосентризм маърифатро соҳаи асосии фаъолияти инсон эълон кард. Мувофиқи он, оламро қонунҳое идора мекунад, ки ба қонунҳои хиради инсонӣ рост меоянд. Ҳаргуна лоиҳаи иҷтимоӣ, ҳатто лоиҳаҳои ормонӣ (утопиявӣ), ба туфайли мувофиқаташон ба ин қонунҳо метавонанд воқеӣ гардонида шаванд. Тарзи воқеӣ гардонидани ин лоиҳаҳо маърифат ва тарбия мебошанд. Муносибати инсон ба табиат — муносибати ҳукмронӣ ва итоаткорӣ ба он аст. Идеяи насронии ҳаракат ба мулки илоҳӣ ба идеяи пешрафти ҷамъиятӣ иваз мешавад. Худи инсон ашё, предмет аст (таъбири Х.Ортега-и-Гассет), бо ашёҳо вуҷуд дорад ва бо ашёву предметҳо кор мекунад. Ин гуна ақидаҳо оғозёбии «парадигмаи фаъолиятнокӣ» аст, ки дар ҳудуди он инсони Замони нав худро маърифат мекунад ва мешиносад. Парадигмаи фаъолият ва фаъолиятнокӣ бештар дар таълимотҳои Гегел, Фихте, Фейербах, Маркси ҷавон таҳлилу баррасӣ шудааст.

Проблемаи инсон дар антропологияи постмодерн (солҳои 80-уми асри ХХ ба вуҷуд омад, намояндагони он Ж.Деррида, Ж.Батай, П.Рикер, Р.Барт, Ю.Хабермас) ба таври хеле хосса ва ғайримуқарарӣ баррасӣ ва муҳокима карда мешавад. Инсоншиносии постмодерн ба фалсафаи ирратсионалии охири асри XIX-аввали асри ХХ такя карда, аз арзишҳои ақлонӣ даст мекашад. Дар постмодерн зиндагӣ ва озодии шахсӣ барои инсон аз тамоми дигар арзишҳо муҳиму воло аст. «Инсон бояд беҳадду ҳудуд», «ҳоло ва инҷо» зиндагӣ кунад, рафтору кирдор ва амалҳои худро бо ақли худ андоза накунад, зиёда аз он, ба таъбири постмодерниён, инсон ақли мулоҳизаронӣ ва баҳодиҳӣ надорад. Ақл инсониятро ба тангкӯчаи сарбаста даровард ва ба фалокати глобалӣ (ҷаҳонӣ) дучор гардонд. Аз паи ҳақиқатҳои устувору раднопазир ва ғояҳои абстрактӣ шуда, ақл инсониятро гирифтори ҷангу инқилобҳо гардонд. Аз инҷост, ки постмодерниён ба хулосае омаданд, ки ба ақл, мантиқ ва илм бовар кардан мумкин нест. Инсон на аз рӯи ақл, балки бо ҳукми эҳсосоту интуитсия ва ҳаргуна бозиҳо амал мекунад. «Инсони оқил» имрӯз дар ягон ҷабҳаи зиндагӣ ақл нишон дода наметавонад. Проблемаҳои ҳақиқат, пешрафту камолоти инсоният ва дигар проблемаҳое, ки фалсафа баррасӣ ва «ҳал» мекунад, бардурӯғанд, мегӯянд постмодерниён. Илм — майдони донишҳои ҳақиқӣ не, балки майдони донишҳои эҳтимолист, тамоми илм фарзӣ аст, тамоми маданият аз «архетипҳои ҳастӣ» иборат аст. Забон тобеи қонунҳои мантиқ аст. Зарур аст, ки он аз ин қонунҳо озод карда шавад. Ба ҷои мафҳуму калимаҳо ба забон «симулякр»-ҳо – аломатҳо ва имову ишораҳоеро ворид сохтан лозим аст, ки лаҳзаҳо ва ҳолатҳои ҳар вақт тез-тез дар одамон пайдошударо ифода кунанд. Имову ишораҳо, аломатҳо — симулякрҳо пурра ва айниятнок аз одам ба одам дода мешаванд, муносибатҳои зудтағйирёбандаи инсонро ба ин ё он вазъияту рӯйдодҳои зиндагӣ айниятнок ифода мекунанд. Эҳсосот аз забон дида муҳимтар аст, вазъиятҳои барои инсон муҳимро пурра ва саҳеҳ ифода мекунанд.

Барои постмодерниён арзиши аз ҳама муҳиму воло дар зиндагии инсон «чизи нав» аст. Чизи нав худ ба худ арзишнок аст ва ба гузашта ягон муносибате надорад. Ҷустуҷӯи робитаҳои сабабӣ-натиҷавии байни наву кӯҳна, ҳозираву гузашта, руйдодҳои гузашта ва ҳозира дар таърих натиҷае намедиҳад. «Ҳозира – ин нав аст», арзиши асосии ҳастӣ ҳаст. Озодии эҷодкорӣ, озодии шахс дар маданият ба бесарусомонӣ оварда мерасонад. Дар маданият озодӣ худсариро, шарҳдиҳӣ дар илм озодии бофатаву сохтакориҳо ва ҳаёлотро, дар ахлоқ иваз намудани вазифа ва ӯҳдадориҳо бо бозӣ фитнагариҳоро муҳим мегардонад.

Демократияро дар ҷамъият постмодернизм бо озодии эътиқод, плюрализми арзишҳо иваз мекунад ва чунин ҳисоб мекунад, ки демократия бояд системаи арзишҳоро дар ҷамъият валангор созад, ҳудудҳои олами ботин ва олами зоҳири шахсро аз байн барад, он чие ки дар ҷамъият барои инсон равост ва он чие ки барои он норавост, набояд аз якдигар фарқ кунанд.

 

 

 

 

Боби ХХ.

ИНСОН ДАР ФАЪОЛИЯТИ ҲАЁТИИ ХЕШ

 

ФАРД, ФАРДИЯТ, ШАХС

 

Макс Шелер қайд мегӯяд, ки ҳам мафҳум ва ҳам калимаи «одам» дар истеъмоли ҳаррӯзаю муқаррарии онҳо духӯраанд. Аз як тараф, дар зери мафҳум ва калимаи «одам» инсонро ҳамчун намояндаи олами ҳайвонот, қуллаи олии он мефаҳманд. Аз тарафи дигар, калимаи «одам»-ро истеъмол карда, мо тамоми зоти одамро мефаҳмем, масалан мегӯем, ки «одам аз маймун пайдо шудааст», «одам бунёдгари «табиати дуюм» — олами маданият аст. Инчунин аз тарафи дигар, ҳар як одами алоҳидаро ҳамчун фард, шахс дар назар дорем. Барои ҳамин ҳам барои фаҳмидани фарқиятҳои ҳамон як калимаи «одам» зарур аст, ки чор таърифи дигарро истифода барем: 1) инсон дар систематикаи ҳайвонҳо; 2) инсон дорандаи моҳияти худ, ки ба туфайли он аз олами ҳайвонҳо берун мебарояд; 3) инсон ҳамчун намояндаи кулли инсоният; 4) инсон ҳамчун фард ва ҳамчун шахс.

Мафҳуми «индивид» (фард) дар забони лотинӣ маънои тақсимнашавандаро дорад. Бо ин мафҳум намояндаи намуди биологии «ҳомосапиенс», умумиятҳои иҷтимоии одамон — қишру табақаҳо, синфҳо, халқияту миллатҳо ва касбу ҳунарҳои гуногунро ифода мекунанд. Фард, аз як тараф, таснифи оддӣ ва умумигардонидашудаи зоти инсон ва аз тарафи дигар, нисбати дигарон мавҷудияти алоҳида доштан аст. Фарди воқеӣ ҳеҷ гоҳ ба мафҳуми худ айнан баробар нест, чунки доимо дар сабзишу инкишофёбӣ аст, хусусияту паҳлӯҳои нав пайдо мекунад. Аз ин сабаб, «фард» ҳамчунин маънои тағйирёбии симои одамро дорад. Тағйирёбиҳои симои фард ҳолату сифати яквақта муайяншуда дар зиндагии он нест.

Фард махсусият ва муайянии мушаххаси одами алоҳида, сифатҳои табиӣ ва дар зиндагӣ пайдокардаи онро ифода мекунад. Хусусияту сифатҳое, ки фарди муайян дорад, дар ҳамин шаклу зуҳурот ба дигарон хос нест. Фард махсусияту муайянии хоссаи морфологӣ, физиологӣ ва психикии худро дорад, ки дар ҳамбастагӣ бо муҳити зиндагӣ ва фаъолияти он сурат мегирад. Махсусияти ҳар як фард дар сатҳи зиндагии биологии он низ зоҳир мешавад. Худи табиат дар ҳар як фард нотакрории онро муайян мекунад, нигоҳ медорад, хусусан генофонди онро. Ҳуҷайраҳои бадани ҳар як фард молекулаҳои хоссае доранд, ки онро аз ҷиҳати биологӣ ва физиологӣ нотакрор мегардонанд. Аз ин ҷост, ки гуногунрангии фардҳои инсонӣ беҳудуд буда, он нафақат дар шаклу шамоили зоҳирии онҳо, балки дар олами ботинии онҳо низ зоҳир мешавад. Мазмуну маънои нотакрори фарди алоҳидаро ҳам симои зоҳирӣ ва ҳам олами ботиниву маънавии он ташкил медиҳанд. Нисбат додани ин зуҳуротҳои фардӣ ба қувваҳои беруна ва бегона нуқтаи назари илмӣ нест. Ҳамаи зуҳуротҳои фардии одамон новобаста аз тарзҳои ҳастии биологӣ ва иҷтимоии онҳо вуҷуд дошта наметавонанд. Дар айни замон, фард — берун баромадан аз ҳудуди воҳиди фардист. Ин берун баромадан ҳамон вақт ба амал меояд, ки агар одам худашро хуб шиносад, донад, ки ӯ кист, кордонӣ, вазифа, ӯҳдадориҳо, таъиноту роҳҳои зиндагӣ ва мақоми худро дар зиндагӣ муайян ва кӣ будани худро идрок кунад.

Дар зери мафҳуми «фардият» ташаккулу зуҳуроти хислату хусусиятҳои фард фаҳмида мешавад, ки дар махсусияти худ ба дигарон монанд нест. Фардият нотакрории фарди алоҳидаро дар кулли сифатҳо ва зуҳуроти он ифода мекунад. Фардияти инсон фақат дар ҷамъият ва муносибатҳои ҷамъиятии бо дигарон доштааш сурат мегирад. Кӯдакони аз ҷамъият берунмонда фақат аз ҷиҳати биологӣ ва он ҳам бошад, аз рӯи нормаи биологии ба ҳайвон хос амал мекунанд. Дар байни онҳо зиндагӣ карда, ба воя расида, «тарбия» гирифта, ҳангоми ба ҷамъият ва муҳити зиндагии инсонӣ баргардониданашон фардияти инсонӣ пайдо карда натавонистанд, ҳарчанд ки генотип ва хусусиятҳои табиӣ-ҷисмонии худро нигоҳ доштанд.

Фардияти ҳар як кас нотакрор буда, бо ирсияти биологӣ ва шароити зисту фаъолияташ дар ин ё он муҳити табиӣ ва иҷтимоӣ, хусусан муҳитҳои хурди иҷтимоӣ (микросреда) ташаккул меёбад. Шароиту вазъияти нотакрори муҳити хурди зисту фаъолияти ҳар як фард дар ӯ хусусияту сифатҳои нотакрорро ба вуҷуд меорад. Фардият дар зуҳуроту алоҳидаи худ маҷмӯи ҳамаи ҷабҳаҳои онро ташкил медода нест, чунки доимо дар тағйирёбӣ аст. Барои ҳамин ҳам, фардият худ аз худ маҷмӯи зуҳуроту омилҳо ва ҷабҳаҳои ташаккулёбии он набуда, балки ягонагии яклухт ва аз ҳампайвандии онҳо дар ҳар як фард аст, чунки дар воқеияти ҳақиқии худ ҷудо-ҷудо вуҷуд дошта наметавонанд. Мазмуни мафҳуми «фарддият»-ро тақсимнашавандагии ҳамаи унсурҳои он ташкил медиҳад. Фардияти одам мутлақ ва як чизи ба охиррасида нест. Шароиту меъёрҳо ва андозаҳои доимо мутаҳаррику тағйирёбандаи зиндагиву фаъолият ва муносибатҳои он бо дигарон шарту меъёрҳои тағйирёбии фардияти ӯст.

Дар айни замон фардияти инсон ифодаи (инварианти) шахсияти он аст, ки тағйир меёбад ва ҳам устуворияти худро дар зиндагиаш нисбатан нигоҳ медорад. Фардият, чи хеле зикр шуд, нотакрории одамро дар маҷмӯи хусусияту хислатҳо ва сифатҳои он ифода мекунад. Мазмуни ин мафҳумро ба таври зайл фаҳмидан мумкин аст. Ҳар як одам аввал дар шакли фақат ба худ монанд, баъд дар шакли «фарди тасодуфӣ» (К.Маркс) барои дигарон, баъд фарди иҷтимоӣ, яъне намояндаии ин ё он умумияти одамон ва баъд дар шакли шахс ташаккул меёбад. Сифату зуҳуроти шахсии он ба хусусиятҳои фардиаш мусовӣ нест. Шахс то ҳамон андоза пурарзиш ва фаъол аст, ба кадом андозае, ки муносибатҳои ҷамъиятиро азхуд мекунад ва ба моҳияти ботинии худ табдил медиҳад. Барои шахс сифати «ман ҳастам ва амал мекунам» ва барои фард «ман ҳамин хел ҳастам» бартарӣ дорад, вале ин сифатҳои фардӣ ва шахсиро муқобил гузоштан мумкин нест, чунки шахсият дар заминаи фард сурат мегирад, ҳарчанд бо хусусиятҳои фардӣ маҳдуд намешавад. Гуногунрангиву нотакрории фардиятии одамон шарти муҳиму талаботи инкишофи ҷамъият аст.

Ду назарияи асосии шахсият вуҷуд дорад: шахс ҳамчун шарҳу сифати фаъолияти-функсионалӣ, ин ё он мақом доштани одам дар зиндагиву фаъолияти ҷамъиятӣ; шахс ҳамчун шарҳи моҳиятии инсон. Назарияи аввал ба фаҳмишу муайян кардани вазифаҳо (функсияҳо), таъиноти инсон ва мақоми иҷтимои-фаъолиятии он асос ёфтааст. Шахсияти инсон фақат дар ҷамъият ташаккул меёбад. Вале чунин фаҳмиши шахс имконият намедиҳад, ки олами ботинии он ошкор сохта шавад, чунки фақат рафтору амали зоҳирии онро ба назар мегирад. Маънидодкунии шахс аз мавқеи функсионалӣ яктарафа, нокифоя аст. Муайянкунии моҳияти айниятноки шахс дар имкониятҳои ботинии худи он, дар фаъолияту маънавият, худсозиву худвоқеятдиҳии шахсии инсон, сифатҳои он ҳамчун субъекти озодона ва бошуурона амалкунанда ифода меёбад. Бо ин тарзҳо ӯ моҳияти ботинӣ-инсонии худро месозад, зоҳир мекунад ва воқеӣ мегардонад. Сифатҳои шахсӣ таҷассумшавӣ ва ифодаёбии муносибатҳои ҷамъиятии одамон ва дар ин муносибатҳо таҷассум гардонидани онҳо аст. Берун аз доираи ин муносибатҳо одамон субъектҳои зиндагӣ, ахлоқу маърифат, маданият ва фаъолияти ҷамъиятии худ шуда наметавонанд.

Дар тарзҳои муайяни фаъолият ва муносибатҳои ҷамъиятӣ типҳои муайяни таърихии шахс ташаккул меёбад. Дар протсесси иҷтимоишавии фардҳои биологӣ ду масъала, ки хилофи ҳамдигаранд, ҳал карда мешавад: масъалаи худнигоҳдории ҷамъият ҳамчун системаи тому ягонаи иҷтимоӣ ва ба тартиботу муқаррароти он тақлид кардану мутобиқ шудани фардҳо, худнигоҳдории шахсиятҳо, яксон нашудани онҳо бо тамоми ҷамъият, нигоҳ доштани шахсияти беҳамто, озодии шахсии худ.

Ҳамин тавр, дар мафҳуми фард (дорандаи тан, бадани табиӣ) ҷанбаи биологии он, мансубияти он ба умумиятҳои иҷтимоии одамон ифода меёбад. Дар мафҳуми инсон ҳам ҷанбаи биологӣ ва ҳам ҷанбаи ҷамъияти-мадании он ва дар мафҳуми шахс хислату хусусият ва сифатҳои муттаҳидкунандаи (интегративии) иҷтимоӣ-психологӣ ва фарҳангии инсон: ҷаҳонбинӣ, худшиносӣ, худмуайянкунӣ, худбаҳодиҳӣ, майлу рағбатҳои арзишӣ ва дигар сифатҳои шахсӣ ифода меёбанд. «Шахс» мафҳумест, ки сифатҳои иҷтимоии одам, орзуву ормонҳои ғоявӣ, ахлоқӣ, эстетикӣ, мавқеъ ва эътимоди шаҳрвандӣ, сиёсӣ, тарзу услубҳои тафаккур, ироданокӣ ва ба ин монанд сифатҳои иҷтимоии онро ифода мекунад. Шахс мафҳуми аз ҳама асосӣ ва волотарини маънидодкунии моҳияти инсон аст, ки чунин моҳиятро дар мавҷудоти дигари зинда дарёфтан мумкин нест. Мафҳуми «шахс» моҳияти иҷтимоӣ, маданӣ, фарҳангӣ ва фаъолияти одамро ифода мекунад.

Мафҳуми «одам» назар ба мафҳуми «шахс» маънидодкунии умумитар буда, фарқияти одамро аз дигар мавҷудоти зинда ифода мекунад. Дар  айни замон ҳар як одам дорои шахсияти худ аст ва ин ду мафҳумро ба ҳамдигар муқобил гузоштан мумкин нест. Ҳар як одам шахс аст ва ҳар як шахс — шахсияти одамӣ дорад. Мавҷудоти ғайри одамӣ шахсият надоранд. Шахс — одами дорои худшиносӣ ва ҷаҳонбинӣ аст, ки таъиноту вазифаҳои (функсияҳои) ҷамъиятии худро маърифат кардааст, худро ҳамчун субъекти худсоз ва худмаърифаткунанда, субъекти таърихӣ, меросдору меросхӯри наслҳои гузаштаи инсонӣ шинохтааст. Шахс таҷассуми фардии муносибатҳои ҷамъиятӣ ва дорандаи функсияҳои субъекти маърифату дигаргунсозии олам, ҳуқуқҳо ва ӯҳдадориҳои худ аст. Сифатҳои шахсӣ аз ду манбаъ ғизо мегиранд — аз тарзи иҷтимоии зиндагӣ ва аз ақлу хирад. Манбаи асосии ташаккули зуҳуроти сифатҳои шахсӣ ин ҳаёту фаъолияти ҷамъятӣ аст. Мафҳуми «фард» асосҳои бунёдиро, мафҳуми «фардият» махсусиятро, мафҳуми «шахс» моҳияти инсонро ифода мекунанд. Мафҳуми «инсон» мафҳуми кулл ва умумиест, ки ҳамаи сифатҳои дар боло номбаршудаи инсонро ҳамчун умумияти намуди биологӣ ва умумисайёравӣ (инсоният) ифода мекунад. Ҳамаи мафҳумҳои  номбаршуда ба ҳамдигар алоқаманданд ва мазмуни интегративӣ доранд, якдигарро пурра месозанд.

Шарти объективӣ ва зарурии шахс шудан ва шахс будан тани (бадани) биологии одам, аст, вале тану бадани он шахс нест. Хештаншиносӣ, ҷаҳонбинӣ ва тарзи иҷтимоии зиндагиву фаъолияти он аломатҳои асосии шахс шудани он аст. Шахс будани ӯ худ аз худ аз рӯи баданаш не, балки аз рӯи кору фаъолият, маърифату маданият, ахлоқу муносибатҳои бо дигарон ва ҷамъият доштаи ӯ, аз рӯи амалу рафтор, кору кирдори он муайян мегардад. Дар навбати худ ҳамаи ин зарурияти инкишофи қобилияти худбаҳодиҳӣ ва худшиносии ӯро ба миён меорад. Ба гуфтаи Ж.П.Сартр шахсият лоиҳа ва гуфтаи Х.Ортега-и- Гассет барномаест, ки ҳеҷ вақт ба итмом намерасад. Шахсият ба ин маъно, мегӯянд онҳо, ҳама вақт бебарорӣ ва ноқаноатмандӣ аст.

Ба ташаккулу камолоти шахс се чиз сабаб мешавад: ворисияти табиӣ-биологӣ, муносибатҳои ҷамъиятӣ ва муҳити иҷтимоӣ-маданӣ, ниҳоят вазъияту сатҳи зиндагӣ. Дар натиҷаи баҳампайвастану ва ба ҳам мусоидаткунӣ ва таъсиррасониҳои ин омилҳо, ки инсонро ҳамчун шахс ташаккул медиҳанд, ӯ сифатҳои дахлдор: қобилияту талабот, одобу ахлоқ, мақсаду манфиат ва дигар сифатҳое пайдо мекунад, ки қувваҳои моҳиятиашро ташкил медиҳанд ва дар гуногунрангии беҳудуд вуҷуд доранд. Гуногунрангии талаботу қобилият ва дигар қувваҳои моҳиятии одамон қонунияти инкишофи иҷтимоӣ ва мадании онҳо аст. Ҷамъият наметавонад, ки фақат ҷамъияти чӯпонҳо ва галабонҳо, ё фақат ҷамъияти олимону шоирон ва ҳофизон, ё фақат ҷамъияти ҳокимону сиёсатмадорон бошад. Ҳамаи номбурдагон дар ҷамъият бе якдигар вуҷуд дошта ва кору амал карда наметавонанд. Гуногунрангии касбу ҳунарҳо, тарзу шаклҳои фаъолияту муносибатҳои байни онҳо, гуногунрангии фардиятӣ ва шахсиятӣ дар ҷамъият маҳсули ягон қувваи берунаи тоҷамъиятӣ ва новобаста аз ҷамъият набуда, балки маҳсули фаъолияту муносибатҳои ҷамъиятии худи одамонанд.

 

 

             ТАЛАБОТҲОИ ИНСОНӣ

 

Инсон ҳамчун мавҷуди зинда манфиату талабот дорад. Талаботҳои он ҳам табиӣ ва ҳам иҷтимоиву маданӣ ва фарҳангиянд. Талабот шакли зарурӣ ва объективии робитаи тамоми мавҷудоти зинда бо олами беруна, манбаъи фаъолнокӣ ва зиндагии онҳост. Талабот ҳамчун қувваи моҳиятӣ, ботинӣ мавҷудоти зиндаро ба ягон тарзу шакли фаъолият водор месозад, ки барои нигоҳдошту давом додани зиндагии онҳо заруранд. Возеҳтар гӯем, талабот қувваи нигоҳдории зиндагии ҳамаи мавҷудоти зинда, аз ҷумла инсон аст. Талаботҳои аввала, яъне талаботҳои табиӣ-биологӣ дар шакли эҳтиёҷ ба маводҳои истеъмолии организмҳои зинда пайдо мешавад. Маводҳои истеъмолӣ дар  худи ин организмҳои зинда вуҷуд надоранд, вале барои вуҷуддорӣ ва зиндагиву фаъолияти онҳо объективан заруранд. Талаботҳои аввалаи ҳарорати мӯътадили бадан характери гомеостатикӣ (ҳолати мувозинати организмро нигоҳ доштан) доранд ва фаъолияте, ки ба он водор мекунанд, ҳамеша ба нигоҳдории зиндагӣ, нигаронда шудаанд. Талаботҳои ҳайвонҳо ва қонеъгардондани онҳо бо нигоҳ доштани намуди биологии онҳо, мубодилаи моддаҳо бо муҳити зист ва баладу ошно шудан бо ин муҳит нигаронда шудаанд.

Талаботҳои инсонӣ дар протсесси иҷтимоишавии одамон маданӣ гардонда мешаванд. Мазмуни инстинктивии онҳо бетараф гардонда мешаванд ва инсон талаботҳои сифатан нави иҷтимоӣ ва маданӣ пайдо мекунад. Талабот яке аз қувваҳои моҳиятии инсон ва воситаи робита, пайваст будани он ба олами табиӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Ягон шакли фаъолияти инсон нест, ки ба қонеъ гардондани ин ё он талаботи вай нигаронда нашуда бошад. Дар ҷамъияти инсонӣ ду шакли қонеъ гардондани талаботҳо вуҷуд доранд: истеъмолоти истеҳсолӣ ва истеъмолоти шахсӣ. Дар истеъмолоти истеҳсолӣ ба сифати маводи истеъмолӣ захираҳои табиӣ, олоту воситаҳо ва предметҳои меҳнат, техника, технология ва ғайра истифода бурда мешавад. Барои қонеъ гардондани талаботҳои шахсӣ неъматҳои моддӣ, маводи хурока, молҳои истеъмолӣ, аз ҷумла сарулибос, манзилгоҳ ва дигар воситаҳои зиндагӣ истифода бурда мешаванд. Қонеъ гардондан ва афзоиш ёфтани талаботҳои инсон ба афзоиши неъматҳои маънавӣ, воситаҳои дигари истеъмолӣ, тарзҳои истеъмол вобаста аст. Сатҳу роҳҳои қонеъ гардонидани онҳо низ гуногун мешаванд, нобаробар инкишоф меёбанд ва ба яке аз манбаъҳои ихтилофот дар ҷамъият, дар байни қишру табақаҳои аҳолӣ табдил меёбанд. Ҳар як гурӯҳи иҷтимоӣ баҳри беҳтару хубтар қонеъ гардондани талаботҳои худ мубориза мебарад. Талаботҳо метавонанд ҳам манбаъи пешравии ҷамъият шаванд, хусусан вақте, ки дар афзоишу болоравиянд, ҳам метавонанд манбаъи ихтилофот дар ҷамъият, дар сохторҳои табақотӣ-иҷтимоии он шаванд, вақте ки онҳо нобаробар инкишоф меёбанд, мазмуну мундариҷаи консервативӣ пайдо мекунанд, дар як сатҳ боз мемонанд. Дар ҳарду ҳолати зикршуда, яъне ҳолатҳои  афзоишу болоравӣ ва мазмуну мундариҷаи консерватӣ пайдо кардан ва аз афзоиш монданашон, талаботҳо аз сатҳи инкишофи иқтисодиёт, самаранокии истеҳсолоти ҷамъиятӣ вобастагӣ доранд. Афзоишу бозмонии талаботҳои инсонӣ инчунин аз чигунагии иқлимӣ-табиӣ, анъанаҳои таърихӣ ва маданӣ вобаста аст. Талаботҳо на фақат функсияҳои ҷисмонӣ, инчунин функтсияҳои иҷтимоӣ-маданӣ доранд, меъёрҳо ва муқаррароти истеъмолоти иҷтимоиро ифода мекунанд, ба иҷтимоишавии фардҳо, ки дар айни замон маънои иштироки онҳоро дар просессҳои иҷтимоӣ дорад, сабаб мешаванд. Талаботҳо ва қонеъ гардондани онҳо воситаи нигоҳ доштании вуҷуди ҷисмонии одамон ҳастанд, чунки бе қонеъ гардондани талаботҳои рӯзафзуни худи одамон ва ҳеҷ кадом ҷабҳаҳои ҷамъиятӣ вуҷуд дошта наметавонанд. Ҳар як фард ҳамон вақт қобили кору фаъолият аст, ки агар талаботҳои он қонеъ гардонда шуда бошад.

Дар шаклҳои аввалаи биологии худ талабот ҳамчун эҳтиёҷ ба нигоҳ доштани ҷисму бадани органикии мавҷудоти зинда, аз ҷумла инсон, ба миён меояд. Талаботҳои ҳайвонҳо ба нигоҳдории намуди биологӣ ва давом додани наслҳои онҳо нигаронида шудаанд. Аксарияти талаботҳои онҳо дар шакли инстинктҳои табиӣ дода шудаанд. Талаботҳои инсон аз талаботҳои ҳайвон, аз ҷумла аз талаботҳои ҷисмонии он, ки бо хосиятҳои бадани органикии он муайян мешаванд, фарқ мекунанд. Талаботҳои ҳайвонҳо тарзу шаклҳои фаъолияти онҳоро муайян намекунанд, зеро онҳо фақат ба шароити муҳит мутобиқ мешаванд, ончие, ки муҳит медиҳад, бо он қонеъ мешаванд, ҳайвонҳо ба созмон додани тарзу шакли фаъолияте, ки ба онҳо муҳит имконият намедиҳад, водор намегарданд. Инсон талаботҳояшро ба муҳит ва шаклҳои фаъолияти худ мутобиқ месозад, инчунин муҳити зист ва шаклҳои фаъолияти худро ба талаботҳои худ мутобиқ месозад, яъне вай фақат тобеи талаботҳои табиии худ нест. Талаботҳои олии инсон — талаботҳои маънавӣ, ахлоқӣ, эстетикӣ, талабот ба муоширату мубодилаи фикр ахбор ва ғайра — бо сохтору умумиятҳои иҷтимоии сатҳҳои гуногун алоқаманд будани ӯро ифода мекунанд, ба мавҷудияти онҳо сабабгор мешаванд. Мазмуну мундариҷаи иҷтимоӣ ва мадании талаботҳои олии инсонӣ ба воситаи таъиноту функсияҳои иҷро мекардагии онҳо зоҳир ва воқеӣ гардонда мешавад. Талаботҳои фардии инсон дар онтогенез (инкишофи фардӣ) ва дар протсесси аз худ кардани таҷрибаи иҷтимоӣ ва шаклҳои гуногуни фаъолият ташаккулу инкишоф меёбанд, гуногунрангу гуногунпаҳлӯ мешаванд, объективан қолибӣ ва якранг нестанд. Инкишофу афзоиши онҳо ба тӯфайли тағйирёбии предметҳои истеъмолӣ, неъматҳои моддӣ ва маънавӣ ба амал меояд. Дар протсесси иҷтимоишавии фардҳо, инкишофи таърихии онҳо талаботҳои табиӣ-биологии онҳо маданӣ ва муттамадин гардонда мешаванд. Дар ин протсесс фардҳо талаботҳое пайдо мекунанд, ки қиёси худро дар талаботҳои аввалаи биологиашон надоранд.

Меъёри асосии ҷудо кардани талаботҳо ба навъҳои гуногун тарзҳои зиндагиву фаъолият ва муносибатҳои ҷамъиятӣ, муҳити зиндагӣ, ҳам табиӣ ва ҳам иҷтимоӣ, аз ҷумла муҳитҳои хурди зиндагӣ (микросреда) мебошанд. Талаботҳоро ба талабот ба хӯрдухурок, сарулибос, манзилгоҳ, талаботҳои ҷинсӣ, худҳифзкунӣ, маънавӣ, маърифатӣ, ахлоқӣ, эҷодӣ, коммуникативию муошират ва ғайра ҷудо мекунанд. Дар байни онҳо боз талаботҳои субстансионалӣ, функсионалиро фарқ мекунанд, ки аҳамияти ҳаётии онҳо зарурати ҳамкорӣ, кору фаъолият карданро ба вуҷуд меорад. Ғайр аз ин, якчанд асосу меъёрҳои дигаре вуҷуд доранд, ки мувофиқи онҳо ба навъҳо ҷудо кардани талаботҳо гузаронида мешавад, масалан, аз рӯи пайдоишашон: талаботҳое, ки пайдоиши органикӣ-биологӣ, талаботҳое ки зарурати психикӣ ва психологӣ, талаботҳое, ки пайдоишу моҳияти иҷтимоӣ доранд. Таснифоти дигари талаботҳо вуҷуд дорад, ки аз рӯи субъектҳои онҳо гузаронда мешавад, масалан, талаботҳои фардӣ, гурӯҳӣ- табақотӣ ва қишрӣ, ҷамъиятӣ ва умумиинсонӣ, аз рӯи объект — талаботҳои моддӣ, талаботҳои маънавӣ ва ахлоқӣ, аз рӯи функсияҳо — талаботҳои худнигоҳдорӣ, худҳифзкунӣ, инкишофёбӣ ва ғайра. Баъзеи ин талаботҳоро яктарафа ва қатъӣ ба навъҳо ҷудо кардан мушкил аст, масалан талаботҳое, ки унсуру ҷиҳатҳои ҳам моддиву ҳам маънавӣ, ҳам маърифатӣ ва ҳам эстетикӣ доранд. Талаботҳо дар кору фаъолият, муоширату муносибатҳои ҷамъиятии одамон ташаккул меёбанд ва зоҳир мешаванд, ба роҳу рафтори одамон дар ҳар як ҳолату вазъияти мушаххаси зиндагии онҳо мусоидат мекунанд. Талаботҳо характери динамикӣ-иерархӣ доранд. Дар онҳо гоҳ ин талабот, гоҳ талаботи дигар бартарӣ пайдо мекунад. Ин ё он бартарие, ки ягон гурӯҳи талаботҳо пайдо мекунанд, нафақат ба майлу рағбат ва хоҳиши худи одамон, инчунин ба ҳолату вазъиятҳои гуногуни зиндагӣ ва фаъолияти онҳо вобаста аст. Дар протсесси зиндагисозӣ (ба маънои ҷамъиятӣ, таърихӣ ва фарҳангии ин калима, на ба маънои биологӣ) талаботҳои муҳим, муайянкунандаи зиндагии одамон ба вуҷуд меоянд. Зиддиятҳои байни ин талаботҳо ва тарзу роҳҳои қонеъ гардондани онҳо шакли хоссаи зуҳуроти муносибатҳои ҷамъиятии онҳо ва яке аз роҳҳои пешравии ҷамъият аст. Инсонро ҳамчун субъекти ҷамъиятӣ ба кадом андозае, ки талаботҳояш ташаккул медиҳад, ба ҳамон андоза ӯ талаботҳои худашро ба вуҷуд меорад. Талабот — имконияти объективӣ ва зарурии вуҷуд доштану амал кардани фардҳои инсонӣ, қишру талаботҳои иҷтимоӣ, миллату ҳалқиятҳо ва умуман ҷамъияти инсонӣ ва инсони ҷамъиятӣ аст.

Талаботҳои олии инсон (талаботҳои иҷтимоӣ, маънавӣ, маданӣ, ахлоқӣ, эстетикӣ ва ғайра) ба сатҳу самтҳои гуногуни инкишофи ситемаҳои ҷамъиятӣ робита доштан ва мансуб будани инсонро ифода мекунад. Талаботҳои олии инсон ирсӣ ва модарзодӣ нестанд. Онҳо дар онтогенез – инкишофи иҷтимоӣ ва фарҳангии ҳар як фард, дар натиҷаи аз ҷониби фардҳо аз худ кардани таҷрибаи зиндагии ҷамъиятӣ ташаккулу инкишоф меёбанд,  зуҳуроти фардӣ мазмуну мундариҷаи иҷтимоӣ ва маданӣ пайдо мекунанд, дар ҳар як шахс ба таври хосса ва дар сатҳҳои гуногун зоҳир мешаванд. Гуногунрангии талаботҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ ба касбу ҳунарҳои гуногун яке аз омилҳои муҳими инкишофи ҳам худи одамон ва ҳам умуман ҷамъият аст. Талаботҳои олии фардӣ дар баҳампайвастагӣ ва ягонагии ногусастании барномаи биологӣ ва иҷтимоии инкишофи онҳо сурат мегиранд, вале бо пайдоишу самтҳои инкишофи худ мазмуну моҳияти иҷтимоӣ доранд, дар биологияи инсонҳо пешакӣ дода нашудаанд. Шарти зарурии пайдоишу инкишофи талаботҳои олии инсон таҷрибаи пештараи иҷтимоӣ ва машғул шудани ӯ ба ин ё он тарзу фаъолият, касбу ҳунар аст. Бе машғулият ба ин касбу ҳунарҳо, ки дар онҳо таҷрибаи гузаштагон таҷассум шудааст, аз насл ба насл ба воситаи меросияти иҷтимоӣ ва фарҳангӣ мегузаранд, ягон кас талаботҳои олии худро ташаккул дода, аз ҳудуди талаботҳои аввалаи табиӣ-ҷисмонии фардии худ берун ва боло баромада наметавонад. Табақабандии онҳо шартӣ аст.

Талаботҳо динамикаи иерархӣ доранд, ки дар он вобаста ба муҳимият пайдо карданашон гоҳ ин талабот, гоҳ талаботи дигар бартарӣ пайдо мекунад. Дар талаботҳои моддӣ ва маънавии ҳаррӯзаи инсон зиддиятҳои байни ин талаботҳо ва тарзу роҳҳои қонеъгардондани онҳо ҳамчун манбаъи инкишофи иҷтимоӣ ва маънавии онҳо ошкор мегардад. Талаботи қонеъ гардондашуда талаботи дигарро ба вуҷуд меорад ва боиси афзоишу болоравии он мегардад, ки ин қонуни афзоиши талабот ном дорад. Барои қонеъ гардондани талаботҳои моддӣ-ҷисмонӣ ва маънавӣ инкишофи босуботу доимо болоравандаи истеҳсолоти моддӣ ва маънавӣ зарур аст. Талаботҳои моддӣ ва маънавӣ падидаи фақат субъективӣ нестанд, онҳо пайдоиш ва мазмуни объективӣ доранд. Инсонҳо наметавонанд, ки фикр накунанд, маърифатнок набошанд, ҳис накунанд, хӯрок нахӯранд, нафас нагиранд, ҳаракат накунанд. Талабот ба хӯрду хӯрок, сарулибос, донишу маърифат, маънавияти инкишофёфта ба ҳамон андоза хоси инсон аст, чунон ки талаботҳои моддӣ-ҷисмонӣ ва истеҳсолӣ-меҳнатӣ хоси он аст. Хуллас, талаботҳо зарурати объективию фаврии зинда будану зинда мондани мавҷудоти зинда дар табиат ва ҷамъият аст.

 

 

        ИНСОН ҲАМЧУН МАВҶУДИ

       ФАЪОЛИЯТИВУ ЭҶОДКОР

 

Фаъолият тарзи универсалӣ ва гуногунҷабҳаи ҳастии инсон,  мутобиқшавии он ба олами беруна ва истифодабарии охирӣ барои вуҷуд доштану зиндагонии он аст. Бе фаъолияту фаъолиятнокӣ ҳастии инсонро тасаввур кардан мумкин нест. Фаъолияту фаъолиятнокӣ зуҳуроти моҳиятии инсон ҳамчун субъекти зиндагии худ ва дигаргунсозии олам аст, ки дар он зиндагӣ мекунад ва дар ҳампайвастагии доимӣ бо он вуҷуд дорад. «Фаъолият» — категорияи фалсафаи иҷтимоӣ буда, тарзҳои мавҷудият, фаъолиятнокӣ, бунёдкорӣ ва эҷодии инсонро доир ба дигаргунсозии табиат ва ҷамъият ифода мекунад. Фаъолият ҳамчун шарти асосӣ ва тарзи инкишофи ҷамъияти инсонӣ дар шаклҳои бешумору гуногун амалан гузаронида мешавад. Вобаста аз майлу рағбат, хоҳишу талаботи субъекти он, яъне инсон, ҳар як фаъолият мақсаду маъно, воситаи протсесси воқеиятёбӣ ва натиҷаи худро дорад. Мақсади фаъолият амали фикриест, ки ба гирифтан ё ба даст овардани ин ё он натиҷа нигаронида шудааст. Мақсад натиҷаи ниҳоии фаъолияти инсон аст, ки тасаввуроти идеалии пешакӣ дар бораи ба даст овардани он, интихоби воситаҳо, системаи амалҳои махсусро дар назар дорад. Мақсад — ин нияту орзуҳо, нақшаҳои ҳаётии инсон аст, ки мутобиқ ба имкониятҳои объективӣ ва субъективӣ воқеӣ гардонда мешаванд. Интихоби мақсад ҳамеша амали эҷодиест, ки дар он инсон озодии бунёдкориҳои худро воқеӣ мегардонад. Мақсад дар шакли идеалии ягонагии объект ва натиҷаи фаъолияти инсонӣ ба миён меояд. Инсон барои ба даст овардани мақсади дар пеши худ гузоштааш иродаи худро тобеи мақсади худ мегардонад. Зарурати мақсадҳои инсонро манфиатҳо ва талаботҳои он муайян мекунанд. Фақат ҳамон мақсад маънӣ дорад, ки ба воқеияти ҳақиқии зиндагӣ ва воқеияти олами объективӣ хилоф нест. Ҳаргуна мақсад ба туфайли воситаҳое ба даст оварда мешавад, ки ба мақсадгузории инсон мувофиқат дорад. Ба сифати объекту предмети фаъолият ҳамаи протсессҳо, ашёву предметҳо ва муносибатҳое хизмат мекунанд, ки ба протсесси фаъолият ҷалб карда шудаанд. Натиҷаи фаъолиятро ҳамаи ончие ташкил мекунад, ки истеҳсолу бунёд карда шудаанд ва бо тарзу шаклҳои гуногун истифодаю истеъмол карда мешаванд, яъне талаботҳои ҳам ҷамъият ва ҳам одамонро қонеъ мегардонанд.

Фаъолият протсесси зарурӣ ва мудом амалишавандаест, ки дар натиҷаи он одамон пешрафту инкишофи ҳам худ ва ҳам ҷамъиятро таъмин месозанд. Фаъолият он асосест, ки дар он ва ба туфайли он ташаккулу инкишофи шахс воқеӣ гардида, аз ҷониби ӯ функсия ва корҳои гуногун дар ҷамъият иҷро карда мешавад. Фақат дар фаъолияти бунёдкорона фарди инсонӣ худро ҳамчун типи муайяни шахс ташаккул ва нишон медиҳад. Доираи объекту предметҳоеро, ки он бунёд мекунад, васеъ ва предметӣ гардонда, системаи муносибатҳои ҷамъиятӣ ва муоширати худро бо дигарон ғанӣ мегардонад. Бо вуҷуди бисёршаклии фаъолият ва тарзҳои воқеият ёфтани он, фаъолият асосу принсипи ягонаи бунёди тамаддуну маданият аст. Вай системаи ягонаест, ки ба муносибатҳои ҷамъиятӣ ворид буда, асоси бунёди онҳоро ташкил медиҳад. Бе фаъолият муносибатҳои ҷамъиятӣ ва бе муносибатҳои ҷамъиятӣ фаъолият вуҷуд надоранд. Ҳатто вақте, ки фарди алоҳида ба ин ё он кору фаъолият машғул аст, ҳамчун намояндаи ҷамъият ва мавҷуди ҷамъиятӣ кору фаъолият мекунад, субъекти дар ҷамъият ташакуллёфта аст, фаъолияташ аз фаъолияти дигарон вобаста аст, чунон ки фаъолияти дигарон аз фаъолияти ӯ вобаста аст.

Фаъолият ба фаъолияти моддӣ ва маънавӣ, аз рӯи зуҳуроташ бошад, ба фаъолияти ашёвӣ-предметӣ ва фикрӣ ҷудо мешавад. Фаъолияти фикрӣ – ин истеҳсоли мақсадноки идеяҳо, идеалҳо, тасаввурот ва мафҳумҳо мебошад. Ин навъи фаъолият воқеиятро маънидод мекунад, вай инчунин протсесси мақсадгузорӣ, ҷустуҷӯи ҷавобҳои муносиб ба мақсадгузориҳо мебошад.

Инсон мавҷуди эҷодӣ аст. Эҷод шакли олии зуҳуроти фаъолнокӣ ва фаъолияти инсон барои офаридани арзишҳои нави моддӣ ва маънавӣ, қобилияти бунёди воқеиятҳои нав, дар айни замон худсозии худи инсон аст. Эҷод — офаридани он чие аст, ки пеш аз ин дар ҳамин шакл вуҷуд надошт, яъне нав аст, тарзи ҳал намудани проблемаҳои ба миён омада, дар ташкили нав ва бо тарзу методҳои нав ҳал кардани проблемаҳо ва натиҷагириҳои нав мебошад. Эҷодкории ҳақиқӣ ҳама вақт инсони эҷодкорро аз ҳолати муққаррарӣ ё шахшудаи тафаккурии он боло мебардорад, чунки эҷод, эҷодкорӣ протсессест, ки дар он тамоми нерӯҳои психикӣ, тафаккурӣ ва ҷисмонии инсонро барои ноил шуданаш ба мақсадҳо, сафарбар мекунад. Шахси эҷодӣ ва эҷодкор ҳама вақт дар ҳолати номувозинатӣ бо фаъолияти муқаррарии худ аст, онро ҳадди охирини зиндагиву кори худ ҳисоб намекунад. Ҳамеша дар ҷустуҷӯи ғояву назарияҳои нав дар тараддуди дарёфт намудани тарзҳои нави зиндагиву фаъолияти касбии худ аст. Эҷодкорӣ протсесси яктарафае нест, ки фақат аз субъект бармеомада бошад, вай ҳам аз эҷодкор ва ҳам аз он чие ки эҷод мешавад, вобастагӣ дорад. Ба замми он, эҷоду эҷодкорӣ сабабҳои иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангӣ дорад.

Дар протсесси эҷодӣ интуитсия (ҳадс) мақоми муҳим дорад. Интуитсия аз калимаи лотинии «intyito» гирифта шуда, маънои бодиққат нигоҳ кардан, чашм дӯхтанро дорад. Онро қобилияти бевосита «ҳоло ва ин ҷо» маърифат кардани ҳақиқат ҳам меноманд. Интуитсия инчунин маънои бемулоҳизаронии пешакӣ ногаҳон пайдо шудани фикрро дорад. Аз ин рӯ, онро баъзан «фикри мӯъҷизавӣ» ва «сеҳрнок» маънидод мекунанд. Дар асл бошад, интуитсия яке аз зуҳуротҳои қобилияти тафаккурии инсон аст, ки табиати он то ҳоло пурра тадқиқ нашудааст. Онро инъикоси пешакӣ низ мегӯянд. Ногаҳон, яку якбора зуҳур кардани фикр бо илҳому қаноатмандӣ ва эҳсосоти инсон зич алоқаманд аст. Тасаввуроту донишҳои ногаҳон пайдошударо баъзан зуҳуроти кадом як «асрору мӯъҷиза»-и тафаккури инсон ҳисоб мекунанд. Барои «асрорнок» буданашон донишҳои интуитивиро ҳамчун донишҳои фавқулодда, бесабаб ва ирфонӣ (мистикӣ) маънидод мекунанд. Бояд таъкид кунем, ки моҳияти гап дар ин нест. Гап дар он аст, ки ҳамаи хосияту сифатҳои ақлонӣ-тафаккурии инсон ҳоло пурра омӯхта нашудаанд, интуитсия умқи то андозае тадқиқнашудаи онҳо аст.

Интуитсияро «эҳсоси ақл», «ҳиссиёти фикркунанда», «таркиши нерӯи ақл» ҳам мегӯянд. Интуитсия дар ду шакл зоҳир мешавад: интуитсияи ақлӣ (Декарт) ва интуитсияи ҳиссӣ (Фейербах). Р.Декарт интуитсияро зуҳуроти худ аз худи нури табии ақл ва Л.Фейербах зуҳури муштаракшуда ё муттамарказонидашудаи ҳиссиёт муайян карда буданд.

Ақидаи дигаре вуҷуд дорад, ки мувофиқи он интуитсия ҳолати пайвастшавӣ ва зуҳуроти амали якҷояи креативии (созандагии) ақл ва ҳиссиёт буда, худи ақл ва ҳиссиёт ба туфайли якдигар вуҷуд доранд — ақл ба воситаи ҳиссиёт ва ҳиссиёт — ба воситаи ақл. Дар фалсафаи аврупоӣ равияе вуҷуд дорад, ки бо номи интуитивизм маълум аст. Яке аз намояндагони номиаш файласуфи франсузӣ Анри Бергсон мебошад, ки ҳар кадом масъалаи маърифатӣ аз назари ӯ фақат ҳамчун зиддияти ақл ва интуитсия муайян карда мешавад. Ба сифати шакли идеалии маърифати фалсафӣ Бергсон интуитсияро, новобаста ба он ки вай ба манфиатҳои инсон ягон робитае дорад ё надорад, пешниҳод мекунад. Фақат мушоҳидаи аз амалия новобаста, мегӯяд Бергсон, ба инсон маърифати айниятноки оламро медиҳад. Ақл ва илм дар шаклҳои муайян метавонанд инкишоф ёбанд, вале маърифати интуитивӣ-мушоҳидавиро дарёфт карда наметавонанд, чунки ақлу зеҳн ва илмҳое, ки бо онҳо асос ёфтаанд, аз амалия ва манфиату функсияҳои он вобастаанд. Функсияҳои асосии ақлу зеҳн, инчунин идрок, тасаввурот, образҳо, мафҳумҳо аз амалия пайдо шуданд ва нисбат ба маърифат беғараз нестанд. Ба ақидаи Бергсон, мушоҳида, назария ва амалия категорияҳои тазод ва якдигарро истиснокунанда мебошанд. Ақидаи мазкури ӯ ғалат аст. Амалия дар айни замон амалияи субъективӣ ва предметии одамон аст. Ҳарчанд, ки илм дар амалия пайдо мешавад ва меъёри ҳаққонияти худро дар амалия дорад, вале ба кадом андозае, ки илм воқеиятро меомӯзад, ба ҳамон андоза инъикоси воқеият аст. Пайдоиши амалии илм ва инкишофи бо амалия пайвастан, дар хизмати амалия будани он ҳеҷ вақ хилофи назария нест. Баръакс, илм ҳамон вақт метавонад вусъату инкишоф ёбад, агар вазифаҳои дар назди он гузоштаи амалияро дар назария ва тадқиқотҳои илмӣ исбот созад, объекту протсессҳои олам ва ҷамъият, қонунҳои объективии онҳоро ошкору собит карда, ба хизмати амалия пешниҳод кунад.

Мувофиқи ибрози Бергсон, ҳамаи файласуфони пешина – материалистон ва идеалистон, таҷрибагароён (эмпирикҳо) ва ақлгароён (ратсионалистҳо), бе назардошти зиддияти байни онҳо, ба як хатогӣ роҳ доданд: онҳо  фикр мекарданд, ки гӯё аҳамияти ақлу зеҳни инсон ва таъиноту вазифаҳои илм аз инъикоси воқеияти объективӣ, манфиатҳои инсон иборат аст. Вале ба ақидаи худи Бергсон, ақлу зеҳн на барои назария вуҷуд доранд, онҳо фақат ба туфайли амалия ва барои амалия пайдо шуданд. Ақлу зеҳн ва ҳамаи шаклҳои маърифату дониш бо моҳияти худ амалианд. Ақл бо пайдоишу шаклҳои зуҳуроти худ амалӣ аст. Ақли инсон, — мегӯяд Бергсон, — он ақле нест, ки Афлотун гуфта буд (инҷо Бергсон «эйдос — ақли осмонӣ — илоҳӣ»-и Афлотунро дар назар дорад). Аз ин лиҳоз Бергсон мегӯяд, ки дониши илмӣ наметавонад инъикоси айниятноки воқеият бошад. Объекти илм на худи воқеият, балки муносибати амалии мо ба он аст. Бо бунёду асосҳои худ ақл қобилияти ташкилу тайёр кардани амалҳои мо аст. «Меҳнати муқаррарӣ меҳнати беғараз нест. Мо донишро на барои дониш, балки барои ҳал намудани ягон кору қарордод, кадом як манфиати худ ҳосил мекунем» — қайд мекунад Бергсон. Ҳар як мафҳуми илм масъалаи амалиест, ки воқеият ба пеши мо мегузорад ва ба тарзи «ҳа» ё «не» ҳал карда мешавад. Азбаски маърифати илмӣ ба амалия хизмат мекунад, мегӯяд Баргсон, он яктарафа аст, дар ашёву предметҳо ва протсессҳо ҳамон паҳлӯву тарафҳои онҳоро мебинад, меҷӯяд, ки барои амалия манфиат дорад. Ақл мушоҳида мекунад, он чие ки барои ӯ зарур аст, ҳамонро интихоб мекунад, ҳама дигар чизҳоро сарфи назар мекунад, ҳарчанд, ки онҳо бисёр муҳиманд.

«Бадани мо, — мегӯяд Баргсон, — олами амал кардан ва фақат амал кардан аст. Ба ягон маъно, ба ягон андоза ва ягон ҷиҳат барои пайдо кардану воқеӣ гардонидани тасаввурот хизмат намекунад». Аз ин сабаб, Баргсон ҳамаи назарияҳои материалистиву идеалистии идрокро рад мекунад. Ба фаҳмиши ӯ, ин назарияҳо идрокро дар шакли сурати ашёҳо маънидод мекунанд. Материяи майнаи сари инсон «барандаи амалия аст, на субстрати маърифат». Ягон асосе вуҷуд надорад, ки ба он такя карда, ба материяи майнаи сар қобилияти ба вуҷуд овардани тасаввуротро нисбат диҳем.

Функсияи майнаи сар ҳамон вақт зоҳир мешавад, ки агар ягон амале нисбати ягон объекте содир карда шавад. Материя берун аз ақл вуҷуд дорад, вале пайдоиши томатериалӣ надорад. Барои ҳамин ҳам, ақл нисбат ба материя бетараф буда наметавонад. Дар протсесси эволютсия на берун ва на новобаста ба он ақл пайдо нашудааст, онро ақли берун аз материя пайдошуда ва вуҷуддошта ҳисобидан мумкин нест. Бергсон дар ин хусус ақидаи хосса дорад. Ҳақиқат дар он аст, ки мегӯяд вай, «ақл ва материя мунтазам ба ҳамдигар мутобиқ шуданд, то ки шаклу майлони умумӣ пайдо кунанд». Агар ба ин гуфтаи Бергсон бовар кунем, яъне қабул намоем, ки материя ба ақл мутобиқ шуда бошад, пас маърифати ақлӣ ба воқеияти олам айниятнок будааст. Дар ин маврид Баргсон кӯшиш мекунад, ки мавқеи фалсафии худро аз агноститсизм раҳо диҳад. Аз ин ҷост, ки ӯ ҳам агноститсизми Кант ва ҳам агноститсизми эволютсионии Спенсерро рад мекунад. «Фалсафаи эволютсионӣ» даъво мекунад, ки вай на воқеиятро дар назария эҳё мекунонад, балки фақат ба он тақлид мекунад ё образи рамзии онро медиҳад. Бергсон бошад, чунин фаҳмишро қатъиян рад мекунад. Мақсади ҳақиқии маърифат, — мегӯяд ӯ, — дар рӯгардонидан аз амалия, дар «мушоҳидаи соф» аст. Чунин маърифат дастраси ақл нест. Ноқисии ақл, беайниятии он ба воқеият аёнтар мешавад, махсусан ҳангоме, ки ақл ба маърифати ҳаракат, ташаккулёбӣ ва инкишоф рӯ меоварад. Ақл қобилияти ошкор кардани сабаби асосии ҳаракат ва суратгирии ашёҳоро надорад. Маърифати ақлӣ ба усули нишон додани ҳаракат дар кинематограф монанд аст. Ба ҷои бо ташаккулу воқеиятёбии ашёҳо якҷояву яксон шудан, мо берун аз онҳо мемонем ва суратгирии онҳоро ба таври сунъӣ такрор мекунем. Тафакур, идрок ва забон ҳам ҳамин хел кор мекунанд. «Усули кинематограф»-ро ба асос гирифта, Бергсон ақлро ҳамчун бефаҳмии табиии зиндагӣ муайян мекунад. Зиндагӣ бошад, ба мо тарҷумаи худро дар ифодакунии бефаъолиятӣ, беҳаракатӣ нишон медиҳад. Маърифати ақлӣ рамзӣ аст. Ақл нисбат ба ҳамаи он чие ки вуҷуд дорад, бефаъолиятӣ аст ва ба зиндагӣ низ ҳамин хел муносибат дорад. Ақл чи гуна бошад, илми ба он асосёфта низ ҳамон хел аст. Яъне, агар ба Бергсон бовар кунем, илм инъикоси қонуниятҳо ва протсессҳои объективии олам не, балки як чизе ҳам ба илм ва ҳам ба олам баробар будааст. Нисбӣ будани шаклҳои ақл ба нисби будани назарияҳои илмӣ, муфовиқ меояд. Маърифати илмӣ дар зинаҳои олияш низ назарияи ҳаққонӣ нест.

Ақл ҳастиро дар мафҳум инъикос мекунад,- мегӯяд ӯ,- вале ҳастиро аз нав бунёд намекунад. Танқиди ақл дар таълимоти Бергсон дар шакли антиинтеллектуализм ва муболиғаи интуитсия дода шуда, антиинтеллектуализм ба интуитивизм табдил меёбад. Шаклу методҳои ба даст овардани донишҳои ақлиро танқид карда, Бергсон қайд мекунад, ки шакли махсуси донишҳо вуҷуд дорад, ки он хеле аниқу мукаммал аст. Ин шакли дониш интуитсия аст. Вале мафҳуми «интуитсия» мазмуни мусбӣ надорад. Барои маърифати интуитивӣ на донистан, на талабҳои донишдоштан ва на ягон амале содир кардан зарур нест, балки ирода доштан зарур аст, ки шуурро ба муқобили ҳаргуна майлу рағбат ва нуқтаи назар, ки хоси ақланд, равона мекунад. Барои Бергсон интуитсия фақат воситаи танқид, баҳсу мунозира ва инкори ақл аст. Интуитсия фақат ба сифати идеал зарур аст. Дар фалсафаи Бергсон интуитсия маърифати бевосита ва худ аз худи моҳияти ашёҳо, маърифати зиндагӣ ҳамчун зиндагӣ аст, на образи механикӣ ва фазоии зиндагӣ, ки протсесси эҷодии зиндагиро таҳриф ва мурда месозад. Барои Бергсон таъиноти асосии интуитсия рӯ гардонидан аз шаклҳои мантиқии донишу маърифат ва мафҳумҳои онҳо аст. Меъёри интуитсия на амалиётҳо ва муносибатҳои амалӣ, балки мушоҳидаи холиси аз ин амалиёту муносибатҳо берунбуда аст. Ирратсионализми фалсафии ӯ аз чунин фаҳмиши инкишоф ба миён меояд, ки ӯ пешниҳод мекунад. Ин назария «эволютсияи эҷодӣ» ном дорад ва ба муқобили назарияи механикии инкишоф нигаронида шудааст.

Барои Бергсон эволютсия фақат ҳаёт аст. Системаҳои ҳақиқии зинда, ки ҳаётро ташкил медиҳанд, тазоди системаҳои механикии сунъианд. Онҳо, дар таъбири Бергсон, такрорнашавандаанд, ба сифати объекти маърифати ақлӣ буда наметавонанд, чунки маърифати ақлӣ фақат бо қонуниятҳои такрорнашаванда  сару кор дорад. Ҳаёт бо роҳи илмӣ маърифатнашаванда аст. Ҳаёт дар фалсафаи Бергсон протсессу падидаи биологӣ нест. ӯ ҳаётро дар муқоиса бо шуур ва интуитсия баррасӣ мекунад, таъиноти назарияи эволютсияи худро дар шарҳу маънидодкунии шуур ва ҳаёти рӯҳӣ мебинад. Баргсон ҳаётро ҳамчун зуҳури тому ягона муайян мекунад, ки дар он объект ва субъект, материя ва рӯҳ, ақл ва интуитсия ба ҳам яксонанд. Ҷудо кардани ин категорияҳо, мегӯяд ӯ, натиҷаи вайроншавии протсесси ягонаи ҳаёт аст. Худи ин протсесс то охир маърифатшаванда нест, вале ба ошкор сохтани он ҳамон вақт наздик шудан мумкин аст, ки агар инсон ба интуитсияи худ умед бандад. Интуитсия навобаста аз муносибати субъект ва объект вуҷуд дорад, худкифоя аст, ба воситаи он ҳаёт худашро мешиносад ва маърифат мекунад.

ӯ ҳаётро бо шуур яксон месозад. Ба ақидаи ӯ, оғози зиндагӣ шуур аст, ё худ зиндагӣ аз шуур сар мешавад ва он шуури фавқӣ аст.

Фалсафаи иҷтимоӣ ва одамшиносии Бергсон дар заминаи ду шакли аз ҳамдигар фарқкунанда вуҷуд доштани «ман»-и инсон сохта шудааст. Дар таъбири ӯ, инсон бо «зиндагии беруна барои дигарон» зинда аст, на бо зиндагии худ. Мо, — мегӯяд ӯ, — фақат  метавонем бо роҳи «мулоҳизарониҳои амиқ»  «ман»-и ҳақиқии озоди ғайрииҷтимоии худро дошта бошем. Вақте ки зиндагии фардӣ ва зиндагии ҷамиятӣ ҳамон як чизанд, — мегӯяд Бергсон, — нафс (ҷон) ба доираи сарбаста табдил меёбад. Рӯҳи кӯшода фарди озод (озод аз ҷамъият), рӯҳи фавқулэмпирикӣ ва фавқулиҷтимоист, рӯҳи аслӣ ва таҷассуми бевоситаи «фишори зиндагӣ», яъне худ аз худ авҷгирии зиндагӣ аст. Ҷамъият иродаҳои фардиро бо як мақсад маҳдуд мегардонад. ӯҳдадориҳо ва муқаррароти ахлоқӣ дар ҷамъият иродаи инсонро тобеъи худ мегардонанд. Дин барои ҷамъият фармуду муҷозоти олӣ аст, мардумро ба боварӣ ва зиндагии ҷовидона ҳидоят мекунад.

 

 Предметикунонӣ. бегонашавӣ

 

Дар боби пешина зикр кардем, ки инсон ягона мавҷудест, ки ба воситаи олоту предметҳое меҳнат мекунад, ки худи ӯ аз маводу ашёҳои табиӣ месозад. Олоту предметҳоро, ки вай месозад ва истифода мебарад «давоми сунъӣ»-и узвҳо ва қувваҳои бадани органикии он аст. Олоту предметҳое, ки инсон месозад ва дар ҷабҳаҳои гуногуни фаъолияту зиндагии худ истифода мебарад, К.Маркс «ғуломони механикии инсон» номида буд. Бо олотҳои сунъӣ меҳнату фаъолият кардан, назар ба имкониятҳои ҷисмонии он ва олотҳое, ки он дар табиат меёбад ва истифода мебарад, қуввату қудрати меҳнатӣ-истеҳсолӣ ва маърифатии онро садҳо маротиба афзун мегардонад. Қобилияти бо роҳи сунъӣ олоту предмет сохтан ва бо мақсадҳои гуногун истифода бурдани онҳо, ба воситаи онҳо қонеъ гардонидани талаботҳои гуногуну рӯзмарра ва доимо афзоишёбандаи он – роҳи асосии тахассусӣ ва боиқтидор гардонидани узвҳои бадани табиӣ-органикии он, хусусан дасту по ва майнаи сари он, мебошад. Табиат дар «устохона»-и худ роҳҳои оҳану автомобилгард, компютерҳо, телефонҳои мобилӣ, радио, телевизор, асбобҳои мусиқӣ намесозад. Бе он таъиноту функсияҳое, ки инсон мувофиқи мақсаду талаботи худ онҳоро месозад ва истифода мебарад, ягон маънои дигар надоранд, балки фақат маводи табиианду халос. Бо таркиби химиявӣ, физикӣ, энергетикӣ ва ғайраашон онҳо маводҳои табиӣ-материалианд. Аз рӯи таъиноту тарзҳои истифодабарӣ ва функсияҳои иҷро мекардагиашон предметҳои ҷамъиятианд ва пайдоиши ҷамъиятӣ доранд. Дар он таъиноту тарзҳои истифодабарие, ки инсон ба онҳо медиҳад, предметҳои ҷамъиятианд, чунки дар онҳо меҳнату мақсадҳои бошууронаи инсон, қобилияту талабот ва дигар қувваҳои моҳиятии он таҷассум кунонда шудаанд, ба кадом мақсад истеъмолу истифодабарии онҳоро ҳам инсон муайян мекунад, на худ аз  худ хосияту хусусиятҳои табиии онҳо.

Техникаву технологияи дар истеҳсолот, предметҳои дар маишат ва протсессҳои маърифатии аз тарафи инсон истифода бурда мешудагӣ дар ашёву предметҳои табиӣ таҷассум кунондани қобилияту талабот, ақлу заковат, ҳунару малакаҳои меҳнатӣ ва умуман меҳнати ба мақсадҳои муайян равона кардашудаи худи инсон мебошанд. Ин протсесс дар илм, асосан дар фалсафа ва психология номи предметикунонӣ ва ғайрипредметикунониро гирифтааст. Предметикунонӣ маънои дар ашёву предметҳо, маводҳо ва протсессҳои табиӣ таҷассум кунондани қувваҳои моҳиятии инсон, меҳнати мақсадноки он ва ба ин предмету маводҳо додани таъиноту функсияҳои навро дорад, ки пеш аз ин хоси онҳо набуданд, дар таъиноту функсияҳои навашон ин ё он талаботи истеҳсолӣ, моддӣ, маърифатӣ ва маънавии инсонро қонеъ мегардонанд. Соддатар ва фаҳмотар карда гӯем, предметикунонӣ — ин интиқолкунии қувваҳои моҳиятӣ ва эҷодии инсон ба предметҳое, ки ӯ аз ашёҳои табиӣ бунёд мекунад.

Ғайрипредметикунонӣ – ин интиқолу бозгардонидани ин қувваҳо аз предметҳо ба инсон бо мақсади таъмин намудани зиндагӣ, қонеъ гардонидани талаботҳои он аст. Инсон мавҷуди предметӣ аст, зиндагиву фаъолияти он мазмуну мундариҷаи предметӣ доранд, ӯ ҳамеша бо предметҳо сару кор дорад ва бо тарзҳои предметӣ кору фаъолият мекунад. Инсонро ҳамчун мавҷуди предметӣ бо шууру тафаккури он яксон сохтан мумкин нест. Фаъолияти предметии инсон зуҳуроти муҳимтарини моҳияти ӯ аст. ӯ мавҷуди предметӣ аст, ҳамеша бо предметҳо сару кор дорад, ҳам вақте, ки онҳоро бунёд мекунад ва ҳам вақте, ки онҳоро истифода мебарад ва истеъмол мекунад. Предметикунонии (дар предмет таҷассумкунонии) ақлу заковат, қобилияту талабот ва шууру донишҳои ӯ — меъёре ҳастанд, ки инсонро аз кулли мавҷудоти олам фарқ мекунонад ва боло мегузоранд. Инро нисбати ғайрипредметикунонӣ низ ҳамчун паҳлӯи аз предметикунонӣ ҷудонашавандаи фаъолияти ҷамъиятии инсон гуфтан мумкин аст.  Ғайрипредметикунонӣ, дар инсон ва наслҳои ҳозира ва ояндаи он таҷассумкунонии қувваҳои табиӣ ва ҷамъиятӣ – ин қувваҳое, ки дар меҳнати предметигардонидашудаи наслҳои гузаштаи он аст. Қувваҳои моҳиятии предметикунондашудаи наслҳои гузашта дар шакли қувваҳои истеҳсолкунанда, таҷрибаҳои истеҳсолии аз онҳо меросмонда ва ба наслҳои нав интиқолёбанда вуҷуд доранд.

Ҳам қувваҳои предметигардонидашудаи наслҳои ҳозираи инсон ва ҳам қувваҳои дар меҳнат предметикунондашудаи наслҳои гузаштаи он давоми ғайриорганикии бадани органикии он аст. ӯ қувваҳои предметигардонидашудаи худро ғайрипредметӣ гардонда, яъне истифодаву истеъмол карда, боз ба худ бармегардонад ва баръакс. Предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ дар тӯли тамоми таърихи муттамадини инсон давом дорад.

Предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ «ҳуҷайра»-и оддитаринии фаъолиятии амалии инсон аст. Предметӣ будан, предмет доштан ва бо предметҳо зиндагӣ кардан ин шакли ягона ва хоссаи нафақат зиндагии инсон, инчунин тамоми мавҷудоти зиндаи олам аст. Фарқи байни инсон ва дигар мавҷудоти зинда дар он аст, ки мавҷудоти дигари зинда аз маводу предметҳои табиӣ фақат истифода мебаранд, то ки зиндагии худро давом дода тавонанд. Инсон бошад, ҳам аз маводу ашёҳои табиӣ истифода мебарад, ҳам аз онҳо барои қонеъ гардонидани талаботҳои ғайритабиии худ олами предметҳо, асбобу ускунаҳои сунъӣ месозад ва истеъмол мекунад.

Мавҷуди зиндае, ки аз предметҳо маҳрум аст ва новобаста аз онҳо вуҷуд дошта бошад, маҳсули хаёлот, «мавҷуди бемаънӣ» (К.Маркс) аст. Инсон нафақат мавҷуди предметии табиӣ, балки мавҷуди предметии иҷтимоиест, ки дар олами предметии бунёдкардаи худ зиндагӣ ва фаъолият мекунад.

Пердметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ ҳамчун таълимот бо номи Гегел ва Маркс алоқаманд аст. Барои Гегел фаъолият, пеш аз ҳама, фаъолияти софи тафаккур аст. Ҳолати вуҷуд доштани фаъолият предметнокӣ аст, ки ҳамчун вайроншавӣ ё аз худ бегонашавии рӯҳ ба миён меояд. Тафаккур вазъи шахшуда, лаҳзаи зуҳуроти ақл аст, ки баъд аз предметишудан ҳамчун мувофиқат  карданаш ба худ, боз ба ҳолати тафаккурии худ бармегардад. Дар фалсафаи Фейербах ва Маркси ҷавон ба предметнокӣ (предметият) ва фаҳмиши фаъолият ҳамчун фаъолияти предметӣ таваҷҷӯҳи хосса дода шудааст. Дар таълимоти Гегел субстансияи рӯҳ озодӣ, субстансияи фаъолият «тафаккури соф» аст. Дар фаъолияти инсонӣ фаъолияти фикрӣ ҳамчун бегонашавии рӯҳ муайянкунанда аст. Дар фалсафаи Фейербах ва Маркс ба предмети фаъолияти инсонӣ ва мазмуну моҳияти предметии он диққати асосӣ дода мешавад. Фаъолияти предметии инсонӣ зуҳуроти моҳияту қувваҳои моҳиятии он аст, мегӯяд Маркс. Дар диди Маркс, олами предметие, ки инсонро иҳота кардааст — олами таърихан офаридаи худи инсон аст. Ин олами предметиро наслҳои гуногуни инсон офаридаанд ва он ба воситаи меросияти таърихӣ-маданӣ ба наслҳои оянда мегузарад. Наслҳои ҳозира онро аз худ карда, такмил дода, дар заминаи он предмету олотҳои нав ба нав месозанд. Ин протсесс ҳамчун «протсесси таърихии инсон» бе интиҳо давом меёбад. Ин олами предметиро К.Маркс «Китоби саркушодаи қувваҳои моҳиятии инсон» номида буд, ки дар «протсесси таъ рихии инсон навишта мешавад». Дар ин «китоб» қувваҳои моҳиятии инсон, ақлу хидад, қобилияту талаботҳои инсон предметӣ гардонида шудаанд. Ин китобро хонда ва азхуд карда, инсон ба субъекти иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангӣ табдил меёбад. Ин китобро омӯхта, мо дар айни замон «шахсияти зинда»-и одамони доимо дар инкишофёбӣ ва дар ҳаракат бударо меомӯзем. Ба туфайли предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ, пеши роҳи инсон ҳамеша кӯшода аст. Пердметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ ин худсозӣ ва азнавсозии таърихии одамон аст.

Предметӣ ва ғайрипредметӣ гардонидани қувваҳои моҳиятии инсон бо тағйир додани шакли предметҳо, ба онҳо додани функсияҳои нав — функсияҳои истеҳсолӣ ва истеъмолӣ — маҳдуд намешавад. Мақсаду ниятҳо, қобилияту талаботҳои инсонии дар предметҳо таҷассумкунондашуда ҳамон вақт воқеӣ гардонда мешаванд, агар ин қувваҳои предметигардондашудаи инсон ва худи ин предметҳо бо муносибатҳои ҷамъиятӣ ба сифати миёнарав бошанд, яъне аз ин муносибатҳо берун намонанд, дар сурати акс бошад, моҳияти ҷамъиятии худро гум мекунанд, ки онҳоро предметҳои ҷамъиятӣ номидан мумкин нест. Предметҳо тарзи таҷассумкунии муносибатҳои ҷамъиятӣ, шаклу воситаи воқеигардонӣ ва истифодабарии робитаҳои иҷтимоӣ, рамзу аломатҳои муошират ва мубодилаи афкору ахбори байни одамон низ ҳастанд. Предметҳои ҷамъиятие, ки инсон бунёд кардааст ва истифода мебарад, лиқоби ҷамъиятӣ ва инсонӣ гардондашудаи ашёву моддаҳо ва протсессҳои табиианд. Олами предметие, ки инсон офаридааст ва меофарад, дар худ тарзҳои фаъолияти инсонӣ, тарзҳои муносибати инсонро ба олам, муносибатҳои байни худи инсонҳоро конденсатсия мекунад, яъне ба ҳастӣ қишр ё қабати нав мепушонад. Олами предметии бунёдкардаи инсон дар худ имконияту иловаҳо, системаи аломатҳо ва ифодаву тасвирсозиҳоеро дорад, ки худ ба худ дар олами табиӣ вуҷуд надоранд.

Дар протсесси фаъолияти таърихии худ инсон нафақат қувваҳои моҳиятии худро предметӣ, инчунин онҳоро аз худ бегона мегардонад. Бегонашавии қувваҳои моҳиятии инсон дар шакли предметикунондашуда чунин ҳолате аст, ки субъекти ин қувваҳо наметавонад сарватҳои моддӣ ва мадание, ки дар бунёди онҳо қувваҳои худро сарф кардааст, ба худ баргардонад. Ин сарватҳо насиби онҳое мешаванд, ки дар предметигардонии ин сарватҳо иштирок надоштанд, қувваҳои моҳиятии худро дар онҳо предметӣ нагардондаанд, фақат ин сарватҳоро ғайрипредметӣ мегардонанд, яъне истеъмол ва истифода мебаранд. Ғайрипредметикунонӣ (аз предмет ба инсон баргардонидан) дар пайвастагӣ нафақат бо меҳнат (дар ин маврид сухан дар бораи ғайрипредметикунонӣ ба маънои мусбӣ меравад) ҳамчун протсесси умуман ба инсон хос ва меъёри асосии ҳастии инсонии он, инчунин масъалаи бегонашавии натиҷаи меҳнати инсон ва ба инсон баргардонидани он ҳам мебошад. Бегонашавии қувваҳои моҳиятии инсон дар тамоми таърихи муттамадини он вуҷуд дошт ва то ҳоло давом дорад. Бо пайдоиши тақсимоти меҳнат ва моликияти хусусӣ бегонашавии инсон ва қувваҳои моҳиятии он вусъат ёфт. Дар шароити ҳукмронии моликияти хусусӣ одамон нафақат барои талаботи худ ашёҳо меофаранд, инчунин барои мубодила мол истеҳсол мекунанд. Предметҳои истеҳсол мекардаи онҳо шакли ашёҳоро мегиранд, предметигардонии фаъолияту қувваҳои моҳиятиашон ба ашёгардонӣ табдил меёбад. Ҳукмронии муносибатҳои ашёвӣ дар ҷамъият одамонро тобеи якдигар ва побанди ашёҳо гардонд, ки дар мубодилаву муносибатҳои молӣ-пулӣ ифода меёбад. Дар навбати худ ин муносибатҳо муносибатҳои байни одамонро бо худ иваз карданд. Бархилофи муносибатҳои шахсӣ муносибатҳои ашёвӣ дар шуури одамон фақат дар шакли тасаввуроти ғояҳои абстрактӣ инъикос мешаванд. Ин натиҷаи бегонашавии меҳнати одамон аст. Бегонашавии меҳнат, пеш аз ҳама, бегонашавии самараи меҳнат, яъне бегонашавии қувваҳои моҳиятии одамон аст, чунки ин қувваҳои онҳо дар протсесси меҳнат ва дар натиҷаҳои он предметӣ кунонида мешаванд. Ҳангоми бегонашавии фаъолияти инсон предметҳое, ки ӯ бунёд мекунад, на ба сифати қувваҳои шаклан предметишуда, моҳияти таҷассумшудаи инсонӣ, қобилияту малакаҳои меҳнатии он, балки ба сифати предметҳои бегонашудаи меҳнати ӯ, ҳамчун предмети аз ӯ бегонашуда ва ҳамчун мол вуҷуд доранд, ки дар ҳастии ҳаррӯзааш ба ӯ ҳукумронӣ мекунанд, ӯро тобеи худ мегардонанд. Чизу «предметҳои дар протсесси меҳнат истеҳсолшуда нафақат сифати қобилияти субъектро, ки онҳоро истеҳсол кардааст, инъикос мекунанд, балки ба чизу ашёҳо ва предметҳое табдил меёбанд, муносибатҳои ҷамъиятии одамонро фурӯ мебаранд, ба предметҳо ва ашёҳое табдил меёбанд, ки гӯё зиндагии алоҳидаи худро доранд ва ба муносибатҳои мустақили байни худ ворид мешаванд. Ҳолату вазъияте ба вуҷуд меояд, ки гӯё молу предмет ва ашёҳои истеҳсолкардаи одамон зиндагии алоҳидаву аз ҳамдигар ҷудои худро доранд. Қувваҳои моҳиятии инсон, ки дар маҳсулоти истеҳсолкардаи ӯ таҷассум кунонда шудаанд, зиндагии аз инсон бегонашудаи худро пайдо мекунанд. Ин қувваҳо дар шакли бегонашуда ба молу ашёҳо табдилёфта, ба одамон ҳукумронӣ мекунанд, одамон тобеъ ва бандаи қувваҳои аз худ бегонакардаашон мегарданд.

Назарияву фаҳмишҳои гуногуни бегонашавӣ, предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонии фаъолияту қувваҳои моҳиятии инсон вуҷуд доранд. Гегел дар таълимоти худ дар бораи бегонашавӣ тартиби ҳаракати рӯҳи мутлақ (идеяи мутлақ)-ро, ки сониян ба шуур табдил меёбад, муайян мекунад. Мувофиқи тартиботи муайянкардаи Гегел, рӯҳ ба сифати субъекти аввал дар муқобили олами предметӣ ҳамчун моҳияти барои ӯ бегона истодааст. Баъд аз якчанд зинаҳои инкишоф олами предметиро, ки зидди он истодааст, дармеёбад. Ин зинаҳои инкишоф худи ҳамон рӯҳро дар шакли шуур, худшиносӣ (самосознание), ақл, ахлоқ, дин зиддияти байни субъект ва объектро аз байн мебардоранд. Натиҷаи рӯҳи шууршуда – ин  тамоми олами аз он бегонашуда аст. Протсесси маърифати объектро Гегел ҳамчун протсесси ҳақиқии аз байн бардоштани фарқияти байни субъект ва объект ҳисоб мекунад. Ин бо он роҳе ба амал меояд, ки объектро субъект мекунад. Объектро муайян кардани субъект зуҳуроти рӯҳ ва худшиносии он аст, чунки, ба гуфти Гегел, фақат маънавиёт воқеист.

Дар таълимоти Гегел идеяи мутлақ (рӯҳи ҷаҳонӣ) доимо дар инкишофу тағйирёбӣ аст. Ҳар як ҳолати инкишофи рӯҳ — аз худ бегонашавии он аст. Марҳилаи аввали бегонашавии рӯҳ худро дар мантиқ (панлогизми Гегел) дармеёбад. Дар зинаи олии бегонашавии худ рӯҳ шакли идеяи мутлақро мегирад ва аз худ табиатро бегона мекунад. Баъд табиат дар натиҷаи ин бегонашавӣ аз байн бардошта мешавад. Чунки, бо таъбири Гегел, табиат фақат ниқоби зоҳирии рӯҳ ё худбегонашавии (худгумкунии) рӯҳ аст. Протсесси аз бартарафшавӣ ва худбегонашавии рӯҳ мазмуни давраи сеюми инкишофи он аст, ки дар шаклҳо – (ипостасҳои) антропологӣ (инсонӣ), бадеӣ, ахлоқӣ зоҳир мешавад. Бо ҳамин продсесси аз худ бегонашавии рӯҳ анҷом меёбад. Рӯҳ табиат, ҷамъият, инсон ва ҳамаи зуҳуроти онҳо мешавад. Чунини аст тартиби инкишоф дар таълимоти Гегел. Ин схема (тартибот) тамоми инкишофи инсоният, протсесси ҳал намудани зиддиятҳои байни субъект (инсон инсоният) ва объект (табиат, қонунҳои объективии инкишоф)-ро дар бар мегирад. Ин протсессе аст, ки дар он субъект беш аз пеш қувваҳои табиӣ ва ҷамъиятиро аз худ карда, аз бандагиву тобеият ба онҳо берун мебарояд ва ба қувваи онҳо табдил меёбад.

Идеяи Гегел дар хусуси аз байн бардоштани зиддиятҳои байни объект ва субъект дар протсесси фаъолият комёбии диалектикаи ӯ аст, чунки ин тазод (тазоди байни субъект ва объект), ба ақидаи ӯ, дар протсесси меҳнат аз байн бардошта мешавад. Вале меҳнатро Гегел фақат ҳамчун меҳнати фикрӣ ҳисоб мекард. Бинобар ҳамин, ӯро Маркс ва дигар файласуфон танқид карданд. Маркс нишон дод, ки Гегел маънии бегонашавиро дуруст дарёфтааст ва дуруст низ қайд намуда, ки он протсесси ҳал намудани зиддиятҳо аст. Вале гап дар он аст, ки Гегел аз кулли зиддиятҳо ва тазодҳои инкишоф фақат яке аз онҳо — зиддиятҳои тафаккуриро дар шуур баррасӣ мекунад, ки гӯё бо худ тамоми дигар зиддиятҳои инкишофи оламро иваз мекарда бошад. Аз ин ҷост, ки бартараф ва ҳал намудани ин зиддиятҳо дар «фикри соф» ба амал меояд. Ин маънои онро дорад, ки тазоди байни субъект ва объект, байни объективият ва субъективият, ки дар бартараф шудани онҳо Гегел тамоми маънии инкишофи инсон, зиндагӣ ва фаъолияту қувваҳои моҳиятии онро мебинад, фақат зиддияти фикр ва дар фикр ҳалшаванда аст, на дар воқеият. Аз назари Гегел бартарафгардии бегонашавӣ ҳам дар шуур ва ҳам дар худшиносии одам дар шакли идеалӣ ҷой дорад, на дар шакли воқеӣ. Бартарафгардии бегонашавӣ, дар таълимоти Гегел, аз байн бардоштани тазоди байни «ҳастии дар худ» ва «ҳастии барои худ»-и шуур ва худшиносии шуур, байни тафаккури абстрактӣ ва воқеияти эҳсосшаванда дар доираи худи фикр вуҷуд дорад.

Ба маънои васеъ бегонашавӣ ҳастии дигари рӯҳ, предметишавӣ, худзоҳиршавии он дар шаклҳои предметӣ ва объектҳо мебошад. Аз байн бардоштани бегонашавӣ ва маърифат баробаранд. Баъд дар мантиқ худашро ҳамчун қувваи кулли эҷодӣ мешиносад. Барои Гегел, дар ин маврид аз байн бардошта шудани бегонашавӣ маънои маърифатро дорад: «рӯҳ худашро бегона месозад, баъд аз бегонашавӣ боз ба худ бармегардад, фақат дар ҳамин ҳолат дар воқеияти ҳақиқии худ зуҳур мекунад ва ба мазмуни шуур тобдил меёбад». Ба ақидаи Гегел, бунёди универсалие вуҷуд дорад, ки онро ӯ «рӯҳи мутлақ» меномад. Ин бунёди мутлақи маънавӣ худро воқеӣ гардонда наметавонад, агар аз худ бегона нашавад ё шакли аз худ бегонашуда пайдо накунад. Табиат ва шуур шакли бегонашудаи ҳамин рӯҳанд. Бегонашавӣ муносибати мантиқии софе ба нусхаи дигари он аст. Бегонашавии предметӣ протсесси ҷамъиятиест, ки Гегел онро на аз нуқтаи назари пайдоиши онҳо аз ягон асосу замина, балки аз нуқтаи назари натиҷаи ниҳоии ин протсесс маънидод мекунад. Предмет ҳамон вақт бегонашуда ҳисоб меёбад, ки агар он на дар муносибат бо фаъолияти кулле, ки онро бавуҷуд оварда аст, балки аз нуқтаи назари сохтори ин фаъолият дида баромада шавад, мегӯяд Гегел. Хуллас, аз байн бардоштани бегонашавӣ, дар фаҳмиши Гегел, фақат дар фикр вуҷуд дорад. Азбаски Гегел инсонро бо худшиносии он баробар медонад, барои ҳамин ҳам предмети аз инсон бегона шуда, воқеияти бегонашавии ин предмет ғайр аз худшиносии шуур ва фикр дигар чизе нест.

Предметнокиро Гегел ба маънои бегонашавие муайян мекунад, ки ба моҳияти инсон — худшуурӣ (худшиносӣ) мувофиқат надорад. Барои ҳамин ҳам ба инсон баргардонии моҳияти дар предметҳо таҷассум гардондаи (бегонашудаи) ӯро протсесси ғайри предметӣ, новобаста аз предметикунонӣ ҳисоб мекунад. Ин маънои онро дорад, ки Гегел инсонро ҳамчун мавҷуди спиритуалӣ ҳисоб мекунад. Аз ин ҷост, ки предмети бегона кардаи ӯ – воқеияти бегонакардаи ӯ, шуури бегонакардаи ӯ – фикри бегонакардаи ӯ асту халос.

Бархилофи Гегел, Маркс аз миён бардоштани бегонашавии инсонро дар инкоршавии моҳияти он мебинад. Барои Гегел, рӯҳи инсон дар меҳнат занҷирбанд карда мешавад. Барои Маркс предметикунонӣ багонашавиест, ки ба моҳият, ба худшиносии инсон баробар нест. Аз ин ҷост, ки ба инсон баргардонидани моҳияти аз ӯ бегонашуда, нафақат барои аз байн бардоштани предметнокӣ, инчунин барои инсон ҳамчун мавҷуди ғайриспиритуалӣ зарур аст. Барои Гегел, на инсон субъекти фаъолият мебошад, балки рӯҳ субъекти инсон ва фаъолияти он аст. Рӯҳ ба инсон кору фаъолияти ӯро дар шакли (схемаи) протсесси фаъолиятӣ ва эҷодӣ бор мекунад. Инсон олоти рӯҳ аст. Барои ҳамин ҳам бегонашавии қувваҳои моҳиятии инсон фақат бегонашавии рӯҳ аст.

Ба таъбири Гегел, ақл субстансия аст, он чие аст, ки ба туфайли он ва дар он тамоми воқеият ҳастии худро пайдо мекунад; ақл мазмуни беҳудуди вуҷудият,  яъне тамоми моҳият ва ҳақиқати олам буда, аз ин лиҳоз худи ақл барои худаш предмету объект аст. Тамоми олам, одам, фаъолияти ӯ шакли зуҳуроти идеяи мутлақ аст. Ҳамаи он чие, ки тафаккур нест, бегонашавии зоҳирии тафаккур аст. Ақл субстансияест, ки худшинос шудааст. Табиат ва ҳама он чие ки вуҷуд дорад, шаклҳои бегонашуда ва паҳлӯҳои мавҷудияти ҳам «рӯҳи субъективӣ» ва ҳам «рӯҳи объективӣ» аст, чунки «рӯҳи субъективӣ» бегонашавии рӯҳи объективӣ аст. Фарди инсонӣ ва ҷамъият ягонагиро ташкил медиҳад, ки дар худ рӯҳи мутлақро дорад. Ақл ҳамчун «рӯҳи объективӣ», прогресси ҷамъиятӣ-таърихӣ, худшиносӣ, моҳияти он, озодӣ ва субстансионалияти зуҳуроту бегонашавии ҳамин рӯҳ аст. Гегел «макории ақли ҷаҳонӣ»-ро қонунияти асосии таърихи ҷаҳонӣ дар худшиносии рӯҳ медонад. Гегел дар назарияи бегонашавӣ аз субъекти абстрактии худшиносӣ бармеояд, ки аз мавҷуди зиндаи инсонӣ ва муносибатҳои ҷамъиятӣ маҳрум аст.

Чуноне Гегел қайд мекунад, субъекти инсонӣ, фаъолияти инсонӣ ва қувваҳои моҳиятии инсон худ зоҳиршавии бегонашавии рӯҳ ва ақл аст.

Мафҳуми предметикунониро Маркс барои шарҳу маънидодкунии протсесси меҳнатӣ ва бегонашавии он истеъмол мекунад. «Дар протсесси воқеии худ меҳнат аз шакли фаъолият ба шакли ҳастӣ, аз шакли ҳаракат ба шакли предметӣ мегузарад», мегӯяд Маркс. Худи фаъолияти меҳнатӣ предметӣ аст. Субъекти он низ дар фаъолияти меҳнатии худ бо предметҳо сару кор дорад ва бе предметҳо кору зиндагӣ карда наметавонад. Инсон ҳамчун мавҷуди зинда ва субъекти фаъолият мавҷуди предметӣ аст. Предметикунонии қувваҳои моҳиятӣ ва фаъолиятии инсон бунёд сохтани олами предметии инсон, муҳити предметии рӯзмарраи зиндагиву маишӣ ва фарҳангии он, мутобиқ кардани ин муҳит ба талаботҳои инсонро дорад, ки дар айни замон мутобиқкунонии талаботҳои ӯ ба ин муҳити предметӣ аст. Предметикунонӣ тарзи асосии амалан пайваст намудани инсон – субъекти истеҳсолу истеъмолкунанда ба олами беруна аст. Дар предметикунонӣ муносибатҳои байни инсон ва олами предметии офаридаи он ифода меёбанд. Ин муносибатҳое мебошанд, ки дар онҳо инсон қувваҳои моҳиятӣ ва фаъолиятии худро объективӣ ва олами атрофии худро инсонӣ мегардонад. Ин ки инсон дар протсесси предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ субъекти бошуур ва бунёдкор мегардад, ҳеҷ вақт қонунҳои объективии ташаккулёбии онро ҳамчун субъекти эҷодкор инкор намекунад, чунки предметигардонӣ ва ғайрипредметигардонӣ, ки он воқеият медиҳад, ба қонунҳои муайяни объективӣ асос ёфтаанд. Предметикунонӣ ва ғайрипредметигардонӣ боиси мутаҳаррикӣ ва тағйирёбии худи ӯ ҳамчун субъекти ҷамъиятӣ, ҳам боиси тағйирдиҳии олами атрофаш мегардад. Ҳама он чие, ки он предметӣ ва ғайрипредметӣ гардонидааст ва мегардонад, воқеияти предметигардонда, яъне воқеияти инсонигардондаи ӯ аст. Ба қавли Маркс, предметҳои бунёдкардаи инсон аз худ нури қувваҳои инсонӣ ва моҳияти инсонӣ зоҳир мекунанд, мазмуну маънои инсонӣ доранд.

Протсесси предметикунонии қувваҳои табиӣ ва инсонӣ, дар шароити муносибатҳои молумулкӣ ба тазоди байни инсон ва қувваҳои предметигардондаи ӯ табдил меёбад. Ҳамаи табдилёбиҳои қувваҳои моҳиятии инсон дар мавриди предметӣ ва ғайрипредметигардонии онҳо, бегонашавии онҳо ба моликияти хусусӣ асос ёфтаанд (инҷо сухан ба маънои манфии предметӣ ва ғайрепредметии ин қувваҳо меравад). Дар моликияти хусусӣ зиддияти асосии байни онҳое, ки истеҳсол мекунанд — қувваҳои моҳиятии худро предметӣ мегардонанд ва онҳое, ки ин қувваҳои предметикунондашудаи аввалиҳоро азони худ намуда, ғайрипредметӣ мегардонанд, ниҳон аст. Онҳое, ки истиҳсол мекунанду қувваҳои инсонии худро предметӣ мегардонанд ва онҳое, ки истеҳсол намекунанду қувваҳои предметигардондаи дигаронро ғайрипредметӣ мегардонанд, истифода ва истеъмол мекунанд, манфиатҳои якхела надоранд, манфиатҳои онҳо тафриқа мешаванд. Азбаски ҳамаи онҳо дар ҷамъият зиндагӣ мекунанд, маҷбуранд, ки ба муносибатҳои байниҳамдигарӣ ворид шаванд. Ин муносибатҳо дар шакли предметӣ ва бо воситаи мубодилаи предметӣ ба миён меоянд. Дар ҷамъият онҳо чун «робинзонҳо» зиндагӣ карда наметавонанд. Ҳар кас, пеш аз ҳама, аз паси манфиатҳои хусусии худ медавад, вале дар айни замон наметавонад, ки ба манфиати дигарон хизмат накунад. Ба гуфтаи Маркс, дар ҷамъият «ҳар кас ба дигарон хизмат мерасонад, то ки ба худаш хизмат кунад, ҳар кас воситаи ҳастии дигарон аст ва дигарон сабаби ҳастии ӯ». Мубодилаи қобилиятҳо, фаъолиятҳо шарти зарурии зиндагии ҳам ҷамъият ва ҳам ҳар як фарди ҷамъиятӣ аст.

Ҳамаи неъмату сарватҳои моддӣ ва маънавие, ки дар шакли предметӣ дар ҷамъият вуҷуд доранд, ғуншавӣ, аккумулятсияи (захиракунонии) қувваҳои предметикунондашудаи инсонанд, ки ба воситаи меросияти таърихӣ ва маданӣ аз як насл ба насли дигари он мегузарад, асоси бунёдиву канданашавандаи ташаккулу инкишофи қобилиятҳо, талаботҳо ва таҷрибаҳои нави наслҳои минбаъдаи он мегардад. Бе ин мерос ва аз тарафи наслҳои оянда аз худ кардани он охириҳо субъекти таърихӣ, маданӣ ва ҳатто субъекти фаъолияти фардии худ шуда наметавонанд. Ғуншавӣ, нигоҳ доштани ин қувваҳои инсонӣ дар шакли предметикунондашуда — мероси дар пайвастагии канданашаванда, ки инсон дар заминаи меросии онҳо қувваҳои нави моҳиятии худро ташаккул ва инкишоф медиҳад, асоси муайянкунандаи ҳастии иҷтимоӣ ва мадании ӯ, хуллас, ҳастии инсонии ӯ дар олам аст. Дар ҳолати акс ӯ аз ҳастии инсонии худ маҳрум мешавад. Ғуншавӣ, аккумулятсия ва нигоҳдории ин қувваҳои инсонӣ дар шаклҳои бешумори предметӣ, албатта, маънои онро надорад, ки инсони ҷамъиятӣ ва фарҳангӣ мисли кадом як Ҳорис, Қорӣ Ишкамба, Гобсек, Плюшкин ин қувваҳои захирашударо фақат дар ҳолати беҳаракатӣ нигоҳ медорад. Қувваҳои моҳиятии инсон ҳам дар шакли предметикунондашуда ва ҳам дар шакли зинда фақат дар предметигардонӣ ва ғайрипредметигардонии онҳо қувваҳои дар ҷунбишу ҳаракатанд. Ин тарзи ҳастӣ ва инкишофи онҳо мутобиқ ба мантиқи инкишофи таърихи-иҷтимоӣ ва фаъолияти бунёдкории худи инсон вобаста аст. Олами предметии худро бунёд сохта, инсон бо ин худашро дар оинаи қувваҳои моҳиятии худ тамошо мекунад. Ва баръакс, фаъолияти предметиву бунёдкории ӯ фақат дар асоси фаъолияти ғайрипредметигардонии он ва ҳамроҳ кардани он ба тану бадани органикии инсон ҳамчун давоми иҷтимоии он муяссар мегардад.

Олами предметие, ки инсон офаридааст, солномаи зиндагӣ, сабти предметии қувваҳои моҳиятии ӯ, осори таърихии фаъолияту фаъолиятнокӣ, олами предметӣ ва оқилгардонда шудааст, ки дар он зиндагӣ мекунад. Инсоне, ки аз муҳити предметӣ маҳрум аст, ҳамчун инсон на вуҷуд дошта метавонад, на инкишоф. Предметикунонӣ ва ғайрипредметикунонӣ моҳияти фаъолияти инсониро ҳамчун протсесси табдил додани меҳнати зиндаи инсон, қувваву қобилият, талаботу донишҳои ӯ ба шаклу намудҳои материалӣ-предметӣ, ашёвӣ ва фаъолияти бунёдкории он аст. Предметикунонӣ якҷоя бо меҳнати зиндаи инсон пайдо мешавад ва вуҷуд дорад, ҳамсафари доимии инсон аст.

 

НАЗАРИЯИ ОБЪЕКТИВАТСИЯИ Н.А.БЕРДЯЕВ

 

Н.А.Бердяев фалсафаро ҳамчун илм дар бораи рӯҳ ва вуҷудияти инсон муайян мекунад. ӯ бо қатъият изҳор мекунад, ки ба устувории олами объективӣ, табиат ва таърих боварӣ надорад. «Воқеъияти объективӣ фақат хаёли ботил, фиреби ҳиссӣ ва шуур аст, — мегӯяд ӯ. Вай воқеъияти объективонидашуда аст ва ба ин сифат маҳсули рӯҳ аст. Ҳама он чие, ки объективонида шудааст, онро тағйир додан мумкин аст. Объект зодаи субъект аст, фақат субъект экзистенсиалӣ аст, яъне ҳақонӣ вуҷуд дорад. Фақат дар субъект воқеият маърифатшаванда аст». (Н.А.Бердяев. Самосоюзние. М., 1990. С. 277).

Бердяев фалсафаи худро «идеализми озодӣ» меномад, ки мувофиқи он воқеияти олам маҳсули озодӣ аст, доранда ва барандаи озодӣ субъект, шахс ва рӯҳ аст на «табиат» ва на «объект». Табиат ва объективият рӯҳро ғулом мегардонанд. Табиат ва воқеият зодаи парокандагӣ, бесару сомонӣ, душмани субъектҳо, ашхос ва «рӯҳ-фардҳо» аст. Объективият аз рӯҳ пайдо шудааст, як навъ вайроншавии рӯҳ, бемории саръ аст. Бердяев бартарии озодиро назар ба ҳасти эътироф мекунад, чунки ба ақидаи ӯ, рӯҳ якумин ва ҳастӣ дуюмин аст. Дар олам объективонидашудани рӯҳро Бердяев ғояи асосии фалсафаи худ ҳисоб мекунад. Ба ақидаи ӯ, ҳастӣ дар инсон ба воситаи инсон ошкор ва маърифат карда мешавад. Инсон микрокосм ва микротеос (худои хурд) аст. Инсон ба сифати мавҷуди ҷисмонӣ бо тамоми гардишу ҳаракати ҳастӣ алоқаманд аст. Чун симо ва тимсол инсон шахс аст. Шахсият категорияи табиӣ-биологӣ аст. Фард қисми табиат ва ҷамъият аст. Шахсият наметавонад қисми ягон чизи дигар бошад, тому тақсимнашаванда аст, дар ягонагӣ бо табиат, ҷамъият ва Худо вуҷуд дорад. ӯ эҷодкор аст ва эҷодкории ӯ дар озодиаш зоҳир мешавад.

Дар фалсафаи Бердяев на ҳастӣ, балки озодӣ ғояи асосӣ аст. Дар озодӣ асрори олам ниҳон аст. Худо дар озодӣ вуҷуд дорад ва ба воситаи озодӣ амал мекунад. Шахс аз азал озод аст. Бердяев фаъолияти эҷодии инсонро ӯҳдадории он дар назди худо ҳисоб мекунад. Ба фикри ӯ, ҳар як амали эҷодкоронаи инсон ҷавоб ба амали эҷодкории худо аст. Маънои ҳаёти инсон ӯро бо олам мепайвандад ва ин пайвастшавии вай бо олам дар робитаҳои гузашта, ҳозира ва оянда зоҳир шуда, шакли таърихӣ пайдо мекунад. Ба ақидаи Бердяев, барои озодӣ шартҳои зерин заруранд: ғояи озодӣ, ки тамоми онтологияро муайян мекунад; эътирофи он, ки барои ақидаҳои фалсафӣ асоси ягона вуҷуд надорад. Ғояи озод ва объективонидашудаи олами объектҳо аз маънавият маҳрум аст, бандагӣ ва ғуломӣ, бадиву бадхоҳӣ дар объективонидани онҳо зоҳир мешавад. Бархилофи таълимоти Гегел, объективонидан дар таълимоти Бердяев на ошкор шудану зоҳиршавӣ ва берун омадани рӯҳ, балки ноаёну ниҳон мондани он аст. Олами объектҳо маънавият надорад, фақат субъекти эҷодкор оламро дар худ нигоҳ медорад, дорои зиндагии ботинист ва барои озодӣ кушода аст. Бердяев инсонро мавҷуди озод ва қашшоқ, пуриқтидору заиф, бунёдкору вайронкор ҳисоб мекунад, моҳияти инсонро дар ягонагии ҳастии ботинӣ ва ҳастии зоҳирии он, дар муносибати фаъолонаи он ба олами беруна мебинад. Хислату хусусиятҳо ва сифатҳои ботинии он, ба ақидаи Бердяев, дар маҷмӯъ симои муайяни онро ташкил медиҳад. Худо, мегӯяд Бердяев, аз одам бунёдкориро интизор аст. Худо наметавонад барои одам он чизеро кашф кунад, ки онро одам барои худо кашф мекунад, эҷодиёти инсон бар зидди худо нигаронида нашудааст, баръакс ба иҷро намудани иродаи ниҳонии илоҳӣ нигаронида шудааст. Эҷодкорӣ ҳамеша самти «фардӣ-шахсӣ» ва маънои «аз худ берун баромадан»-ро дорад. Инсон маводе ҳаст, ки аз он ҷамъияти шаҳрвандӣ сохта мешавад ва он шарти зарурии роҳи ҳақиқии воқеият ёфтани маънои ҳаёти инсон аст. Маънои ҳаёти инсон, зуҳуроти он ворид будани он дар замону макон робита доштан, ва пайваста будани онро ба гузашта – ҳозира ва оянда таъмин менамояд. Ин робитаест, ки дар он вуҷуд доштани инсон шакли ҳастии таърихиро мегирад. Хосияти асосии ҳастии таърихӣ дар он зоҳир мешавад, ки он аз инсон масъулиятро талаб мекунад. Масъулият барои ҳар як одам мазмуну зуҳуроти мушаххас дорад. Масъулияти инсон ба системаи муайяни арзишҳо алоқаманд аст. Масъулият ба маънои ҳаёти инсон ҳамон вақт воқеӣ мегардаданд, ки агар дар зиндагии рӯзмарраи он тадбиқ карда шавад.

Фетишизм  аз калимаи партугалии fitico гирифта шуда, маънои шайъ ё ашёи сеҳрнокро дорад, як навъ эътиқод ва саҷда кардан ба ашёҳо, предметҳо ва қувваҳои ғайб аст, гӯё одамро аз хавфу хатар эмин медоранд, табобат мекунанд, боиси барор гирифтани кору зиндагии он мегарданд, хосияту сифатҳое доранд, ки барои зафар ёфтан аз душманон, ғалаба кардан мусоидат мекунанд ва ғайра. Фетишизм эътиқоду парастише аст, ки ба ашёву предметҳо сифату хосиятҳои мӯъҷизавиеро нисбат медиҳад, ки дар ҳақиқат хоси онҳо нест. Ба сифати объекту предметҳои саҷдаву парастишҳои  фетишӣ, сангу дарахт, баъзе ҳайвонҳо, ҳатто дандонҳои онҳо, зару зевар, предметҳои зебу зинати занҳо, тумору таштов, молу пул ва ғайра метавонанд хизмат кунанд. Фолбинӣ, ҷодугарӣ, ҳаргуна дуохониҳо, найрангҳои экстрасенсорӣ аз ҷумлаи аломату амалиётҳои фетишиянд. Дар тасввуротҳои фетишӣ, қувваҳои моҳиятии инсон ҳам молу  ашё ва ҳам пул мешаванд ва хосиятҳои мӯъҷизавӣ пайдо мекунанд. Фетишизм қариб дар ҳамаи динҳо вуҷуд дорад. Предметҳои парастишҳои фетишӣ дар маишату зиндагии ҳамаи халқҳои дунё вуҷуд дорад. Предметҳои мавриди парастишҳои фетишӣ яку якбора интихоб карда намешаванд, хосиятҳои онҳо дуру дароз санҷида мешаванд ва баъд мавриди парастиш қарор дода мешаванд, ҳамчун анъана аз насл ба насл мегузаранд.

Дар замонҳои қадим одамон, мутобиқ ба сатҳи амалияи ҷамъиятӣ ва шуурнокии худ ба предмету чизҳо ва ашёҳое, ки онҳоро мепарастанд, хосиятҳои фавқутабиӣ медоданд, ба онҳо саҷда мекарданд, то ки мушкилиҳояшонро кушоянд ё осон намоянд. Сифатҳои муқаддасу фавқутабиӣ додан ба ҳодисоту предметҳои табиӣ дар рафти инкишофи минбаъдаи тамаддун ба расмият медарояд.

Минбаъд бо пайдоиши истеҳсолоти молӣ ва инкишофи муносибатҳои молӣ-пулӣ дар ҷамъият, вақте як мол бо моли дигар иваз карда мешавад, пул арзиши ҳамаи молҳоро пайдо мекунад, нафақат мол ва пул, балки муносибатҳои молӣ ва пулии байни одамон ҳам мавриди парастишҳои фетишӣ мегарданд. Ин муносибатҳо ҳамчун молу пул, предметҳои қиматбаҳо, зару зевар мавриди парастишу саҷдакуниҳо қарор гирифтанд. Ҳарчи бештар ба даст овардану захира кардани чунин сарвату бойгарӣ мавриди рақобату бахилӣ, бадхоҳии байни одамон мегардад. Дар шароити истеҳсоли молӣ ва муносибатҳои молӣ-пулӣ ашёҳо гӯё «симои одамӣ» (Маркс) пайдо мекунад, ба субъекти мустақили муносибатҳои ҷамъиятии одамон табдил меёбанд. Дар тасавуроти одамон молу ашё ва предметҳои беҷону безабон гӯё ҷону забон ва муносибатҳои мустақили байни худро пайдо мекунанд, яъне аз муносибатҳои инсонӣ ба муносибатҳои ашёӣ табдил меёбанд, дар натиҷа қудрату қувваҳои инсонӣ бо қудрату қувваҳои ашёвӣ табдил меёбад. Фетешизми молӣ ва пулӣ шакли аз ҳама паҳнгардидаи вобастагии одамон аз ашёҳо аст. Ин вобастагӣ персонификатсияи («ашхосшавии») ашёҳоро дар тасаввуроти одамон ба вуҷуд меорад. Ин маънои онро дорад, ки молу ашёҳо ба субъекти мустақили муносибатҳои ҷамъиятӣ табдил меёбанд, мақому мартабаи одамонро дар ҷамъият иваз мекунанд, ҳол он ки мақому мартаба, қадру қимат ва арзиши инсонии ҳар як кас дар ҷамъият аз рӯи қобилияту сифатҳои шахсӣ, фаъолиятнокии ӯ дар зиндагиву ҷанбаҳои гуногуни меҳнату фаъолият ва муносибатҳои ҷамъиятӣ муайян мегардад. Ашёҳо, протсессҳо ва дигар падидаҳои табиӣ нисбат ба инсон тамоман беғаразанд, қобилияти ягон муносибат кардану доштан ба инсонро надоранд. Дар асл бошад, ашёгардонӣ нафаҳмидани моҳияти меҳнати худи инсон,  самараҳои он ва аз ин ҷост, ки моҳияти худи инсон аст. Қобилияти ашёҳо, гӯё, ки худ аз худ маънии инсонӣ доранд, дар ҳақиқати ҳол қобилияти хоссаи худ аз худ зоҳиршавии онҳо ҳамчун объекту ашёҳои табии не, балки қобилияти предмети инсонӣ аст, предмети инсонӣ барои он ки дар предметҳо дар он шаклу ба он тарзҳое, ки онҳо истеъмолу истифода бурда мешавад, қувваву қобилият, ақлу заковат, маҳорату дигар сифатҳои худи инсон ва муносибатҳои ҷамъиятии он таҷассум кунонда шудаанд. Ашёву предметҳо ва протсессҳои табиӣ на худ аз худ, фақат ба ҳамин маъно предмети инсониянд ва мазмуни ҷамъиятӣ доранд. Предметҳо, ашё ва протсессҳои табиӣ чунин маънову мазмун ва таъинот пайдо мекунанд на ба туфайли кадом як таъиноти пешакии барои инсон муайяншудаи онҳо, балки ба туфайли он хосияту сифатҳо ва таъиноте, ки онҳо берун аз ҳастии табиӣ-ашёвии худ, дар протсесси меҳнати инсон, дар коркарди муайяни он, дар протсесси мубодилаи онҳо, хуллас дар муносибатҳои ҷамъиятӣ пайдо мекунанд. Берун аз муносибатҳои ҷамъиятӣ онҳо таъиноту функсияҳои иҷтимоӣ, истеҳсолӣ, маишиву маданӣ ва фарҳангӣ надоранд, худ аз худ дар ҳастии табиӣ-ашёвии худ олоту воситаҳои фаъолияту маишӣ ва маданияти инсони нестанд. Гандуми табиии худрӯй омада дар дастархон нон, хокаи оҳан ва дигар фулузот табару теша, дастгоҳ, олоти меҳнат, асбобу анҷомҳои дар маишат истифодабурдагӣ, дарахт  худ аз худ қоғаз, дару тиреза намешаванд. Хокаи табиии тиллову нуқра ва дигар металлҳои қиматбаҳо худ аз худ афзорҳои зебу зинати занону духтарон, кулоҳу камарбанди шоҳон, амирону рӯҳониён ва мавриди ҳасадбарии дигарон намешаванд. Онҳо мавриди парастишҳои фетишӣ фақат дар мубодила ва истеъмолу истифодабарии одамон дар муносибатҳои ҷамъиятии онҳо хислату хусусиятҳои муқаддас ва муъҷизавӣ пайдо мекунанд, мавриди парастишҳои гуногун мегарданд. Шаклҳои дигари фетишизм, ба монанди фетишизми сиёсӣ ва ҳокимият, динӣ вуҷуд доранд, ки дар онҳо на табиату ашёҳо ва падидаҳои табиӣ, балки давлатдорӣ, ҳокимияти сиёсӣ, мақому мартабаи рӯҳониён ҳамчун тӯҳфаи илоҳӣ ба одамон инъомшуда парастида мешаванд.

Хуллас, хосияту сифатҳои сеҳрноку муқаддас, ки ба предметҳо, ашёву протсессҳои табиӣ ва ашхоси алоҳида нисбат дода мешаванд, дар меҳнати объективонидашуда ва предметигардонии меҳнат, ақлу хирад, қувваву қобилият, талабот, ирода ва дигар қувваҳои моҳиятии худи одамон аст.

 

 ЗУҲУРОТИ ОЗОДИИ БОТИНӣ

 

 Барои инсон аз озодӣ дида дигар арзиши азизтару болотаре нест. То имрӯз ду фаҳмиш дар бораи озодӣ вуҷуд дорад. Ба маънои маҳдуд озодӣ худмухтории инсон, мустақилияти ӯ ва фишор наовардан ба он аст. Ин фаҳмиши на умумию мутлақ ва бе сабаб муайян кардани озодӣ аст. Вале дар олам ягон инсонро ёфтан мумкин нест, ки дорои озодии мутлақи аз ҳеҷ кас ва ҳеҷ чиз новобаста бошад. Инсон қисми табиат аст, дар ҷамъият кору фаъолият мекунад ва бо ҳазорҳо муносибатҳои ҷамъиятӣ фаро гирифта шудааст. ӯ аз қонунҳои объективии табиату ҷамъият озод буда наметавонад, фаъолияту зиндагиаш аз муносибатҳояш бо дигарон, ахлоқу одоби инсонӣ вобастагӣ дорад. То ҳоло дар фалсафаи инсоншиносӣ озодӣ гуфта, маърифати заруриятро мефаҳманд ва онро ҳодисаи соф иҷтимоӣ маънидод мекунанд. Вале бояд онро ба назар гирифт, ки дар фалсафаи антропологӣ сухан на фақат дар бораи озодии ҷамъият, миллат, синфҳо, қишрҳо ва умуман оммаҳо, балки инчунин дар бораи озодии ҳар як одами алоҳида меравад. Таносуби озодӣ ва зарурат нафақат барои фаъолияту маърифати инсон ҳамчун субъекти иҷтимоӣ зарур аст. Инсон ҳамчун дорандаи маънавияту қобилияти эҷодӣ бо зарурияти беруна маҳдуд шуда наметавонад. Дар зиндагиву фаъолият алоқамандии озодӣ ва зарурат сатҳи пӯшидаи ҳастӣ ва маҳдудияти инсонро ифода мекунад. Вале инсон, сарфи назар аз маҳдудияти худ, нисбатан мустақил аст. Аллбата озодӣ бидуни сабабият вуҷуд надорад, инсон аз шароиту муҳити зиндагӣ озод нест, вале ӯ қобилияти интихобкуниро дорад, метавонад мавқеи муайянро нисбат ба муҳит ва шароити зиндагии худ ишғол намояд. Дар ин маврид интихоб кардан ба инсон ҳамчун ба субъект тааллуқ дорад ва на ба зарурат, ки қобилияти интихоб карданро надорад, ҳарчанд, ки зарурат инсонро ба содир кардани ин ё он амал водор месозад. Меъёри «зарур бувад раво бувад» имкониятҳои субъективии инсонро, хусусан интихобкунии ӯро ба назар намегирад. Озодӣ меҳнати пуршиддат, саъю кӯшишу сарфи қувваҳои зиёди инсониро талаб мекунад, инъоми табиӣ ва илоҳӣ нест.

Дар хусуси озодӣ фикру ақидаҳои зиёди хилофи ҳамдигар вуҷуд доранд. Озодӣ номаҳдудӣ ва новобастагӣ аст, мегӯянд баъзеҳо, ҳама дар олам маҳдуданд иброз медоранд дигарон ва ба хулоса меоянд, ки озодӣ умуман вуҷуд надорад. Албатта озодии мутлақи беҳаду ҳудуд, озодие, ки аз ҳаргуна сабабу қонуниятҳои объективӣ новобаста бошад, имконнопазир аст. Вале озодӣ вуҷуд дорад. Гап дар он аст, ки онро чи тавр фаҳмидан мумкин аст. Агар озодӣ вуҷуд намедошт, дар бораи он сухан рондан ҳам мумкин намебуд, ҳар гуна маънидодкунӣ ва маънкуниҳои он ҳам беҳуда мебуд. Озодиро фақат дар таносуби муайян бо зарурияти зиндагиву фаъолият, интихобу масъулият, иродаву ахлоқи инсон ва муносибатҳои ӯ бо дигарон баррасӣ кардан мумкин аст. Озодиро бе масъулиятшиносӣ тасаввур кардан мумкин нест. То вақте, ки озодӣ бо масъулиятшиносӣ пурра гардонда нашудааст, дар таносуб бо масъулиятнокӣ амали гардонда нашудааст, ба маънои пурра дар бораи озодӣ сухан рондан мумкин нест. Дар фалсафаи Гегел ва Спиноза озодӣ ҳамчун зарурати маърифатшуда муайян карда мешавад. Ф.Энгелс озодиро нафақат зарурати маърифатшуда, балки бо кордонӣ дигаргун сохтани зарурат муайян мекунад. Файласуфи рус В.Лосский қайд кардааст, ки озодӣ аз худ ҷудо кардани худ аст, он ба инсон имконият медиҳад, ки худро аз дигарон ҷудо кунад ва шахсияти худро бишносад. Ба ақидаи файласуфи дигари рус Н.Бердяев, озодӣ эҷодкорӣ аст. Инсонро офаридгор ҳамчун эҷодкор ва нобиға офарида аст. Озодиро фақат он касе дӯст медорад, ки онро барои дигарон муҳайё месозад.

Бисёр файласуфон озодиро дар худшиносии инсон медиданд, ки гӯё вайро аз ҳар гуна маҳдудиятҳо раҳо медиҳад. Масалан, файласуфони Юнони қадим озодиро аз рӯи рафтори оқилона ва одилонаи одамон муайян мекарданд. Ба фикри онҳо, озодӣ ғуломиву бандагиро истисно мекунад. Демокрит барои он инсонро озод ҳисоб мекард, ки инсон барои зарурияти беруна дастрас нест. Афлотун озодиро идеали ҷамъияти адолатпеша ҳисоб мекард. Арасту ба фаъолиятнокӣ ва масъулиятнокии инсон аҳамияти калон дода, чунин ҳисоб мекард, ки фаъолиятнокӣ ҳамеша фаъолиятнокии озодонаи шахс аст. Спиноза фаъолиятнокии ақлу хирад, худшиносӣ, худкамолёбӣ ва озодии инсонро ба ҳам зич вобаста медонист. Кант чунин ҳисоб мекард, ки фаъолиятнокии инсон дар шуури он аст, инсон бо олами рӯйдодҳое сару кор дорад, ки онҳоро худи ӯ бо қобилияти созандагӣ ва маърифатӣ бунёд месозад.

Озодӣ бо дарки зарурат маҳдуд намешавад, дигаргунсозии онро низ талаб мекунад ва ҳарчанд, ки ин хеле аҷоиб ба назар расад ҳам, ба ҳадвайронкуниҳо дар зиндагӣ низ нигаронида шудааст. Дар зиндагии инсон озодӣ назар ба зарурат зуҳуроти олии моҳияти инсон аст ва он дар интихоби озодӣ ин ё он тарзи рафтору кирдор, амалу кор ва ҷустуҷӯи роҳҳои зиндагии инсон зоҳир мешавад.

Файласуфони Чини қадим озодиро фақат насиби хирадмандон ҳисоб мекарданд ва онро дар хиради онҳо меҷустанд. Рӯҳу равони хирадманд, мегуфтанд онҳо, оинаи шаффофест, ки дар он ҳамаи одамон худро мешиносанд. Хирадманд ба ҳамаи дигар одамон озодии худшиносии онҳоро медиҳад.

Дар асрҳои миёна, ки замони яккаҳукумронии дин буд, ғояи асосии озодӣ «раҳсипорӣ ба сӯи ҳақ» ҳисобида мешуд ва ин «роҳ ба сӯи худо» буд. Дин чунин ҳисоб мекард, ки маҳз ба воситаи эътиқоди динӣ инсон озод аст, чунки бо хости худо ва мисли худо қобилияти бунёдкорӣ дорад, чун худо мақоми онтологии оламро тағйир дода метавонад. Дар таълимотҳои динӣ тақдир ва роҳҳои зиндагии инсон пешакӣ муайян шудааст. Ин таълимотҳо озодии фардиро истисно мекунанд.

Ф.Нитcше дар бораи «худтранстендентсия»-и инсон сухан ронда, аввалин маротиба фаҳмиши манфии «озодӣ аз …» ва фаҳмиши мусбии «озодӣ барои…»-ро муқобил гузошт. Э.Фромм дар асари худ «Гурез аз озодӣ» қайд мекунад, ки дар асри ХХ ҷудо кардани проблемаи ирода ҳамчун худхоҳӣ ва худпарастӣ аз проблемаи озодӣ ба вуҷуд омад. Дар ин давра озодӣ асосан ҳамчун «озоди барои…», «биофилия», «бунёдгарон» ва «худзуҳурёбӣ» маънидод карда мешавад, ҳол он ки озодӣ дар айни замон ҳам бори гарон ва ҳам инъоми олӣ аст. Ба ақидаи худи Фромм, озодӣ бо алтернативаҳо (тазодҳо) ва оқибатҳои амалияи худи инсон зич алоқаманд аст. Озодӣ амалест, ки аз алтернативаҳо ва оқибатҳои онҳо фарқ кардани алтернативаҳои воқеӣ ва хаёливу бардурӯғ пайдо мешавад.

Аз диди С.Франкл, озодӣ якҷоя бо зарурат вуҷуд дорад, вале ҳам зарурат ва ҳам озодӣ дар андозаҳои гуногуни ҳастӣ ҷойгиранд. Ирсият, майлу рағбат, инстинктҳо ва шароиту муҳити беруна ба рафтори одам таъсири муҳим мерасонанд, вале одам озод аст, то ки мавқеву муносибати худро нисбати онҳо муайян кунад. Ҳамаи ин омилҳо ва сабабҳо дар андозаҳои антропологӣ-биологии худи инсон ҷойгиранд, лекин худи озодӣ дар андозаи рӯҳии ӯ макон дорад. Озодӣ аз қобилияти антропологии инсон ба интихобу қабул кардани ин ё он мавқеъ нисбати худ ва аз худ, аз мавқеи қабул кардаи худ берун баромадан аст. Озодӣ қобилияти худмуайянкунӣ ва худидоракунии инсон аст, ки ба худшиносии ӯ зич алоқаманд аст. Ба туфайли худшиносӣ ва қобилияти тайёр будан ба худтағйирдиҳӣ инсон метавонад  аз ин ё он майлу рағбати худ рӯ гардонад, онро бо майлу рағбат ва шавқу ҳаваси дигар иваз кунад. Озодӣ табиату хосияти кумулиятивӣ (яъне ғуншавӣ) дорад. Ҳар як кору амали воқеиятёфтаи инсон озодии ӯро афзун мегардонад, вайро барои даст задан ба кору амали дигар водор месозад, вақте ки ин охириҳо зарурати фаврӣ пайдо мекунанд. Озодӣ хилофи детерминизм (сабабият) нест, дар қиёси муайян бо зарурат озодӣ низ фаврӣ мегардад. Озодӣ имконияту қобилияти интихоб кардани он чизест, ки вуҷуд дорад, қобилияти худтағйирдиҳӣ ва дигаргунсозии инсон аст. Инсон озод аст, ки интихоб кунад, агар ӯ қобилияти озодона интихоб, кор карданро дошта бошад, ҳеҷ кас ба ӯ шарт намегузорад, ки интихоб накунад. Хуллас, «интихоби ину он» худаш паҳлӯҳои муҳими зуҳуроти озодии инсон аст.

Пайдоиши озодиро баъзе файласуфҳо, масалан ҳамон С.Франкл, ки дар боло номбар шуд, ҳамчун азсаргузаронии худсабабшавӣ, худмуайянкунӣ муайян мекунад. Сабабу омили асосии ба даст овардани озодӣ ва афзоиши шуури рефлексии инсон (худшиносии шуур) дар навбати худ фишору маҳдудиятҳои фаъолияти худи инсон ва таъсирасониҳои мусбиву манфии муҳити беруна аст.

Дар психологияи муосир озодӣ ҳамчун худмуайянкунии инсон фаҳмида мешавад. Дар ин маврид ба се паҳлӯи имкониятҳои воқеиятёбии озодии шахсӣ диққати асосӣ дода мешавад: эҳсосӣ-азсаргузаронии субъективии озодӣ; ақлонӣ (фаҳмиши рефлексивии имкониятҳои шахсӣ»); амалӣ (қобилияти дар амал тағйир додани ҳадду ҳудудҳои имкониятҳои шахсӣ).

Дар мавриди дуюм озодӣ ҳамчун шакли зуҳуроти фаъолиятнокӣ муайян карда мешавад. Ба фаъолиятнокӣ ҳамчун шакли зуҳуроти озодӣ се аломати асосӣ марбут аст: сатҳи маърифату дониш, пайвастагии онҳо бо арзишҳо, ҳадду ҳудудҳои муқоисавии (муқоисашавандаи) «озодӣ барои чӣ» ва сатҳи идорашавии озодӣ ва зиндагӣ.

Озодӣ дар онтогенез (инкишофи фардӣ) ба комёбии шахс, эҳсосу шинохти ҳуқуқҳои худ, майлу рағбати ба арзишҳои инсонии пайдокардаи ӯ алоқаманд аст.

Сатҳи инкишофи озодии шахсиро худшиносӣ ва интихоби шахсӣ муайян мекунад. Омилҳои фардии озодиро боварӣ ба имконият, қувваву қобилияти худ, амиқии фаҳмиши сабабҳо ва маҳдудияти фаъолиятнокии худи шахс, арзишҳои аз сатҳи фардӣ боло, яъне арзишҳои умумиинсонӣ, миллӣ ва ғайра муайян мекунанд.

Аз ин нуқтаи назар, озодӣ қобилияти худмуайянкунии инсон ҳамчун субъект ва дар назди худ мақсад гузоштан ва бошуурона воқеъӣ гардонидани он аст. Ҳадду андозаҳои зуҳуроти озодии шахсӣ бо он муайян мегардад, ки то кадом андоза арзишҳои интихобкардаи ӯ ба зиндагӣ ва фаъолияташ айниятноку созгоранд, ба эътиқоду боварии ботиниаш табдил ёфтаанд. Сатҳи озодии шахсӣ аз бисёр ҷиҳатҳо аз он вобаста аст, ки то чи андоза шахс ҳамчун субъекти озодӣ ба озодӣ ҳамчун ба арзиши олии инсонӣ муносибат дорад. Озодӣ уфуқҳои инсонро васеъ мегардонад ва аз инҷост, ки аз он амалиёти озодро талаб мекунад. Одами фаъолу фарҳангӣ ва озод дар як қутби зиндагӣ ҷой намегирад, ақлу хирад, масъулиятшиносӣ, дар сурате, ки аз онҳо истифода бурда тавонад, ба ӯ имконият медиҳад, ки зиддиятҳои зиндагиро дарёбад, онҳоро ба мувозинат дарорад.

Масъулиятшиносӣ шакли хоссаи назорат, худмуайянкунӣ ва худидоракунии инсон аст, ки ба туфайли он ӯ сабабгори содир кардани ин ё он рафтору кирдор ва амали худ мешавад. Озодӣ ва масъулитшиносӣ тарзи ба ҳам пайвастани ҳардуи ин паҳлӯҳои фаъолияту фаъолиятнокии инсон аст. Масъулиятшиносӣ проблемаи инсони ба камолрасида аст. Вақте, ки шуури инсон ташаккул меёбад ва ӯ худшинос мешавад, дар вай масъулиятшиносӣ ҳам пайдо мешавад. Суханбозиҳои беасосу бемаънӣ, ки гӯё баъзеҳо масъулиятшинос таваллуд мешаванд ва баъзеи дигарон масъулиятношинос, нуқтаи назарияи илмӣ нест. Дар ҳар як фарди солим ҷавҳари  масъулиятшиносӣ вуҷуд дорад. Масъулияту масъулиятшиносӣ дар сатҳу дараҷаҳои гуногун ба ҳамаи фардҳои инсони соҳибақл хос аст. Инсон дар ҷустуҷӯи маънои ҳаёти худ мутобиқ ба талаботу шароит ва вазъияти кору фаъолияти худ ва ҳам муносибати ба дигарон доштааш ба ҳар як рафтору кирдори худ ҷавобгар аст. Ҳар коре, ки ӯ мекунад ва ҳар мақсаде, ки ӯ дар пеши худ мегузорад ва ҳал мекунад, нафақат озодӣ, инчунин натиҷаи масъулиятшиносии вай аст. Озодие, ки аз масъулиятшиносӣ холӣ аст, ба бефаъолиятӣ ва сӯйистеъмолгароӣ табдил меёбад.

Озодӣ, албатта, маънои қобилияти мутаносиб ба манфияту хоҳиш ва талаботи хеш рафтору амал карданро дорад. Вале онро баъзан яктарафа, ба маънои «раво бувад — зарур бувад», «он чие, ки равост — маън нест» мефаҳманд. Чунин фаҳмиш — фаҳмиши айниятноки озодӣ нест. Фаҳмиши айниятноки озодӣ дар амиқӣ ба муайянии мушаххасу ботинии он зоҳир мешавад. Инсон ин ё он тартиботу фишори ҷамъиятиро қабул надорад, агар ин тартиботу фишор монеъаи ташаккули озодонаи шахсияту фаъолияти ӯ гардад. Ба маънии муайян, муносибати шахс ва ҷамъият ин муборизаи шахс барои озодӣ аст. «Гурез аз ҷамъият», «гурез аз дигарон», «гурез аз ину аз он» ҳамон вақт ҷой дошта метавонад, агар имконияти бемамониат ба даст овардани озодӣ барои шахс вуҷуд надорад ё маҳдуд аст, ё ба озодиҳои он фишор оварда мешавад. Он гоҳ шахс ба гӯшанишинӣ мегузарад, худро аз фаъолияту зиндагии фаъолонаи ҷамъиятӣ канор мегирад ё баръакс, ба ҷамъият ба низоъ дохил мешавад. Одатан ин гуна низоъ на ҳамавақт мақсади иғвогарона, манфиатхоҳиву манфиатҷӯӣ дорад, балки он дар ин маврид ба ҳимояи озодиҳои шахсии худ нигаронда шудааст. Аксари одамон  низ бо ин гуна низоъ ба ҷамъият дохилмешудагӣ худро қурбони манфиатҳои умумӣ мегардонанд, то ки худашон аз нав озод ва барои дигарон низ озодӣ биёранд, ба беадолатиҳои иҷтимоӣ сар фуруд наоваранд.

«Озодӣ барои …» маънои мувофиқи ирода, қобилияту талабот рафтору амал карданро дорад. Ин фаҳмиши озодӣ ҳам яктарафа аст. Ба ҳам пайвастани «озодӣ аз…» (дар мавридҳои муайян) ва «озодӣ барои…» шарти зарурии ифодакунии озодӣ ҳамчун падидаи иҷтимоӣ ва ҳамчун қувваи моҳиятии инсон аст.

«Озодӣ аз…», «озодӣ барои…» ду шакли зуҳуроти дар зиндагӣ ҷой доштаи озодӣ аст. «Озодӣ аз…» фаҳмиши он зуҳуроту тарзу ҷой доштани озодӣ аст, ки новобастагии инсонро аз таъсири қувваҳои табиӣ ва иҷтимоӣ барои он бегона ҳисоб мекунад, иродаи инсонро ба ҷои аввал мегузорад, омилҳои аввалро монеъаи иродаи он мешуморад. Ин фаҳмиши озодӣ тарзу роҳҳои тағйир додану дигаргун сохтани вазъияту шароити мавҷудаи кору зиндагӣ ва фаъолияти инсонро яктарафа маънидод мекунад. Вале озодӣ роҳи яктарафаи фақат аз ирода бар меомадагӣ нест. Омилҳои субъективӣ ба монанди масъулият, мустақилият, майлу рағбат ҷасорат, бандагӣ, беҷуръатӣ, кулли шароитҳои зиндагиву фаъолият, муносибатҳои иҷтимоӣ, сатҳи ҷаҳонбиниву инкишофи шахсӣ – омилҳое мебошанд, ки сатҳу самтҳои гуногуни озодиро дар зуҳуроти мусбӣ ва манфии он муайян мекунанд. Озодӣ инъоми табиӣ ва илоҳӣ нест, балки онро дар меҳнату мубориза ба даст меоранд, на дар хобу хаёлот. Озодӣ фақат ҳудудҳои яктарафаи инкишофи он нест, аз ягонагӣ ва бо ҳам омезишёфтани мустақилият, ҷасорату кордонии шахсӣ, худдорӣ кардан аз кору амале, ки озодии дигаронро маҳдуд месозад ва тамоми шароитҳои объективии суратгирии он иборат аст. Озодӣ дар иҷрои кору амале сурат мегирад ва зоҳир мешавад, ки ба дигарон зарару зиёне намеоварад. Принсипи озодии баробарӣ бевосита ба принсипи худшиносӣ, худсозӣ, худмуайянкунӣ ва зуроварӣ накардан ба дигарон зич алоқаманд аст. Баъзан озодиро ба маънии содир кардани кору амал, рафтору кирдоре мефаҳманд, ки аз хоҳиши худсарона ва субъективона ба миён меояд, аз ҷумла аз бадхоҳӣ, кинаву адолат, вале чунин роҳи дарёфт кардани озодӣ роҳи айниятноки ба даст овардани озодӣ нест.

Фаҳмиши мусбии озодӣ — «озодӣ барои …»  маънои худшиносӣ, худвоқеиятдиҳӣ ва дар ин замина азхуд кардани олами  атрофро дорад. Бе «озодӣ барои…» «озодӣ аз» ва баръакс, бе «озодӣ аз…» бе «озодӣ барои …» ба даст оварда намешавад. Дар мавриди баррасии ин ду фаҳмиши озодӣ, албатта, вазъияту меъёрҳои объективии воқеиятёбии онҳоро ба назар гирифтан зарур аст.

Озодӣ ба озодии ботинӣ ва озодии зоҳирӣ, яъне амал кардан ҷудо мешавад. Ҳар ду шакли зуҳуроту воқеиятёбии он дар ҳампайвастагӣ ба якдигар ба амал меояд. Дар ҳарду маврид озодиро ҳамчун бесабабӣ фаҳмидан мумкин нест. Детерминистҳо озодиро ҳамчун пайравӣ ба рӯйдоду ҳодисоти беруна мефаҳманд, ки ин омили субъективии ирода ва талаботу манфиятҳои инсонро барои ба даст овардани озодӣ ба этибор намегирад. Барои дуруст фаҳмидани моҳияти озодӣ, бояд ба мафҳумҳои «фатализм» ва «волюнтаризм» диққат дод. Волюнтаризм хоҳишу иродаи инсонро омили асосии зиндагӣ, рафтору амал ва фаъолияти ӯ медонад, мақому аҳамияти ақлу хиради вайро паст мезанад (Шопенгауэр, Нитсше). Волютаризм маънои ба эътибор нагирифтани қонунияту вазъияти объективиро дорад ё онҳоро дар фаъолияту зиндагии инсон дуюмдараҷа ҳисоб мекунад, қонунҳои объективии табиат ва ҷамъиятро ба назар нагирифта хоҳишу иродаи субъективии инсонро нафақат «хиради олӣ» ва муайянкунанда, балки омили ягона ва яккаҳукумрон дар олам ҳисоб мекунад.

Фатализм –назарияи қазову қадар, чунин тасаввуроту таълимотест, ки мувофиқи он тамоми рафти таъриху зиндагии инсонҳо аз азал пешакӣ муайян гардидааст ва онҳо дар зиндагию фаъолияти худ аз ин нақшаи пешакӣ муайян гардидашуда ҳамчун фармуди тақдир берун баромада наметавонанд, якумрӣ побанди онанд. Ва ин пеш аз ҳама фармуди илоҳӣ, зуҳуроти иродаи худо аст. Мувофиқи тасаввуроту таълимотҳои фаталистӣ, тамоми рафти зиндагӣ, рафтору амал, рафтору кирдори инсон формуди тақдиру қисмат аст, ки дар паси он иродаи худо истодааст. Фатализм дар шаклҳои дигар — «фатализми табиӣ», «фатализми таърихӣ», мутлақан муболиға кардани қонунҳо ва вазъиятҳои объективӣ ва ғайра зоҳир мешавад. Тарафдорони фатализми табиӣ қонунияту протсессҳои табииро аз меъёр зиёд муболиға карда, инсонро дар назди онҳо оҷизу ночиз медонад, маърифату шуур ва фаъолияти дигаргунсозандаи онро паст мезанад. Фатализми таърихӣ айнан ҳамин хел мақоми инсонро дар маърифату истифодабарии қонунҳо ва протсессҳои таърихӣ паст мезанад, ӯро дар назди онҳо заифу бечора ҳисоб мекунад. Асоси фатализмро тасаввурот дар бораи тартиботи азалан муайяншудаи олам ташкил медиҳад. Дар он ҳамаи рӯйдодҳои табиӣ, ҷамъиятӣ ва шахсӣ пешакӣ муайян шудаанд ва аз онҳо рӯ гардонидан мумкин нест.

Таълимотҳои детерминистие ҳам вуҷуд доранд, ки ҳамаи ҳодисаву рӯйдодҳоро дар табиату ҷамъият ва зиндагии инсон қатъиян бо рӯйдодҳои пешина ҷойдошта муайян мекунанд. Мувофиқи ин таълимотҳо, агар зиндагиву фаъолияти инсонро ба назар гирем, ба ҷуз рӯйдодҳои пешина дар онҳо чизи нав ба вуҷуд намеояд, дар зиндагиву фаъолияти инсон интихоби мустақиле, ки интихоби озоди худи ӯ бошад, вуҷуд надорад.  Фатализм як тарзи сабабмуайянкунии сарбаста ва дар худ маҳдудшуда аст. Дар ин таълимот оғозу рафти зиндагӣ, ҳама майлону зуҳуроти он қатъиян азалӣ муайян шудаанд, чи тавре, ки муайян шудаанд, дигар тағйир намеёбанд (Гоббс, Спиноза, Лаплас). Мувофиқи он, дар таъриху зиндагии одамон ягон роҳи интихоби озод ва алтернативӣ вуҷуд надорад. Зарурати пешдиду пешгӯӣ ва пешомадҳои аз он ба миён меомадаи ҳаётӣ  дар астрология, таълимотҳои динӣ ва утопияҳои иҷтимоӣ низ мавриди баррасиҳо мешаванд.

Хусусияти муҳимтарини озодӣ муайянии ботинии он аст. Муайянии он дар интихоби тарзу роҳҳои мубориза барои озодӣ, дар муносибатҳои мушаххаси шахс ва ҷамъият зоҳир мешавад, масалан, вақте, ки одамон бо беадолатиҳои иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ мубориза мебаранд, озодиҳои поймолшудаи худро ҳимоя мекунанд. Вале дар муборизаҳо барои ба даст овардани озодиҳо ва аз байн бурдани беадолатиҳо, соҳиб шудан ба озодиҳои нав, агар ин мубориза оқилона бурда нашавад, дар он сифатҳои дигари шахсии худро гум кардан мумкин аст. Чунин мубориза барои озодӣ метавонад ба акси худ табдил ёбад, аз он ноумед шуда, кас метавонад рӯ ба дунёбезорӣ, гӯшанишинӣ ва гурез аз олам оварад. Вале аксар вақт, чи тавре ки ҳаёт ва таърих нишон медиҳад, одам ба муҳити атроф — ҳам табиӣ ва ҳам иҷтимоӣ мутобиқ мешавад, хоҳишу ниятҳо, манфиату талаботҳои худро мутобиқ ба вазъияти кунунии зиндагӣ ташаккул медиҳад, то ки озодиҳои навро соҳиб шавад.

Озодӣ падидаи мурраккабу зиндиятноки иҷтимоӣ ва бори вазнинест барои инсонҳо, онро ба осонӣ ба даст овардан мумкин нест. Беҳуда «гурез аз озодӣ» нагуфтаанд. Хусусан вақте, ки сухан дар бораи таъмин намудан ва воқеӣ гардонидани озодиҳои «ба ҳамдигар баробар» ва «якандоза» меравад.

Масъалаи озодӣ дар фалсафаи экзистенсиализм назар ба дигар равияву мактабҳои гузаштаву ҳозираи фалсафӣ мавқеи хосса дорад. Экзистенсиализм озодиро барои инсон зарурати ҳатмӣ ва фаврӣ муайян мекунад. Ж.П.Сартр яке аз асосгузорони экзистенсиализми франсузӣ, чунин ақида дорад, ки инсон ба озодӣ маҳкум шудааст. Инсон «тарзи муайяни ҳастӣ» аст, вай барои худ ва барои олам ҷавобгар аст. Инсони ба озодӣ маҳкумшуда тамоми вазнинии бори оламро ба души худ мегирад, чунки ҳамеша имконияти интихоб кардан дорад, кӯшиш мекунад масъулиятро ба гардани худ гирад ва чунин масъулиятшиносиро аз дигарон низ талаб кунад. «Масъулияти мутлақ, — мегӯяд Сартр, — натиҷаи мантиқии озодии мост». Ба таъбири Сартр, инсон аз гузаштаи худ, аз таъсиру фишори афкори умум, аз муқаррароти иҷтимоӣ озод аст. Ҳамон кас озод аст, ки ахлоқи хоссаи худро дошта бошад. Озодии мутлақи ботинии инсон, новобаста будани ӯ аз зарурати берунӣ вайро ба «равзанае дар ҳастӣ табдил медиҳад». Инсон аз ҳама сабабҳои механикиву беруна озод аст, ҳамеша дар орзуи «ҳастии ҳақиқӣ» аст. ӯ орзу мекунад, ки «дар як вақт ҳам ҳасти бошад ва ҳам шуур». «Ин лоиҳаи асосии инсон аст», мегӯяд Сартр. Вале ин лоиҳа — лоиҳаи ормонии худи Сартр аст, на умуман лоиҳаи инсон. Озодии ҳақиқӣ дар ҳолату вазъияти интихоби экзистенсиалӣ барои зиндагӣ маънои муайян дорад. Фард ҳамчун «экзистенсия», «ҳастӣ дар ин ҷо», «ҳастӣ барои худ» азалӣ аз асосҳои субстансионалӣ, ки ҳастии шахсии онро муайян мекарда бошад, маҳрум аст. ӯ худ лоиҳаи худ аст, то он ҳадду худуд вуҷуд дошта метавонад, бо кадом ҳадду ҳудуд худро воқеият медиҳад. Ҳастии шахсӣ аз муайян намудани мақоми фард дар олам ва масъалагузорӣ барои маънои ҳаёт, азсаргузарониҳои эҳсосии ҳастӣ сар мешавад. Дар экзистенсия ва ҳастии шахси аз ҷониби инсон охирӣ муваққатӣ будани ҳастии худро на ҳамчун пайи ҳам рӯй додани падидаву ходисаҳои зиндагӣ, бурду бохти он, балки ҳамчун охират, «ҳастӣ барои марг», ҳамчун фиреби ақл дар хусуси тартиботи олам ҳис мекунад. Фард дар олами бемаънӣ одами ноумеде ҳаст, ки дар ҳолати парешонҳолӣ вуҷуд дорад. Маҳз ҳамин ҳолату тарзи вуҷуд доштани ӯ дар олам озодӣ аст. Фақат дар шароити озодӣ фард худро пурраю айниятӣ эҳсос мекунад. Озодӣ кору амалест, ки ҳастиро равшан месозад, нурпошӣ мекунад.

Интихоби экзистенсиалӣ дар таълимоти Сартр омили муайянкунандаи худшиносии инсон ҳамчун худи он аст. Сартр зиндагии фардиро аз зиндагии шахсӣ ҷудо месозад, ки  ҳарду шакл майлонҳои гуногун доранд: зиндагии фардӣ худнигоҳдорӣ, худафзоишёбӣ аст, ки бе қурбониву муҳаббат муяссар намегардад. Оқибати мантиқии чунин мавқеъи инкор кардани ҳастӣ ҳамчун асосӣ ғуломӣ аст. Озодӣ ҳамчун ҳеҷ, бесарусомонӣ, имконияти холис ба сифати асоси онтологии эҷодиёт ба шахс ҳамчун ӯҳдадории ӯ дода шудааст. Эҷодиёт фақат дар мавриди озодие вуҷуд дошта метавонад, ки онро аз ҳастӣ берун овардан ва пайдо кардан мумкин нест. Шахсият моҳияти эҷодии инсон аст. «Озодӣ, — мегӯяд Сартр, — гузаштаро аз бозӣ берун мебарорад», инкор робитаи гузашта ва ҳозира аст, чунки озодӣ дар зиндагӣ рахна (ковокӣ ё сӯрохиеро) ба вуҷуд меорад. Дар экзистенсиализми Сартр детерминизми психологӣ рад ва қурбони озодӣ гардонда мешавад. Бо номи озодӣ қонуниятҳои иҷтимоӣ ва табиӣ-биологии майлу рағбатҳои инсонӣ низ рад карда мешаванд. Ин волюнтаризм дар экзистенсиализми Сартр буда, хилофи ақидаи илмӣ аст, хусусан вақте, ки ӯ дар бораи «хусусигардонии озодӣ» сухан меронад, моҳияти объективии онро инкор мекунад ва мегӯяд, ки озодӣ ба маърифати зарурати объективӣ ягон муносибате надорад. ӯ мегӯяд: озодии инсон новобаста аз имконияти амалӣ гардонидани майлу рағбат ва хоҳишаш вуҷуд дорад, чунки худи хоҳиш майлу рағбат, мақсаднокӣ, интихоби мақсадҳо басанда аст, ки инсон озод бошад. Озодӣ натиҷаи фаъолияту комёбиҳои ба даст овардаи худи инсон нест, худи майлу рағбати инсон озодӣ аст, чи хеле, ки озодӣ майлу рағбати вай аст. Ягон вазъияти объективӣ инсонро аз озодӣ раҳо дода наметавонад. Озодӣ дар ҳаргуна вазъият вуҷуд дорад, дар интихоби инсон ниҳон аст ва зоҳир мешавад. Озодӣ муайян кардани муносибати инсон ба ин ё он вазъият аст.

Мафҳуми озодӣ дар экзистенсиализми Сартр моҳияти субъективона (субъективистӣ) дорад, чунки ба гуфти ӯ, муносибати амалии инсон ба муҳити беруна новобаста аз охирӣ вуҷуд дорад. Мустақилии инсон дар он вуҷуд дорад ва зоҳир мешавад, ки ӯ вобастагии худро мефаҳмад ва ба он озодона итоат мекунад. Дар ин маврид ҳам ӯ озод аст, чунон ки дар мавриди қабул накардани итоаткорӣ ва бандагӣ. Вазъияти объективӣ на худ ба худ инсонро маҳдуд мегардонад ва ба ӯ фишор меорад, балки ба он андоза ва то ҳамон ҳадду ҳудуде ба ӯ фишор меорад ва ӯро маҳдуд мегардонад, ки онро худи инсон ҳамчун маҳдудии худ мефаҳмад ва қабул мекунад. Маҳдудияти инсон бо он ҳудуду андозае муайян мегардад, ки онро то кадом ҳадду андоза худи ӯ мефаҳмад ва муайян мекунад, мехоҳад ва қабул мекунад. Сартр мегӯяд: ҳамин ки мо аз хоҳишу майлу рағбати худ даст кашидем, вазъияти мавҷуда барои мо монеъа намешавад. Вале Сартр дар ин маврид дар хусуси олам не, балки дар бораи тағйир додани муносибати инсон ба олам сухан меронад. Категорияи «озодӣ»-ро Сартр ба категорияи «зарурат» муқобил мегузорад. Дар экзистенсиализми Сартр мақсаднокӣ дар озодии инсон, орзуву ормонҳои он аз сабабият канда мешаванд. На ҳозира ва воқеияти имрӯза, балки лоиҳаи оянда дар шуур меъёри озодӣ аст. Ба замми он, оянда новобаста ба имконияти воқеият пайдо кардани он маънидод карда мешавад. Озодиро интихоби мақсад муайян мекунад. Вале чунин ояндабинии Сартр волюнтаризми ашадӣ аст, ки дар таъбири ӯ, ба зарурат табдил меёбад. Дар ин фаҳмиши озодӣ ҳамаи омилҳо ва қонуниятҳои ташаккулёбӣ ва ба даст овардани озодӣ вайрону валангор мешаванд. Озодии мутлақе, ки Сартр мегӯяд, инсонро аз озодии ҳақиқиву объективӣ озод карда наметавонад. Худи озодӣ ҳадду ҳудуди мутлақи ягонаи он аст, — мегӯяд Сартр.- Озодӣ тақдири инсон аст. Чи тавре, ки мебинем, худи фалсафаи озодии Сартр — фалсафаи озодӣ аст, вале на он фалсафаи озодие, ки дар зиндагиву фаъолияти инсон ва муносибатҳои он ба олам объективона сурат гирифта, воқеият пайдо мекунад. Дар экзистенсиализми Сартр озодӣ аз воқеияти объективӣ новобаста ва ҷудо вуҷуд дорад, озодии мутлақгардонидашуда дар вуҷуди худи инсон аст ва дар ниҳояти кор ба «озодии хоҳиш»-и он табдил меёбад, яъне «озодӣ» — хоҳиш ва вуҷуд доштани «ман» аст. Фаҳмиши сартрии озодӣ мухолифу муқобили ҳаргуна воқеият ва оштинопазирӣ  ба ин воқеият аст. Нооромӣ, ноқаноатмандӣ, изтироб, мушаввашӣ, даҳшат — хусусиятҳои асосии мавҷудияти инсон аст, — мегӯяд Сартр, «мо ноором ҳастем… оромӣ майлу рағбати беҳуда аст».

Барои Сартр робитаҳои шуур бесабабанд, робитаҳои худмаъноанд, барои ҳамин ҳам инсон дар ҳаргуна роҳҳои пешгирифтааш ва мавқеи ишғол мекардааш мутлақо озод аст. Инсон дар зиндагиву фаъолияташ худаш худашро интихоб мекунад ва ин зиндагиву фаъолияти вай мазмуну мӯҳтавои худвуҷудоштани ӯ аст.

Озодӣ ҷавҳари инсоншиносии Сартр аст. Инсонмарказӣ, инсонгароӣ ва худпарастии инсон принсипҳои асосии экзистенсиализми онанд. Озодӣ ҳамчун масъалаи марказии экзистенсиализми Сартр сабабият, ақлоният, фаҳмиши сабабиятии озодии инсонро инкор мекунад. Дар таълимоти ӯ озодӣ ба маънои бесабабӣ истеъмол карда мешавад. Озодие, ки дар бораи он Сартр сухан меронад, инсонро аз протсессу қонуниятҳои объективии табиату ҷамъият берун мепартояд. Озодӣ, — мегӯяд ӯ, — берун аз зарурат ва новобоста аз он вуҷуд дорад, чунки озодӣ ягон сабабу асоси объективӣ надорад. Озодиро имкониятҳои худи инсон муайян мекунад, яъне озодӣ аз инсону амали худи инсон бармеояд, на вобаста ба қонуниятҳои объективии олам. Чунин озодӣ аз будан ё набудани инсон вобаста аст. Инсон чи хеле, ки ҳаст, ҳамон хел худашро интихоб мекунад, ё ки дармеёбад. Ҳозира ба гузашта робитаи қонунӣ надорад, озодӣ новобаста аз гузашта вуҷуд дорад, чунонки оянда аз ҳозира вобаста нест. Озодӣ новобастагии инсонро аз вақту замон ифода мекунад, чунки худи инсон озодӣ аст.

Дар экзистенсиализми Ясперс «экзистенсия» ва «озодӣ» мафҳумҳои ҳаммаъноанд. Ба ақидаи  ӯ, хато мебуд, гӯем, ки экзистенсия дорои озодӣ аст, ё ки дар худ ба сифати яке аз ҳолатҳои худ озодиро дорост. Агар гӯем, ки экзистенсия озодӣ аст, ин ҳам хато мебуд, чунки худи экзистенсия озодӣ аст. Мувофиқи таълимоти Ясперс, озодиро дар олами предметӣ дарёфт кардан мумкин нест. Озодӣ дар ягон сатҳи ҳастии инсонӣ дарёфтнашаванда аст. На дар сатҳи ҳастии эмпирикӣ, на дар сатҳи шуури ӯ, на дар сатҳи рӯҳии ӯ. «Озодӣ берун аз ҳастии худӣ» вуҷуд  надорад. Дар олами предметӣ ҳеҷ як «ҷой», «сӯрохӣ» ё «рахна» нест, ки ба он озодӣ ворид сохта шавад. Ясперс қотеъона изҳор мекунад: «ё инсон ҳамчун предмети тадқиқотӣ, ё инсон ҳамчун озодӣ». Ҳама он чие, ки инсон интихоб мекунад, мегӯяд ӯ, даъвати экзистенсия аст. ӯ чунин ҳисоб мекунад, ки муошира ва робитаи фард бо фардҳои дигар сохтори ҳастии ӯро муайян мекунад. Ҳастии инсон ҳастии муштарак бо дигарон аст ва он дар ҳамдигарфаҳмии фардҳо зоҳир мешавад. Экзистенсия бе коммуникатсия вуҷуд надорад, новобаста ба коммуникатсия озодӣ ҳам вуҷуд надорад. Озодии «ман» метавонад ҳамон вақт вуҷуд дошта бошад, агар дигарон озод бошанд. Коммуникатсия воситаи ба даст овардани озодӣ аст, набудани коммуникатсия боиси нестшавии озодӣ мегардад.

 

 

 Маънои ҳаёт ва таъиноти инсон

 

Маънои ҳаёт масъалаест, ки ҳамеша барои инсон пеш меояд, ҳам вақти кору амали муқаррарии ҳаррӯза, ҳам вақти маърифати талаботу манфиатҳо, ҳам вақти андешарониҳо дар хусуси зиндагии кунунӣ ва ояндаи наздику дури он… Инсон ҳамеша дар андешаи он аст, ки барои чӣ ӯ зиндагӣ мекунад, ҳол он ки ӯро дар пеш марг интизор аст, имрӯзи зиндагии ӯ аз зиндагии дирӯзааш чӣ фарқе дорад, бо кадом мазмун, ҳадду ҳудуди нав ғанӣ гардид, фардо зиндагиаш чигуна хоҳад буд. Дар назди инсон масъалаи маънои зиндагӣ низ вақте ба пеш меояд, ки ба сабабҳои гуногун зиндагии пеш аз ин аз сар гузарондаи ӯ дар гузашта мондааст ва ӯ имрӯз зиндагии худро ҳис мекунад, аз он қаноатманд аст, агар не, ба ягон беҳбудӣ, чизи хубтар мароқу манфиат зоҳир мекунад ё мисли рустанӣ вуҷуд дорад. Дар мавриди охир бештар дар бораи маънои зиндагӣ дар ҳозира, дар ҳолату вазъияти кунунии зиндагӣ андеша меронанд. Ба гузашта назар андохта, дар бораи дирӯз кӣ буд, ҳозир кӣ аст, фардо кӣ ҳоҳад шуд, дар оянда ӯро чӣ интизор аст, меандешад. Орзуву ормон, ҳавасу интизориҳо аз оянда низ паҳлӯи муҳими маънои зиндагии ӯро ташкил медиҳанд. Зиндагии ӯ доимо дар ҷунбишу ҳаракат аст, ҳар соату рӯзи ӯ бо ягон навигарӣ ва мазмуни тоза пурра карда мешавад ва ё бе таъсири тағйироти назарас мемонад, чи тавре, ки кӯҳнасолон ва барҷомондагон шикоят мекунанд, «ба ғайр аз имрӯз дигар чизро намебинам».

«Маънои ҳаёт», пеш аз ҳама, масъалаи фалсафӣ аст ва мулоҳизарониҳои фалсафиро дар бораи мақсаду таъиноти ҳаёти инсон дар бар мегирад. Дар таърихи фалсафа ду фаҳмиши мухталиф доир ба маъно ва таъиноти ҳаёти инсонӣ вуҷуд дорад. Яке аз онҳо мавҷудияту маънои ҳаёти инсонро дар ҳастии индунёии ӯ мебинад, дигаре дар муқаррароту «меъёрҳо»-и ондунёӣ — трансенденталӣ, ки гӯё комилан ва қатъиян арзишҳои ҳаёти инсониро муайян мекунанд. Таълимотҳои теологӣ-илоҳиётшиносӣ ҳаёти инсонӣ, мазмуну мӯҳтавои онро, кай дар куҷое ва чигунае, ки набошад, инъоми илоҳӣ меҳисобанд. Дар таълимотҳои ахлоқии Чини қадим арзишҳои ҳаёти инсонӣ бо идеали озодии ботинӣ муайян карда мешавад, масалан дар фалсафаи Конфутсий ва даосизм. Нуқтаи назари теологӣ дар бораи маънову таъиноти ҳаёти инсон бо номи Арасту низ алоқаманд аст. ӯ мегуфт, ки барои баъзеҳо моҳияти ҳаёт дар бахту накӯкорӣ, барои дигарон дар ақлу хирадмандӣ, барои сеюмиҳо дар дурандешӣ зоҳир мешавад. Дар таълимотҳои файласуфони дигари Юнони қадим бахт сарвати олӣ муаррифӣ мешавад, ки баҳри инсон қаноатмандӣ меоварад. Эвдемонизм (таълимот дар бораи ҳаловату хушнудӣ) бахтро мақсади олии ҳаёт ҳисоб мекунад. Бархилофи ақидаҳои номбаршуда, стоикҳо мегуфтанд, ки ҳаёти инсон фоҷиавӣ ва бадбахтӣ аст. Насибу қисмати инсон пуртоқатона мубориза бурдан бо хавфу хатари пешомада, маҳрумият ва марг аст. Стоикҳо маънои ҳаётро дар пояи (инстансияи) ғайри фардӣ ё аз сатҳи фард болоистода — табиат, қонунҳои таърихи иҷтимоӣ ва амри илоҳӣ медиданд. Нуқтаи назари теологӣ аз он иборат аст, ки инсон ҳаёти худро, ки «мақсади олии аз боло додашуда аст» бояд ба ин мақсади олӣ равона ва тобеъ кунад, чунки «мақсади олӣ»-и инсон маҳз дар ҳамин аст ва маънову таъиноти дигаре надорад.

Фалсафаи замони Эҳё маънои ҳаёти инсонро на дар муқаррароту қувваҳои трансендентӣ, балки дар ҳастии худи инсон, дар мақсадҳои аз зиндагӣ ва фаъолияти воқеию пешгузоштаи инсон  медид. Дар таълимоти антропологии И.Кант маънои ҳаёт қонуни куллию барои ҳамагон ҳатмии ахлоқӣ, дар табиати оқилонаи инсон зоҳир мешавад. Дар фалсафаи Гегел ҳаёти инсон худро зуҳуроти худинкишофёбӣ ва худшиносии «рӯҳи инсон» дар меёбад, ки он азхудбегонашии «рӯҳи ҷаҳонӣ» аст. Дар таъбири файласуф-илоҳиётшиноси рус Бердяев, маънои ҳаёт аз худи ҳаёт бармеояд, вале маънои ҳаёт аз ҳаёт, яъне чи хеле ки худи ҳаёт аст, боло меистад. Мо, мегӯяд Бердяев, маҷбурем эътироф кунем, ки бархилофи ҳаёти бардурӯғ ва қалбакӣ кадом як ҳаёти ҳақиқӣ вуҷуд дорад. Ғайр аз ҳаёти биологӣ ҳаёти рӯҳӣ вуҷуд дорад ва он нафақат ҳаёти инсонӣ, балки ҳаёти илоҳиро дар бар мегирад. Ҳаёт барои мо метавонад рамзи арзишу накӯкории олӣ бошад. Худи арзишҳои ҳаёт рамзҳои ҳақиқии ҳастии ҳақиқии инсонанд, ҳастии он бошад, рамзи асрори ниҳонӣ аст. Аз ин ҷост, ки Бердяев маънои ҳаёти инсонро дар худо ва иродаи он, на дар олами воқеӣ — табиат, ки зиндагиро ба инсон додааст ва на дар фаъолияту маънавиёти худи инсон мебинад.

Ду тарзи фаҳмишу маънидодкунии ҳаёту марг вуҷуд дорад: объективигароёна (Спиноза, Голбах, Гегел) ва догматикӣ-динӣ. Маънидодкунии дуюмро тасаввурот дар бораи тартиботи азалии олам ва зиндагии одам дар он ташкил медиҳад, ки мувофиқи он зиндагии инсон, роҳу равиш ва мазмуну мундариҷаи ҳар амале, ки аз инсон бармеояд, муқаррароти пешакӣ муайяншудаи азаливу илоҳӣ аст. Барои инсон муҳим он аст, ки ин муқарраротро фаҳмад, ба он шакку шубҳа надошта бошад, ба он чун ба тақдир ва таъиноти худ тан диҳад, мутобиқи он зиндагӣ ва кору амал кунад.

Фаҳмиши дигари маънои ҳаёт ва таъиноти инсон вуҷуд дорад, ки он аз мавқеи субъективизм баррасӣ мешавад ва худфаъолиятӣ, худсозӣ ва эҷодкории инсонро дар мадди аввал мегузорад. Ба ин гуфторҳои зерин, ба монанди «Инсон андозаи ҳамаи чизҳост» (Протагор), «Инсон бунёдгари худ аст» (Мирандола), «Инсон ҳамеша аз худ пеш мегузарад» (Паскал), «Одам барои одам худо аст», «Ғайр аз худи одам худои дигаре нест» (Фейербах), «Инсон барои инсон мавҷуди олӣ аст» (Маркс), «Худо одам аст» (Энгелс) «Ҳ­ама чиз барои одам ва ба нафъи одам» (шиори замони шуравӣ) мисол шуда метавонанд.

Фикру мулоҳизаҳои дар боло зикршуда ба ҳамдигар айниятнок нестанд, ҳар яке аз онҳо ин ё он паҳлӯ ва ҷанбаи маънои ҳаёт ва таъиноти инсонро ё аз ҳад зиёд муболиға мекунанд, ё ба ҳадди ғайриилмӣ бурда мерасонанд, масалан чуноне, ки дар тасаввуроту таълимотҳои трансендентӣ. Дар зиндагии воқеии худ, ки бо ҳазорҳо қонуниятҳо, муносибатҳо ва тасодуфҳо печида аст, ба инсон лозим меояд, ки дар ҳамон як вақту шароит ҳам объект ва ҳам субъекти зиндагӣ ва фаъолияти худ бошад. ӯ тобеи қонунҳои объективии табиату ҷамъият ва фаъолияти худ аст ва ҳамзамон қудрат дорад, ки барои зиндагӣ ва ба нафъи худ аз онҳо истифода бурда барад.

Ҳаёти инсон ягон маънои азалӣ ва пешакӣ муайяншуда ва тағйирнаёбанда надорад, мазмуну маънои худро дар воқеияти доимо ҷорӣ ва беинтиҳо ташаккулу инкишофёбандаи худи он ҷустан ва дарёфтан мумкин аст. Маънои ҳаёти инсонро дар чигунагии воқеии ҳозира ва пешомадҳои он дарёфтан мумкин аст. Маънои зиндагиашро инсон худаш воқеӣ мегардонад. Маънои зиндагии ӯ дар ҳар лаҳзаву соати зиндагӣ, фаъолият ва муносибатҳои бо олам доштааш бунёд мегардад, ки ба ҳозира ва оянда нигаронда шудааст.

Э.Фромм ба ду модуси ҳаёти инсон – худнигоҳдорӣ, худмайлондиҳӣ ва худмайянкунӣ дар олам аҳамият медиҳад. Ҳама он чиеро, ки инсон муайян мекунад ва дар бораи он фикр ва мутобиқ ба он амал мекунад, дар шакли «будан» ва «доштан» зоҳир мешавад. Мутобиқ ба ин ду модуси (тарзи) вуҷуддориву зиндагии инсон ду муносибати аз якдигар фарқкунанда ба моҳияти ҳаёт ва дар ҳамин ду шакл воқеӣ гардонидани он сурат мегирад, мегӯяд Фромм. Касе, ки ба «ҳастӣ», «будан» нигаронда шудааст, ба воқеятдиҳии маънои нотакрори ҳаёти худ саъю кӯшиш мекунад. «Будан» дар зиндагии ӯ маънои дӯст доштан, эҷод кардан, ба дигарон хизмат ва некӣ кардан ва худро қурбон карданро дорад. Чунин шахс маънои ҳаёти худро дар хизмат ба дигарон, ба нафъи умум ва созандагиву бунёдкорӣ мебинад. Чунин шахс фақат бо ҳамин тарзу роҳҳо худашро ҳамчун шахс ташаккул медиҳад ва маънои ҳаёти худро ғанӣ мегардонад.

Шахсе, ки ба «доштан» нигаронда ва дода шудааст, баръакс, маънои зиндагии худро дар он мебинад, ки ҳарчи бештар молу сарват, давлат дошта бошад, «гирад»у  «дошта» бошад.

Инсон ба зиндагии худ ҳамон вақт маънои бою пурмазмун дода метавонад, ки агар зиндагиашро бо хубиву хушбахтӣ аз сар гузаронад, кору бори худро ҳарчи хубтару беҳтар ба роҳ монад, дар тамоми ҷабҳаҳои зиндагиаш ҳамчун шахси нотакрор ташаккул ёбад, субъекти мустақилу худмухтори зиндагии худ бошад. Зарурати худсозӣ, худфаъолиятӣ, худвоқеиятдиҳӣ, такмилу инкишоф додани ақлу хирад, қобилияту талабот, шахсият ва дигар қувваҳои моҳиятии худ — ин таъиноти ҳар як инсон дар зиндагӣ аст. Маънои зиндагӣ на дар он аст, ки инсон чун ғулом ба «нуфузмандон» (авторитетҳо) хизмат кунад, дар ҳама паҳлӯҳои зиндагиаш ба онҳо кӯр-кӯрона итоат намояд, ё ки сифатҳои волои инсонии худро қурбону тобеи одатҳо, рафтору кирдори бемаънӣ, бехирадонаи худ гардонад. Маънои зиндагӣ дар он аст, ки ҳар як кас қувваву қобилияти эҷодӣ ва бунёдкории худро озодона ташаккул ва инкишоф дода, онҳоро пурсамар ба нафъи худ, ҷамъият ва мардум равона созад.

 

 Марги инсон 

                                         

Инсон ягона мавҷудест, ки миранда будани худро медонад, вале маргро бартараф карда наметавонад. Фаҳмишу маънидодкуниҳои гуногуни марг вуҷуд доранд. Яке аз фаҳмишу маънидодкунии марг аз мавқеи динӣ аст, ки мувофиқи он зиндагии муқаррарии индунёӣ худ аз худ бе бақо аст, одамон ба дунё меоянд, меҳнат мекунанд, касал мешаванд, азобу шиканҷа мекашанд…ва охиран мемуранд. Зиндагӣ гузарост, ин дунё барои инсон бебақо ва фонист. Вале дар рӯҳу ҷони инсон, ки миранда нестанд, ғояҳои абадӣ, некӣ, адолат, ғояи худо — манбаи ҳамаи корҳои накӯ ҷой гирифтааст. Агар мо фақат фардҳои ҷисмонӣ-эмпирикӣ ва муваққатӣ мебудем, ба абадият майлу рағбат ва дилбастагӣ намедоштем. Маънои зиндагӣ дар худо аст ва ҷони абадӣ вуҷуд дорад, ки ҳамҷоя барои мо пешомадҳои хубу некро муайян мекунанд. Ин фикрро дар таълимотҳои динӣ дар бораи марг илоҳиётшиноси рус Бердяев ин тавр баён кардааст. Ҳаёт дар дунё ба ҳамон андоза маъно дорад, ки марги инсон дорост. Агар дар олам марг намебуд, ҳаёт маънои худашро гум мекард. Ҳаёт, ба фикри Бердяев, аз он сабаб наҷибу арзишнок аст, ки  дар он марг ниҳон аст. Ҳаёт интиҳо дорад ва ин ба он далолат мекунад, ки инсон барои зиндагии дигар — «зиндагии олӣ», яъне ондунёӣ таъинот дорад. Дар таълимотҳои динӣ маънои ҳаёт бо муносибати инсон ба худи инсон алоқамандии зич дорад ва тасаввуроти ӯро дар бораи вуҷуд доштан: интизорӣ барои аз тарафи худо наҷот додани ӯ аз марг, эмин нигоҳ доштани ӯ аз бадбахтиҳо ва мусибатҳои пешомада, мусоидат кардан ба зиндагии серу пур, пурғановату муътадилро дар бар мегирад.

Дар воқеияти эмпирикӣ ва рӯзмарраи худ зиндагии инсон аз иҷро кардани муайяноту муқаррароти иҷтимоӣ, ахлоқӣ, динӣ, сиёсӣ, аз эҳсосоту сатҳи шуурнокӣ, фаъолияти касбӣ, масъулиятшиносии шахсӣ, ташаккули қобилиятҳо, қонеъ гардонидани талаботҳои шахсӣ, муносибати ӯ ба зиндагӣ, тарзу шаклҳои дар ҷамъият хукмрони маънавият, маърифат ва ахлоқ, тарбия ва ба камол расондану ба роҳҳои мухталифи зиндагиву фаъолият гузоштани фарзандон, кулли муносибатҳои ҷамъиятие, ки дар худуди онҳо зиндагиву кор мекунад ва осори дар зиндагӣ мегузоштагии ӯ сурат мегирад. Зиндагии инсонӣ тарзу зуҳуротҳои бешумори фардӣ ва шахсӣ дорад, ки дар ҳудуду сатҳҳои барои ҳар яки онҳо хосса зоҳир мешаванд. Худи зиндагӣ гӯё чунин ҳукм мекунад, ки баъзеҳо умри дароз надида, пас аз сари худ осори назаррасу гаронбаҳое боқӣ мегузоранд, дигарон умри дароз дида, ягон осори назаррас боқӣ намегузоранд, ба ҷуз ҷасади худ, ё осоре боқӣ мегузоранд, ки созанда ва арзанда нест, ба пешрафти иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангии инсоният мусоидат намекунад. Чунин одамон аз зиндагӣ ҳамчун инъоми табиӣ, арзишҳои иҷтимоӣ, маданӣ ва фарҳангӣ истифода мебаранд ва ба он ягон чизи эҳсосшаванда ва назаррас ҳамроҳ намекунанд. Ҳаёти абадии ҳар як фарди алоҳида хилофи қонунҳои биологӣ аст. Мувофиқи ин қонунҳо, қобилияти тақсимшавии ҳуҷайраҳои организми инсон аз 50.000 зиёд нест. Дар давоми зиндагии инсон ин ҳуҷайраҳо аз миқдори зикршуда зиёд тақсим намешаванд, бинобар ин ба ҳисоби миёна инсон аз 110 сол зиёд умр намебинад. Пиршавии бадани органикии инсон протсесси табиӣ-физиологиест, ки дар натиҷаи он имкону захираҳои организми инсон рӯ ба харобшавӣ, ниҳоятан, рӯ ба нестӣ меоварад. Марг барои ҳар як каси фавтида чун аз даст додани шахсияту моҳияти инсонӣ ва иҷтимоии ӯ аст. Хотима ёфтани ҳаёту фаъолияти мақсадноку бошууронаи инсон ҳамчун мавҷуди зинда марҳилаи қонунӣ ва зинаи ниҳоии вуҷуддории он аст. Марг барои мавҷудоти хунгарм ва инсон хотима ёфтани нафасгирӣ ва гардиши хун, фарорасии тағйиротҳои барнагарданда дар организм, ҳуҷайраҳо ва бофтаҳои он, дар навбати аввал, дар системаи олии асаб аст. Асоси фаҳмиши материалистии маргро тасаввурот дар бораи моҳияти иҷтимоӣ ва маънавии одам ҳамчун шахс, робитаи он бо ҷамъият ва инсоният ташкил медиҳад. Дар заминаи ин робита аҳамият ва нотакрории ҳар як кас арзиши волотарин аст. Барои ҳамин ҳам, хотима ёфтани ҳастии ҳар як кас фоҷиа аст, фоҷиаест, ки онро бо ҳеҷ васила пешгирӣ кардан мумкин нест. Марги инсон, аз байн рафтани нотакрории шахсияти ӯ аст. Моҳияти инсонро на тарсу ҳарос, масъулият «дар он дунё», балки масъулият дар назди моҳияти иҷтимоии худи инсон ташкил медиҳад.

Марг зиндагиро беқадр намегардонад, чунки арзишҳои зиндагӣ, маъно ва моҳияти он ба воситаи меросияти иҷтимоӣ, маънавӣ, маданӣ ва фарҳангӣ ба наслҳои ояндаву ҳамдигарро ивазкунандаи зоти инсон мегузаранд.

 

Гедонизм 

 

Маънои ҳаётро ба тарзҳои гуногун мефаҳмонанд. Яке аз ин фаҳмишҳо — фаҳмиши гедонистӣ (аз калимаи юнонии hedone — ҳаловат) аст, ки ҳаловатпарастиро дар зиндагии инсон нисбат ба ҳаргуна зуҳуроти он муболиға мекунад ва дар ҷои аввал мегузорад. Гедонизм як навъ таълимоти ахлоқиест, ки мувофиқи он ҳаловатпарастӣ инсонро аз азобу азият, нохушиҳои зиндагӣ раҳо медиҳад, бино бар ин ҳамаи муносибатҳои байни адамон ба воситаи ҳаловатҷӯӣ ва ҳаловатпарастӣ ба роҳ монда шаванд. Гедонизм ба одамон талқин мекунад, ки ҳарчӣ бештар аз хушиҳои зиндагӣ истифода баранд, то ки ҳаловатманд бошанд. Гедонизм ҳамчун таълимот аввалин бор аз тарафи Аристид асоснок карда шуда буд. Ба таъбири ӯ ҳамаи он чие некӣ аст- ҳаловат аст. Тарафдорони он ҳаргуна ҳаловат, аз ҷумла ҳаловатҳои манфии аз ахлоқу накукорӣ бегонаро ҳаловат ҳисоб мекарданд. Дар Юнони қадим пайравони гедонизм ҳаловатро арзиши аз ҳама волову олии зиндагӣ ҳисоб мекарданд. Дар байни таълимотҳои гедонистии Юнони қадим таълимоти Эпикур фарқ дорад. ӯ ҳаргуна ҳаловатпарастиро қабул надошт ва мегуфт, ки фақат ҳаловати табиӣ ва зарурӣ сазовори инсон аст, чунки ҳолати ботинии рӯҳу ҷони инсонро вайрон намесозад. ӯ тарафдори ҳаловатгароии оқилона буд, ки асоси онро идеали фардии раҳо ёфтан аз азобу маҳрумиятҳо, ба даст овардани оромиву хушҳолии рӯҳии инсонӣ ташкил медиҳад. Ба ақидаи ӯ, барои инсон на фаъолиятмандӣ, балки оромиву осоиш оқилонатар аст. Ба замми он, Эпикур ба ҳаловати ҷисмонӣ, нигоҳу бин ва тарбияи бадан аҳамияти хосса медод.

Дар замони Эҳё ғояҳои аввалаву қадимаи классикии гедонистӣ тағйир ёфта, мазмуни инсондӯстиву инсонпарварӣ пайдо карданд, арзишҳои волои инсониро тарғиб менамуданд. Барои маорифпарварон, хусусан Гассенди, Ламетри ва Голбах, гедонизм ба сифати воситаи мубориза ба муқобили ҷаҳонбинии динӣ-догматикӣ истифода бурда мешуд. Яке аз шаклҳои гедонизм утилитаризми (назарияи нафъу манфиатҷӯии) Бентам ва Ч.С.Милл буд.

Принсипи асосии гедонизм ҳамчун таълимот дар бораи ҳолати ақлӣ-рӯҳӣ ва тарзи зиндагӣ ин аст: «ҳамеша тарзе рафтор кун, ки то ҳадди имкон хоҳиши худро қонеъ гардонӣ ва ҳар чи бештар ҳаловат барӣ». Чи хеле ки аз мантиқу психологияи гедонистӣ маълум мегардад, шууру рафторе, ки ба айшу ишратпарастӣ нигаронида шудааст, ба ягон маҳдудият дар ҳаловатпарастӣ роҳ намедиҳад, ба ягон назорат ба ҳаловатгароӣ тоқат надорад, ҳаловатҷӯйӣ ва ҳаловатпарастиро сифату ҳирси аз ҳама воло  ва аъло ҳисоб мекунанд. Амалия ва назарияву психологияи ҳаловатгароӣ дар замони муосир дар таълимотҳо доир ба «ҷамъияти истеъмолӣ» ва «психологияи истеъмолгароӣ» васеъ паҳн гардидаанд. Дар ҷамъияти пасошӯравӣ, аз ҷумла ҷамъияти муосири тоҷик, амалияи зиндагии буржуйҳои навбаромад васеъ истифода бурда мешавад. Ба оқибатҳои манфии ҳаловатпарастӣ дар замони худ Суқрот аҳамият дода буд. Ба ақидаи ӯ, зиндагие, ки ба ҳаловату айшпарастӣ дода шудааст, ба бадбахтӣ ва ҷунунӣ оварда мерасонад. Таълимоте дигаре бо номи эвдомонизм (калимаи юнони маънояш «бахт» аст) вуҷуд дорад, ки хилофи гедонизм аст. Эвдомонизм – рӯ гардонидан аз ҳаловатпарастӣ аст. Барои шуури гедонистӣ ӯҳдадориҳои транстендентӣ вуҷуд надорад, идеали ахлоқии гедонистҳо – ҳаловат, эҳсосоту таасуротест, ки талаботи инсонро ҳамчун мавҷуди зинда қонеъ мегардонад. Аҳамияти биологии ҳаловат ва азобу нороҳатӣ, яъне он чие, ки ҳаловат намебахшад, бо он муайян мегардад, ки одамро дар протсесси мутобиқшавӣ ба муҳит ба фаъолиятнокӣ водор месозад, фаъол мегардонад, то ки ин ё он амалеро аз худ содир кунад. Ҳаловат аз ҷиҳати психикӣ одамро орому осуда мегардонад, беқарории ботинии ӯро мӯътадил ва таъсиррасониҳои манфии берунаро бартараф мегардонад. Аз ҷиҳати субъективӣ ҳаловат ба одам хушҳолӣ, осудагӣ ва оромӣ меоварад. Бисёр мутафаккирони гузашта чунин ҳисоб мекарданд, ки ҳаловату ҳаловатҷӯӣ ба бартараф сохтани азобу нооромӣ, сарсониву саргардонӣ имкон медиҳад. Барои ҳамин ҳам ҳаловатро ҳамчун яке аз зуҳуроти табиати инсон ва сабаби ваҷҳи амалҳои ӯ муайян мекунанд.

Гедонизм назар ба маънавиёту рӯҳоният бештар ба ҳаловатҳои моддӣ-ҷисмонӣ – талаботҳои ҷисмонӣ, талабот ба хӯрду хӯрок, ба истироҳату маишат бартарӣ медиҳад. Вале муболиға кардану бартарӣ додан ба ин шаклҳои ҳаловат, аз ҳама боло гузоштани онҳо боиси ба назар нагирифтану паст задани арзишҳои маънавӣ, рӯҳиву ақлонӣ ва ахлоқӣ мегардад. Ҳоло он ки таҷрибаи зиндагӣ ва фарҳангии халқу миллатҳои дунё нишон медиҳад, ки бахту саодат, болидарӯҳии инсонро бе арзишҳои иҷтимоӣ, бадеӣ эстетикӣ, илмӣ ва ахлоқӣ тасаввур кардан мумкин нест. Ҳаловатро ба ҳаловати «хуб» ва «ганда» ҷудо кардан мумкин нест. Меъёри маънавӣ ва ахлоқии ҳаловатро дар худи ҳаловат дидан ва дарёфтан мумкин нест. Меъёру андозаҳое, ки нисбат ба ҳаловат татбиқ гардонида мешаванд, маънои маҳдудкунӣ ва ба стандартҳои гуногун тобеъ кардани онро дорад. Дигар хел гӯем, татбиқи фақат як ё якчанд меъёр нисбат ба ҳаловат маънои аз он даст кашиданро дорад. Бартарӣ додан ба ин ё он ҳаловатпарастӣ меъёри умумии муайяни онро дода наметавонад, чун ки он зуҳуроти бешумори ҷузъӣ дорад. Муайян намудани меъёри ягонаи ҳаловат агар барои як кас қобили қабул бошад, пас барои каси дигар қобили қабул нест, ӯро қонеъ намегардонад. Масалан, шаҳватпарастиву фоҳишагӣ, майпарастӣ ва нашъамандӣ барои баъзеҳо ҳаловат бошад, барои дигарон бадбахтӣ ва нафратовар аст. Дар протсесси иҷтимоишавии фардҳо назорати маҳдудкунӣ ва фарҳангӣ гардидани ҳаловатҳои табиӣ-инстинктӣ ба вуҷуд меояд. Муошират ва муносибатҳои фарҳангӣ ва ахлоқии байни фардҳо аз онҳо қобилияти назорат кардани ҳаловатҳои аз ин муносибатҳо беруниро талаб мекунад. Аз ҳад зиёд дода шудан ба ҳаловатгароӣ ва айшпарастӣ аз инсон ба ҳамон андоза масъулиятшиносӣ ва худназораткуниро талаб мекунад. Аз нуқтаи назари гуманистӣ, инсон сазовори ҳаргуна ҳаловат аст, ба шарте, агар зиндагонии ӯро халалдор насозад ва нисбати дигарон зарару зиёне наоварад, барои ҳаловат шуда, вазифаву ӯҳдадориҳои ахлоқии худро вайрон насозад. Ин ягона меъёри баҳо додан ба ҳаловат аст. Ба ҷо овардани ҳамаи ҳаловатҳои имконпазир барои ҳар як афроди алоҳида мумкин нест. Идеали ҳаловатпарастӣ бо кадом роҳу дар кадом шакле, ки набошад, барои ҳама ҳатман иҷронашаванда аст. Гедоник натанҳо ба қонеъ кардани  талаботи физиологии тану бадани худ ба ҳаловати инстинктҳои ҳайвонии худ нигаронида ва дода шудааст. Садизм ва эротизм низ аз ҷумлаи паҳлӯҳои дигари амалия ва психологияи гедонистҳо аст.

Аскетизм, бар хилофи гедонизм, як намуди амалия, фалсафа ва психологияи худмаҳдудкунӣ, худканорагирӣ дар зиндагӣ аст. Дар он паҳлӯ ва ҷанбаҳои моддии зиндагӣ ба мавқеи аввал гузошта намешавад, мақсади асосиаш дарёфти камолоти рӯҳонӣ, идеалӣ ва динӣ аст. Сараввал (дар Юнони қадим) аскетизмро ба маънои машқкунӣ бо мақсаду ниятҳои накӯкорӣ мефаҳмиданд. Баъд (дар Замони нав) шакли эътирозро ба муқобили сарватмандиву сарватмандон ва истеъмолгароии синфу қиширҳои ҳукумрону давлатмандони ҷамъият гирифт. Он шакли аз меъёру андоза беруни идеали ахлоқӣ аст. Ҳам гедонизм ва ҳам аскетизм тарзу шаклҳои зиндагии мӯътадил нестанд. Алтруизм (аз калимаи лотинии alte — «каси дигар») – принсипи ахлоқиест, ки ҳамдардӣ бо дигарон, ба ғаму дарди онҳо шарик будан, ба манфияти дигарон кор карданро тарғиб мекунад. Алтруизм ҳамчун алтернатива аз худхоҳиву худпарастӣ пайдо шудааст. Принсипи асосии он – «одамони наздикро ҳамчун худ дӯст дор» аст. Ҳамчун тарзи муносибатҳои байниҳамдигарии одамон адолатхоҳиву адолатпарвариро тарғиб мекунад, аз одамон ҳамчун дорандаю барандагони манфиятҳои хусусӣ ва фардӣ дар шароиту вазъияти зарурӣ талаб мекунад, ки аз манфиатҳои худ ё даст кашанд, ё онҳоро маҳдуд созанд, дар шароити аз ҳам ҷудошавии иҷтимоӣ ва психологии одамон фақат бо дастгирӣ ва ҳимояи манфиатҳои ҳамдигарӣ нисбати ҳамдигар ғамхорӣ кунанд, ба зиндагии беҳтару хубтари худ мусоидат намоянд. Бо пайдоиши муносибатҳои нобаробарии молӣ-пулӣ, психологияи истисморгарӣ ва истеъмолгароӣ, хусусан утилитаризм, алтруизм ҳамчун маҳдудкунии манфиатҳои аксарияти мардум фаҳмида мешуд. Нитсше алтруизмро қатъиян рад кард ва онро «ахлоқи ғуломон» номид.

 

 

Инсон дар олами иттилоотӣ-техникӣ. коммуникатсия

 

Дар оғози ҳазорсолаи сеюм, дар марҳилаи кунунии тамаддун ба фалсафа ва илмҳои инсоншиносӣ мафҳумҳои «ҷамъияти техникӣ», «ҷамъияти индустриалӣ», «ҷамъияти постиндустриалӣ», «ҷамъияти информатсионӣ» ворид шудаанд. Ҳануз юнониёни қадим қобилияти бунёдкории табиатро бо қобилияти эҷодии инсон муқоиса карда, аз мафҳуми «технэ» истифода мебурданд ва ба хулосае омада буданд, ки дар табиат манбаи инкишоф дар худи объекти табиӣ аст. Дар «технэ» манбаи инкишоф дар «рӯҳи тафаккуркунанда»-и онҳое ҷой дорад, ки протсесси механикӣ, яъне истеҳсолотро ба роҳ мемонанд. Дар табиат ин «мақсад» хоси инкишофи худи табиат аст, дар технэ (яъне истеҳсолот) мақсаднокӣ, мақсадгузорӣ ва ҳалли мақсадҳо хоси инсон аст. Дар айни замон юнониёни қадим чунин ҳисоб мекарданд, ки технэ қобилияти такмил додани он чиеро дорад, ки ба он табиат қодир нест. Технэ ба нафъи худи инсон аст ва ба худи инсон тааллуқ дорад. Дар як маврид технэ (ки маънои «техника»-ро низ ифода мекунад) ба маънои маҳорат, санъати офаридани ин ё он предмет, олот, иҷро кардани ин ё он кор истеъмол карда мешавад. Дар дунёи қадим бисёр талаботҳои худи одамон бо маҳсулоти офаридаи устоҳо, косибон ва ҳунармандон қонеъ гардонида мешуданд. Меҳнат ва маҳсули меҳнати онҳоро технэ меномиданд. Технэро шарти зарурии мавҷудияти инсон ҳисоб мекарданд ва ба «олами инсон» ворид месохтанд. Ақида доштанд, ки технеэ мазмуни инсонӣ дорад. Онҳо инчунин мегуфтанд, ки технэ оқибатҳои манфи ҳам дорад.

Дар ин ҷо қайд кардан муҳим аст, ки технэ бо моҳияти худи инсон алоқаманд буда, тарзи ташкили фазои зиндагӣ ва дигаргунсозии олами инсонӣ мебошад. Таҳлили фалсафии инкишофи техника, таносуби «техника — ҷамъият» дар як вақт таҳлили имкониятҳои маърифатӣ ва созандагии одамон, таҷассумкунонии техникии онҳоро ҳам дар бар мегирад. Таҷассумикунонии техникӣ қобилияту маҳорати созандагии инсон дар техника ба тарзу шаклҳои вуҷудории он зич алоқаманд аст. Техникаро худи инсон меофарад ва истифода мебарад, техника инъоми осмонӣ ва илоҳӣ нест.

Паҳлӯи муҳимтарини проблемаи «инсон-техника» коммуникатсия, сохтани забонҳои нави сунъӣ, масалан забонҳои барномасозӣ, мебошад. Коммуникатсия (иртибот) воситаи муҳимтарини бо техникаи иттилоотӣ таъмин намудани субъектҳои гуногуни фаъолияту муносибатҳои ҷамъият, умуман вуҷуддории ҷамъияти муосир аст. Тарзҳои нави коммуникатсия бо ёрии воситаҳои нави техникӣ, алалхусус техникаи иттилоотрасон боиси тағйирёбии тафаккуру шуури одамон мегардад. Дар айни замон протсесси техникигардонии коммуникатсия ва иттилоот боиси зиддиятҳои нав, масалан, зиддияти байни моҳияти техникии ҳастии инсони муосир ва ҳаматарафа аз техникаву технеологияҳои нав истифода бурда натавонистани ӯро ба вуҷуд меорад. Ба инсон лозим меояд, ки роҳҳои нави сохтани техникаву технологияҳои нави барояш муҳимро ҷустуҷӯ намояд, онҳоро ба имкониятҳои худ ва имкониятҳои худро ба техникаи навтанрин мутобиқу мувофиқ гардонад. Инсони замони тамаддуни техникӣ доимо дар ҷустуҷӯи технологияҳои нав аст.

Ҷамъияти ҳозираро ҷамъияти иттилоотӣ мегӯянд. Техника ва технологияи иттилоотӣ барои инкишофи инсон аҳамияти фавқулода муҳим пайдо мекунад. Иттилоот ҳамеша иттилоот барои инсон аст, маънои ахбор, бохабар будан дар хусуси ягон предмет, рӯйдоду ҳодиса, маълумот пайдо кардан, маълумот доштан ва донистанро дорад. Иттилоот – мафҳуми асосии кибернетика аст. Иттилоот барои инсон аст ва аз инсон ба инсон интиқол мешавад. Бо ёрии воситаҳои нави техникӣ – телефон, телеграф, факс, радио, телевизион зарурияти беҳтар кардану ҳарчи бештар дастраси доираҳои васеъи одамон гардонидани ҳаргуна иттилоот ба вуҷуд омад. Боз ҳам бештар зарурияти коркарди математикӣ ва статистикии иттилоот, забонҳои нави сунъӣ барои мубодилаи иттилооти компютерӣ лозим меояд. Вобаста ба тарзҳои нави ахбордиҳӣ ва ба кор даровардани онҳо илмҳои нав — моделҳои навини информатсионӣ пайдо шудаанд, аз ҷумла информатика. Информатика илми аналитикӣ мебошад ва сохтори иттилоотро тадқиқ мекунад, дар назарияҳои семантикӣ ва прагматикӣ мазмун ва арзишҳои информатсионӣ омӯхта мешавад.

Фаъолияти информатсионӣ барои қонеъ гардонидани талаботҳо ва мақсадҳои гуногуни инсон нигаронида шудаанд. Вобаста ба ин, зарурияти таҳқиқоти эътимоднокии иттилоот дар ҷабҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷамъият, алалхусус ҳаёти сиёсӣ, ба миён меояд. Таъиноти иттилоот, дар набати аввал, барои коммуникатсия лозим аст. Коммуникатсия – гузаронидани иттилоот аз як кас ба каси дигар, яз як сохтори иҷтимоӣ, ба сохтори дигар мебошад. Коммуникатсиякунонӣ метавонад характери фардӣ ва коллективӣ дошта бошад. Ҳаргуна коммуникатсия барандаи худро дорад. Барандаи коммуникатсия метавонад объектҳои материалӣ, сохторҳои мантиқӣ, шартҳои муайяни худро аз нуқтаи назари  забон ва шуури инсонӣ дошта бошад. Хосияти асосии иттилоот фаҳмишу донистани ахбороту далелҳое аст, ки ба ин ё он кас, ба сохторҳои гуногуни иҷтимоӣ зарур аст. Фаҳмиши моҳияти коммуникатсия ягонагии забони коммуникатсия ва сохторҳоеро дар назар дорад, ки дар байни онҳо коммуникатсия ҷой дорад.

Ба назар гирифтани сатҳи иҷтимоӣ ва маърифатии тарафҳои ба коммуникатсия воридшаванда низ аҳмияти муҳим дорад. Коммуникатсия шарти зарурии мавҷудияти ҷамъият аст. Мафҳуми «коммуникатсияи иҷтимоӣ» дар авали асри ХХ пайдо шуд.

Ҷамъияти озоди демократӣ дар асоси дастрас будани иттилоот ва қобилияти коркарди айниятнокӣ он барпо карда мешавад. Донишҳои иҷтимоӣ ва иттилооти иҷтимоӣ ба ҳамаи аҳли ҷамъият зарур аст. Ҳамзамон лозим аст, ки онҳо тарзҳои истифодабарии иттилоотро донанд ва бифаҳманд. Тағйирёбии иҷтимоӣ ва сиёсӣ дар ҷамъияти иттилоотӣ, аз як тараф, натиҷаи инкишофи «технологияҳои нави иттилоотӣ», аз тарафи дигар, натиҷаи афзоишу авҷгирӣ ва пурзӯршавии коммуникатсияи иҷтимоӣ аст. Хусусияти асосии инкишофи ҷамъияти иттилоотӣ-технократиро ҳамоҳангии донишу технологияҳо ва қобилияти инкишоф ёфтану мутобиқ шудани инсон ба натиҷаҳои фаъолияти техникӣ-технологӣ ва иттилоотии он ташкил медиҳад. Дар ҷамъияти иттилоотӣ ва технологишудаистода инсон таъиноту функсияҳои нав пайдо мекунад. ӯ имкониятҳои беҳудуди иттилоотӣ дорад. Ҳарчи бештар мутобиқ шудани ӯ ба технологияҳои нави иҷтимоӣ ва иттилоотӣ яке аз роҳҳои инкишофи шахсияташ мебошад. Дар замони ҳозира бо ёрии воситаҳои техникии ахбори омма ва технологияҳои иҷтимоӣ шаклҳои нави муносибати инсон ба муҳит, биология ва психологияи худи ӯ ба вуҷуд омада истодааст.

 

 

 

 

 

Боби XXI. Дониш ва маърифат

 Маърифат ҳамчун мавзӯи таҳлили фалсафӣ

Маърифат раванди фаъолонаю мақсадноки инъикоси воқеият дар майнаи инсон буда, таъиноташ дастрас кардани донишҳои мувофиқ дар бораи олам мебошад. Маърифат раванди  иҷтимоӣ-таърихии фаъолияти  эҷодии одамон аст. Дар ҷараёни он қишрҳои мухталифи ҳастӣ, тарафу ҷиҳатҳои дохилӣ ва берунаи зуҳуроту предметҳо маълум карда мешаванд, инчунин худи субъекти ҳамин фаъолият (яъне инсон ва ҷомеа) аз ҷониби инсон омӯхта мешавад. Мусаллам аст, ки маърифат кардани воқеият дар ҳаёти ҳар як инсон ва умуман инсоният нақши муҳим дорад. Алҳол дар ҳаёти рӯзмарраи худ одамон бо маърифаткунӣ машғул шуда, амиқ намеандешанд, ки он чигуна сурат мегирад, кадом заминаҳо, шаклҳо, қонуниятҳо дорад.

Ҳанӯз дар марҳилаҳои ибтидоии пайдоиши фалсафа масъалаи донисташавандагии олам ба миён омад. Оё олам донисташаванда аст? Чунин шакли анъанавии суолгузорӣ талқин менамояд, ки гӯё як қисми файласуфон маърифатпазирии оламро пурра инкор мекунанд, қисми дигар баръакс – эътироф мекунанд. Инҷо ба содафаҳмию дағалкорӣ роҳ додан лозим нест. Суол дар бораи он, ки «оё олам донисташаванда аст», дар маърифатшиносӣ чунин тасвият карда мешавад: фикрамон дар бораи олам ба худи ин олам чигуна муносибат дорад? Оё тафаккури мо қодир аст, ки олами воқеиро маърифат кунад? Оё мо тавассути он тасаввур ва мафҳумҳо, ки доир ба олам дорем, воқеиятро дуруст инъикос карда метавонем? Аз ин ҷост, ки суоли «оё олам донисташаванда аст?» бо мазмуни аслиаш аз ҷониби ҳеҷ кадом файласуф гузошта нашудааст. Масъала ин аст: мо предметҳоро, ҳамчунин моҳият ва зуҳури моҳияти онҳоро эътимодбахш маърифат карда метавонем ё не? Ин дар ҳақиқат масъалаи фалсафӣ аст.

Вобаста ба ин саволҳои зикршуда файласуфон якчанд нуқотро пайравӣ мекунанд: гноститсизм, скептитсизм, агноститсизм ва ғайраҳо. Гностикҳо маърифатпазирии оламро қабул доранд. Скептикҳо ба донисташавандагии олам шакку шубҳа мекунанд. Агностикҳо донисташавандагии оламро намепазиранд. Ҳамин тавр, дар таърихи фалсафа ду мавқеи асосӣ доир ба ин масъала устувор гаштаанд: маърифатӣ-реалистӣ ва агностикӣ (инкори маърифат). Барои файласуфоне, ки ягонагии нисбӣ ва мутлақро дар маърифат эътироф мекунанд, ҳам догматизм ва ҳам релятивизм қобили қабул нест. Релятивизм эълом дорад, ки кулли донишҳои мо нисбӣ, номукаммал, тағйирпазир буда, ягон чизи мутлақ, доимӣ (аз ин рӯ, объективӣ низ) надорад. Релятивизм ба сӯи скептитсизм (мавқеи шубҳаи кулл) ва агноститсизм (инкори маърифат) роҳ мекушояд. Агноститсизм таълимот (ё эътиқодмандӣ) аст, ки имконияти эътимодбахш маърифат карда шудани моҳияти низомҳои материалӣ, қонуниятҳои табиат ва ҷамъиятро инкор менамояд. Агноститсизм шаклҳои гуногун дорад.

Маърифат кардани худи маърифат аз қабили масъалаҳое мебошад, ки таҳлили махсусро талаб менамояд. Аз давраҳои қадим масъалаи шинохти маърифат андешаҳои файласуфонро банд кардааст. Бо ҳалли он дар фалсафа назарияи маърифат – гносеология (аз юн., gnosisдониш, маърифат + logos – таълимот), инчунин онро эпистемология (калимаи дигари юн., epistemeдониш + logos – таълимот) меноманд, машғул аст. Таъиноти гносеология, ҳамчун қисми фалсафа, аз таҳқиқи сарчашмаҳо, шаклҳо ва методҳои маърифат, аз муайян кардани шарти эътимодбахшӣ ва ҳаққонияти донишҳо иборат мебошад.

Маърифат равандест, ки барои пайдо кардани донишҳо самтгир шудааст. Дониш, ҳамчун натиҷаи ин раванд, ба мазмуни шуури инсон махлут мегардад ва аз рӯи табиати худ идеалӣ мебошад.  Воқеан, дониш ҳамеша ин дониш дар бораи ягон чиз аст. «Дониш дар бораи ҳеҷ (нестӣ)» вуҷуд надорад. Аз ин бармеояд, ки чизе вуҷуд дорад, ки дониш нисбати он аст. Ҳамин «чиз» худаш предмети дониш аст.

Маърифат субъект ва объекти худро дорад. Объекти маърифат материалӣ ва идеалӣ буда метавонад, вале дар ҳарду ҳолат вай фақат он қисми воқеият мебошад, ки ба доираи фаъолияти маърифатии инсон ворид карда шудааст. Объекти маърифат – қисми олами объективӣ, ки ба доираи муносибатҳои маърифатӣ-амалӣ дохил карда шуда, аз ҷониби субъект таҳқиқ карда мешавад, ба он таъсир расонида,  дигаргун карда мешавад. Объектҳои маърифат ба тарзи тайёр дода нашудаанд. Худи инсон дар таҳрезӣ ва муайян кардани онҳо фаъолона ҳиссагузорӣ мекунад. Чунки объекти маърифат аз воқеият бояд ҷудо карда шавад. Ин бошад, аз инсон, ҳамчун аз субъекти маърифат, талаб менамояд, ки дар он қисм ва тарафҳои алоҳидаро фарқ карда тавонад, фикран ҳадду ҳудуди онҳоро аниқ намуда, воқеиятро ба қисмҳои таркибӣ тақсим сохта тавонад. Ҳар кадом объекти маърифат қисми аз муҳити атроф ҷудокардашуда ва бо сарҳади шартӣ маҳдудкардашуда мебошад. Ҳамон як объектро аз ҷиҳату тарафҳои гуногунаш таҳқиқ кардан мумкин аст, ки ҳар кадоми ин ҷиҳату тарафҳо, дар навбати худ, ба сифати предмети махсуси тадқиқот баромад мекунад.

Дар сохтори раванди маърифат, албатта, субъекти маърифат – инсон мавқеи муҳимро дорост. Вале субъект «Робинзони гносеологӣ» нест, вай на ҳамту мавҷуди табиӣ, балки мавҷуди иҷтимоӣ, аъзои ҷомеа мебошад. Роҷеъ ба субъекти фардӣ ва коллективонаи маърифат гуфтан ҷоиз аст, ки фаъолияташон дар шаклҳои тавассути маданият фароҳамшуда сурат гирифтааст. Субъекти маърифат – фард, коллектив, ҷамъият, ки шуур дорад ва қобили бомақсадонаю эҷодкорона дигаргун сохтани объект аст.

Сохтори дониш

Дониш ин иттилоот дар бораи ягон предмет аст. Бояд қайд намоем, ки чунин таърифи мухтасар хеле назарфиреб аст, чунки дар он на ҳамаи хосиятҳои дониш ифода карда шудаанд. Ба таҳлили баҳси файласуфон, ки дар атрофи ин мавзӯъ доман паҳн намудааст, дода нашуда, фақат баъзе иловаҳо ба таърифи мазкурро қайд карда мегузарем.

А). Дониш ва иттилоот мафҳумҳои айнияноку ҳаммазмун нестанд. Ҳар кадом дониш иттилоот аст, вале на ҳар кадом иттилоот дониш аст. Дониш фақат дар шуур вуҷуд дорад, дар ҳолате, ки иттилоот ба низомҳои табиии бешуур низ хос буда метавонад. Аслан ҳар кадом иттилоот имкони ба дониш табдилшавӣ дорад, вале барои ин вай бояд факти шуури мо гардад, яъне аз ҷониби субъект қабул ва дониста шавад. Дониш ин на ҳамаи иттилоот, ки субъект гирифтааст, балки фақат қисме аз он, ки субъект азбар кардааст ва фаҳмидааст. Ҳамин тавр, дониш – иттилоотест, ки субъект дар борааш фикрронӣ карда, сарфаҳм рафтааст.

Б). Дониш ҳамеша ягон тасдиқот аст, ҳарчанд, ки дар шакли гуфторҳои тасдиқӣ ва инкорӣ ифода шуда метавонад. Инҷо дониш – тасдиқот дар бораи будан ё набудани ягон хосияти предмет.

 В). Ҳар кадом дониш дар худ заминаи объективӣ будани худро дорад. Донишро аслан на хоҳиш, кайфият ва хусусиятҳои субъективии инсон, балки хосиятҳои объект муйян менамояд. Бояд қайд намуд, ки баъзе донишҳоро ҳамчун ақида баррасӣ менамоянд ва аз ин лиҳоз, чунин донишҳо аз унсурҳои субъективӣ озод буда наметавонанд.

Г). Дониш метавонад ҳақ ё дурӯғ бошад. Ба маҷмӯи донишҳо на танҳо тасдиқоти асоснокшуда ва санҷидашаванда, инчунин тасдиқоти асоснокнашуда, санҷиданашуда, ақидаҳои ба эътиқод такядошта, тахайюлот дохил шуда метавонанд.

Донишро доир ба воқеияти объективӣ ҳар як инсон дар давоми ҳаёташ бо тарзҳои гуногун дастрас менамояд. Баъзеи донишҳоро мо ҳангоми муошират, шунидан, мутолиа кардан азбар менамоем, ки қабл аз насли мо одамони дигар ин донишҳоро ҳосил намудаанд. Баъзеи донишҳоро худи мо коркард менамоем, агарчи дар аксари ҳолатҳо ин донишҳо барои ҷомеа қаблан маълум буданд. Вале, дар ниҳояти кор, ҳар кадом донишҳои инсонӣ дар ягон замони муайян ва аз ҷониби ягон фарди мушаххас аввалин маротиба дар фаъолияти маърифатии мустақилонааш дастрас карда шудааст.

Донишҳои муқаррарӣ, образӣ-бадеӣ, асотирӣ, динӣ, фалсафӣ ва илмиро ҷудо кардан мумкин аст. Фаъолияти маърифатии одамонро таҳлил намуда, файласуфон ҳанӯз дар давраҳои пешин фарқи ду шакли асосиро муайян кардаанд, ки тавассути онҳо натиҷаи фаъолияти маърифатӣ дар шуур ифода мешавад: 1) образҳои аёнӣ ва 2) фикри абстрактӣ. Дар мазмуни образҳои аёнӣ хосиятҳои мушаххас, фардии предметҳо ба қайд гирифта мешанд, ки ба дарки ҳиссӣ дастрас аст. Дар муносибати фазоӣ-вақтӣ образи аёнӣ ба худи предмет монандӣ дорад. Мазмуни фикри абстрактӣ бошад, нишонаю аломатҳои умумии предметро ифода мекунад, ки ҷудо аз хосиятҳои таври ҳиссӣ даркшаванда ва фардии предмет гирифта шудаанд. Албатта, доир ба монандии фазоӣ-вақтии фикр ва предмет ҳарф задан беҷою муҳол аст.

Ба ин ду шакли ифодашавии донишҳо ҳамчунин ду раванд мувофиқат доранд, ки дар рафти фаъолияти маърифатии инсон амалӣ мегарданд: 1) маърифати ҳиссӣ – раванди пайдо шудани образҳои аёнӣ ва амалиётгузаронӣ бо онҳо; 2) маърифати зеҳнӣ (ақлӣ) – раванди ташаккулёбӣ ва инкишофӣ фикрҳои абстрактӣ.

Ба шаклҳои маърифати ҳиссӣ се навъи асосии образҳои аёнӣ мансуб мебошанд: эҳсос, идрок, тасаввур.

Эҳсос – инъикоси хосияти алоҳидаи объект, ки ҳангоми таъсир расонидани он ба узвҳои ҳисс пайдо мешавад. Кулли иттилооти ибтидоӣ дар бораи олам ба шуури инсон тавассути эҳсос мерасад. Дуруст аст, ки узвҳои ҳисси инсон на ҳамаи хосиятҳои воқеияти объективиро муайян карда метавонанд. Вале бо истифодаи асбобҳои лозима инсон имкониятҳои табиии хешро васеъ намуда, он чиро ки ӯ бевосита эҳсос карда наметавонад, барои узвҳои ҳисси худ дастрас мегардонад. Аз ин лиҳоз, маҳдудияти имкониятҳои ҳиссиёти мо дар роҳи маърифат кардани олам монеъаи ногузар буда наметавонад.

Идрок – инъикоси нисбатан томи объект, ки ҳангоми таъсири он ба узвҳои ҳис пайдо мешавад. Идрок натиҷаи фаъолияти мураккаби психикӣ мебошад, ки эҳсосҳои гуногунро дар том ҳамҷоя мекунад, яъне дар асоси эҳсосҳо ба вуҷуд меояд. Идрок бо фаҳм алоқамандӣ дорад: ягон объектро идрок карда, инсон шабоҳатнокии онро ба дигар объектҳо дарк мекунад, онро мешиносад ва ба ягон синф ё намуди муайян мансуб медонад. Ба мазмуни идроки инсонӣ манфиатҳо, вазъи кайфиятӣ, хоҳиш, таҷрибанокӣ таъсир расонида метавонанд.

Тасаввур – образи аёнии он объекти идрокшуда, ки алҳол ба узвҳои ҳис таъсир намерасонад. Мазмуни тасаввур дар асоси идрокҳои пешина ташкил мешавад. Нерӯи тасаввуркунӣ ба инсон имкон медиҳад, ки дар ақли худ образҳои нави аз чизҳои дидааш фарқдоштаро офарад. Дар ҳар сурат, маълумотҳои ҳиссии аз идрокҳои пешина гирифташуда маводе мебошанд, ки барои офаридани образи нав зарур аст. Тасаввур нисбати идрок начандон возеҳу равшан аст. Гузашта аз ин, тасаввур бештар хусусияти ҷамъбастиро дорост. Дар ташаккулёбии тасаввур нақши дониш, таҷриба, мақсадгузорӣ, сарфаҳмравӣ меафзояд.

Ҳар як инсон аз таҷрибаи шахсиаш медонад, ки тасаввури дар шуур пайдошуда баъзан тасаввури дигар, сониян сеюмӣ ва ғайраро ба миён меорад. Робитаи байни тасаввуроти алоҳида, ки яке дигареро ба вуҷуд меоварад, ассотсиатсия (аз лот., association – васлнамоӣ томгардонӣ) номида мешавад. Қонуниятҳои психологие мавҷуданд, ки сабабҳои гузариш аз як образ ба дигарашро баён мекунанд. Бештар ассотсиатсияҳо аз рӯи шабоҳатнокӣ, мухолифатнокӣ, қаробатнокӣ (наздикӣ) ба миён меоянд.

Маърифати зеҳнӣ бо воситаи тафаккури мантиқӣ амалӣ мегардад. Тавассути он инсон аз ҳудуди таҷрибаи ҳиссии бевосита берун шуда, имкон пайдо мекунад, ки он чизҳои эҳсоннашаванда, идрокнашаванда ва ҳатто тасаввурнопазирро дониста тавонад. Шаклҳои асосии тафаккури мантиқӣ инҳо мебошанд: мафҳум, ҳукм, хулосабарорӣ.

Дар мафҳумҳо ҳамон фаҳмиши моҳияти предметҳо, ки дар сатҳи муайяни маърифат имконпазир гаштааст, ифода меёбад. Мафҳум – ин фикр, ки тавассути нишон додани ягон нишона предметҳоро аз маҷмӯъ ҷудо менамояд ва ҳамаи предметҳои чунин нишона доштаро дар синф (гурӯҳ) муштарак месозад. Аз нуқтаи назари семантикӣ, ҳар кадом мафҳум ду ҷиҳати муҳим дорад: мазмун ва ҳаҷм. Мазмуни мафҳум – ин нишонаҳое, ки дар он андешида мешаванд. Мафҳумро таъриф дода, ҳатман нишонаҳои муҳими предметро, ки барои фарқ кардани он аз кулли предметҳои дигар зарур ва кифоя аст, бояд нишон дод. Ҳаҷми мафҳум – ин маҷмӯи предметҳое мебошад, ки нишонаи мазкурро доранд. Мафҳумҳои фардӣ (ҳаҷмашон аз як предмет таркиб ёфтааст) ва мафҳумҳои кулл (ҳаҷмашон предметҳои сершуморро дар бар мегирад) фарқ карда мешаванд.

Ҳукм – ин фикр, ки дар ягон предмет ҷой доштани ягон чизро тасдиқ ё инкор мекунад. Ҳукмҳо сода ва мураккаб буда метавонанд. Сохтори ҳукми сода бо формулаи SP ифода карда мешавад, ки дар ин ҷо S субъекти ҳукм – мафҳум дар бораи предмете, ки нисбати он сухан меравад; P предикати ҳукм – мафҳуме, ки тасдиқ ё инкори ягон чизро дар бораи предмет ифода мекунад; бо рамзи «–» бандаки мантиқӣ баён карда шудааст, ки тасдиқӣ ё инкорӣ буда, муносибати байни S ва P-ро ифода мекунад. Аксари ҳукмҳо он донишҳоеро ифода менамоянд, ки вобаста аз мушоҳида дастрас гардидаанд. Аммо қисми зиёди ҳукмҳо, махсусан дар илм, мувофиқи қоидаҳои муайян, дар асоси донишҳои мавҷуда тавассути хулосабарориҳои гуногун бароварда мешаванд.

Хулосабарорӣ – ин муҳокимаронии мантиқӣ, ки тавассути он аз як ё якчанд ҳукм (муқаддима) ҳукми нав (хулоса) бароварда мешавад. Хулосабарориро бо ин намуд ифода мекунанд:

 

Симоб – моеъ.

Симоб – фулузот.

——————————

Баъзе фулузот – моеъ.

МР

М – S

—————Баъзе SР

Дар болои хати рост муқаддимаҳо ва дар зери хати рост хулоса навишта мешавад, худи хати рост амали баровардани хулоса аз муқаддимаҳоро ифода мекунад. Дар мисоле, ки аз назар гузаронидем, хулоса аз муқаддимаҳо бо ногузирии мантиқӣ бароварда шуд. Ин тарзи хулосабарории дедуктивӣ мебошад. Дар ҳолати ҳақ будани муқаддимаҳо, хулосабарориҳои дедуктивии дурусти мантиқӣ ҳатман ба хулосаҳои ҳақ мерасонанд. Алҳол дедуксия имкон намедиҳад, ки хулосаи нисбат ба муқаддима умумитаре ҳосил карда шавад.

Хулосабарорие, ки дар он аз ҳукмҳои ҷузъӣ ҳукмҳои умумӣ бароварда мешаванд, хулосабарории индуктивӣ номида мешавад. Мисол меорем:

 

Симоб ноќил аст.

Тилло ноќил аст.

Мис ноќил аст.

Симоб, тилло, мис – фулузот.

——————————   Њамаи фулузот ноќил аст.

S1Р

S2Р

SnР

S1, S2,… SnР

—————

Њамаи SР

Дар чунин намуди хулосабарориҳо хулоса аз муқаддимаҳо на бо ногузирӣ, балки бо эҳтимолияти зиёд ё кам ҳосил мешавад. Инҷо хулоса ҳатман ҳақ набуда, балки ҳақиқатмонанд аст, лекин он нисбати муқаддимаҳо хусусияти умумитаре дорад. Ҳамин тавр, индуксия имкон медиҳад, ки донишҳои мавҷуда ҷамъбаст карда шаванд, вале хулосаҳои тавассути он ҳосилшуда на ҳамеша эътимодбахш мебошанд.

Вобаста ба масоили маърифат дар таърихи инкишофи афкори фалсафӣ ҷараёнҳои зерин ба вуҷуд омаданд: эмпиризм, ратсионализм, скептитсизм.

Эмпиризм (аз юн., empeiria – таҷриба) талқин мекунад, ки илм бояд ба таҷриба такя намуда, қонунҳои табиатро дар асоси ҷамъбасти хирадии (мантиқии) маълумотҳои таҷрибавӣ муайян намояд. Заифии мавқеи эмпиризм дар он зоҳир мегардад, ки маҳдудияти таҷрибаи инсонӣ ҳукмҳои умумитаринро ба таври эътимодбахш асоснок карда наметавонад. Аз ин бармеояд, ки методҳои эмпирикӣ (таҷрибавӣ) барои илм нокифоя мебошанд: танҳо бо такя ба онҳо, мо назарияҳои илмии дорои қонунро барпо карда наметавонем.

Ратсионализм (аз лот., rationalis – хирадӣ, оқилона) мӯътақид ба он аст, ки илм ба «ҳақиқати хирад» бояд такя намояд, аз мафҳумҳои тавассути хирад ҳосилшуда бо ёрии муҳокимарониҳои мантиқӣ қонунҳоро ба тасвиб расонад. Ратсионализм низ ҳаққонияти ҳукмҳо нисбати қонунҳоро, ки дар соҳаи «тафаккури соф» муайян гардидааст, бе муроҷиат ба маълумоти таҷрибаи ҳиссӣ асоснок карда наметавонад.

Скептитсизм мавқеи махсусро ишғол менамояд: ҷонибдорони ин ҷараёни фалсафӣ на танҳо ба маърифати қонунҳои табиат шакку шубҳа дорад, инчунин ба мавҷудияти ин қонунҳо шубҳа мекунанд.

Ҳадс ва эҷодиёт

Дар раванди инкишофи донишҳои инсонӣ ҳампайвандию ҳамтаъсирии маърифати ҳиссӣ ва зеҳнӣ нақши бузург дорад. Ҳадс (интуитсия, фаросат) яке аз зуҳурёбиҳои аҷибу ҳайратовари чунин алоқамандӣ аст. Одатан ҳадсӣ гуфта, равандҳои маълумнашудаи фикррониро, ки дар зершуур (бешууриёт) ҷараён мегирад ва ҳар идеяро, ки тарзи пайдошуданаш бароямон возеҳ нест, дар назар дошта мешавад. Дар аксари ҳолатҳо аломатҳои зерини ҳадсро ба қайд мегиранд: ғайричашмдоштии ҳалли ҳадсии масъала; нофаҳмо будани ҷараёни ҳадсӣ ва ғайриимкон будани тавзеҳи роҳҳои пайдоиши натиҷаҳои он; яқинии ин натиҷаҳо ва эҳсоси боварӣ ба ҳаққонияти онҳо; зарурати асосноккунӣ ва санҷиши дарёфтҳои ҳадсӣ. Ин хусусиятҳои ҳадсро маънидод кардан мумкин мебуд, агар ҳамин фарзро ба инобат гирем, ки заминаю сарчашмаи ҳадсро ҳамтаъсирии хоссаи образҳои аёнӣ ва мафҳумҳои абстрактӣ ташкил медиҳад. Чунин тасаввурот нисбати ҳадс имкон медиҳад, ки фаҳмем – чигуна дар ақли инсон навтарин образҳои аёнӣ ва мафҳумҳои абстактӣ тавлид мешаванд, агарчи мӯҳтавои тафаккури ҳадсӣ фақат бо ин маҳдуд намешавад.

Гузаришҳои ҷаҳишмонанди образҳо ба мафҳумҳо ва баръаксӣ ба таври «автоматӣ», дар сатҳи тафаккури бешуурона (бешууриёт) сурат мегирад. Чунин «ҷаҳишҳо»-и фикр ҳам аз ассотсиатсияи ҳиссӣ, ҳам аз муҳокимарониҳои мантиқӣ фарқ доранд. Дар чунин «ҷаҳиш» фикри мо гӯё, ки ба «ченаки сеюм» мегузарад ва ба туфайли ин, қудрати бартараф кардани монеъаҳоро дар роҳи дарёфти донишҳои навин пайдо мекунад. Бинобар ин, чунин «гашти моҳирона» имкон медиҳад, ки тавассути ҳадс ба натиҷаҳое расидем, ки бо тарзи дигар дастрас намудани онҳо амри муҳол аст. Бояд қайд намуд, ки имкони «дарёфт»-и ҳадсии ҳақиқат аз ҳаҷми иттилооти дар ихтиёри инсон мавҷудбуда вобастагӣ дорад.

Ҳадс, таасуроти фаҳмиданашуда ё қисман фаҳмидашуда, амалиёти фикрии дар сатҳи бешууриёт иҷрошуда дар раванди эҷодиёт нақши намоён доранд. Фаъолияти эҷодӣ дар ҳақиқат асрорҳои худро дорад, вале барои шарҳи он ба ирфону илоҳиёт ниёз нест, чунки а) равандҳои дар сатҳи бешууриёт ҷараёндошта қонуниятҳои худро доранд, ки аз ҷониби илм мунтазам маълум карда мешаванд ва б) нақши бешууриётро дар эҷодиёт ба ҳадди қувваи фавқултабиӣ расонидан ҷоиз нест: бе кори ақл, бе иштироки шуур ҳеҷ кадом эҷодиёт имконпазир нест.

Маданият заминаест, барои рушди фаъолияти эҷодӣ ва дар навбати худ, кулли маданият – маҳсули эҷодиёт. То чанде ҷомеа ба пешрафти худ манфиатдор бошад, дар он эҷодкорӣ то ҳамон дараҷа қадрдонӣ карда мешавад. Эҷодиёт воситаи азнавсозӣ, инкишофёбӣ, мукаммалсозии инсон, ҷомеа, шароити зисти одамон аст. Чун анъана се намуди асосии эҷодиёт номбар карда мешавад: бадеӣ, илмӣ, техникӣ. Ҳамчунин намудҳои дигари эҷодиёт мавҷуданд: фалсафӣ, педагогӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, идеологӣ ва ғ.

Эҷодиёт – ин фаъолияте, ки маҳсулаш натиҷаҳои сифатан нав ва аҳамияти иҷтимоидошта мебошад. Муайян кардани меъёри навгонӣ будани натиҷаҳои эҷодӣ кори саҳл набуда, санҷиши махсусро талаб менамояд. Арзиши ҷамъиятии натиҷаҳои эҷодӣ аз рӯи он нақши воқеӣ, ки онҳо дар инкишофи ин ё он соҳаҳои ҳастии инсонӣ доранд, муайян карда мешавад. Ин бошад, бо гузашти вақт маълум мегардад. Арзиши амалӣ ва назариявии натиҷаҳои эҷодӣ, таъсири онҳо ба ҷомеа на танҳо аз моҳияти онҳо, инчунин аз тарзи истифодабарии ҷамъиятии онҳо вобастагӣ дорад.

Раванди эҷодиёт махсусияти худро дошта, якчанд марҳиларо дар бар мегирад:

— масъалагузории эҷодӣ;

— ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли он;

— тавлиди идея, ки калиди қулфкушои ҳалли масъаларо медиҳад;

— коркарди консепсия (барнома, лоиҳа, ибтикорот), ки ба натиҷаи ниҳоии ҷустуҷӯшаванда мерасонад;

— маводи натиҷа – ба шакл даровардани онҳо бо мақсади ба одамони дигар дастрас кардан (матн, нақша, маҳсулот ва ғ.).

Дар аксари ҳолатҳо эҷодиёт бо илҳом алоқамандӣ дорад. Эҷодиёт аз рӯи моҳияташ фаъолияти озодона мебошад. Дар ҷое, ки озодии эҷодиёт нест, дар он ҷо ҳатман шӯълаи фаъолнокии эҷодии одамон хомӯш мегардад. Меҳнати эҷодӣ ба маҷбурсозӣ, иҷборан тезонидани кор тоқату ниёз надорад. Муҳаё будани шароит ба амалҳои озодонаи шахсиятҳои эҷодкор, ки барои кори худ фидокор ҳастанд, омили зарури баланд бардоштани самараи меҳнати онҳо мебошад.

Назарияи ҳақиқат

Маърифат даъво дорад, ки инъикоси айниятии воқеиятро таъмин менамояд ва мақсадаш ноил шудан ба ҳақиқат мебошад. Муҳокима дар бораи чӣ будани ҳақиқат таърихи зиёда аз ду ҳазорсола дорад. Ҳанӯз Афлотун дониши ҳақиқиро (эпистеме) аз ақида (докса) ҷудо карда буд. Таърифи ҳақиқат, ки Афлотун дода буд, баъдтар ба сифати классикӣ эътироф шуд. Дар он чунин омадааст: ҳақиқат – ин мувофиқати фикр бо предмет, мувофиқати дониш бо воқеият мебошад. Дар назари аввал фаҳмиши ҳақиқат ҳамчун мувофиқати фикр ва воқеият хеле некбинона аст, чунки дар он ҳақиқати объектҳои мавҷуднабуда ғайриимкон мебошад. Аммо ҳангоми таҳлили амиқ мушкилот пеш меояд: 1) истилоҳи «мувофиқат», масалан, бо маъноҳои гуногун истифода мешавад (мувофиқати байни образ ва объект, байни ном ва ашё ва ғ.); 2) чӣ ба чӣ бояд мувофиқат дошта бошад – фикр ба предмет ё предмет ба фикр? Кадоми онҳо асос аст? Барои идеализми объективӣ воқеият бояд ба фикр, ба идеяи мутлақ мувофиқат дошта бошад. Материалистон бошанд, мувофиқати тасаввуроту фикрро дар бораи воқеият бо худи воқеият асоснок менамоянд. Бинобар ин, таърифи классикии ҳақиқат талаб мекунад, ки мафҳуми «мувофиқат», аз ҷумла эътирофи айнияти тафаккур ва воқеият, маънидод карда шавад.

Вобаста ба ин, мафҳуми «ҳақиқати объективӣ» мубрамтар мегардад. Ҳақиқати объективӣ – ин донишҳое, ки мазмунашон аз инсону инсоният, аз хоҳишу иродаи онҳо вобаста намебошанд. Мустақилияти ҳақиқат аз субъекти маърифат маънои онро дорад, ки ҳақиқат дар худ таҳрифи аз ҷониби субъект содиршударо надорад, балки бо худи объекти маърифатшаванда муайян мешавад. Хатои назарияи маърифати метафизикӣ (зидди деалектикӣ) дар он буд, ки ҳақиқатро як навъ ҳолати мукаммали инъикоси пурраи объект мефаҳмид. Дар чунин нуқтаи назар барои таҳаввул ва инкишофи мазмуни он ҷой намемонад.

Ҳарчанд Ф.Бэкон қайд карда буд, ки «ҳақиқат – духтари вақт аст, на духтари нуфуз», аммо танқиди асосноки назарияи ҳақиқати метафизикӣ бори нахуст аз ҷониби Гегел баррасӣ гардид. ӯ нишон дод, ки ҳақиқат раванди беш аз беш мувофиқат кардани предмет бо мафҳум мебошад, «ҳақиқат эътирофи хушку холӣ набуда, моҳиятан раванд аст». Сабаби равандӣ будани ҳақиқат аз ҳамтаъсирии беохири субъект ва объект, аз ҷудо кардани порчаҳои нав ба нави воқеияти объективӣ вобастагӣ дорад.

Фаҳмиши ҳақиқат ҳамчун раванд лаҳзаҳои нисбӣ ва мутлақ будани онро дар бар мегирад. Истилоҳи «ҳақиқати мутлақ» се маъно дорад: 1) истиораи дониши дақиқу мукаммали ҳамаи воқеятро то «ҳадди охир» дарбаргиранда, як навъ идеали гносеологӣ, ки дар ҳеҷ кадом дараҷаи маърифат пурра воқеӣ намешавад; 2) бақайдгирии як навъ донишҳои оддии доимӣ, ки дақиқ муайян шудаанд ва тағйир намеёбанд. Мисолҳои ин навъи ҳақиқат: Соли 1724 И.Кант таваллуд шудааст, унсури кимиёвӣ вазн дорад ва ғ.; 3) чунин дониш, ки ҳангоми инкишоф ёфтан ва ғанӣ гардидани тамоми низоми донишҳо вай аҳамияти худро гум намекунад. Масалан, қонунҳои механикаи классикии И.Нютон баъди кашфи назарияи нисбияти А.Эйнштейн аҳамияти худро нигоҳ доштанд.

Бо ҳақиқати мутлақ донишҳое алоқаманд карда мешаванд, ки дар рафти инкишофи минбаъдаи илм инкор нашуда, балки танҳо бо мазмуни тоза ғанӣ гардонида мешаванд. Ин маънои муҳими истилоҳи «ҳақиқати мутлақ» мебошад, ки абстрактӣ набудани ҳақиқат, мушаххас будани онро қайд мекунад. Низоми томи донишҳо унсурҳои мутлақан ҳақиқӣ ва нисбатан ҳақиқиро дар бар мегирад. Ҳакиқати нисбӣ  донишҳои нопурра, начандон мукаммалу дақиқ дар бораи предмет мебошад. Он – ифодаи маҳдудияти ҳақиқати объективӣ, нопуррагии он дар ягон зинаи инкишофи маърифат ба шумор меравад. Ҳақиқатҳои нисбӣ занаҳои расидан ба ҳақиқати мутлақ мебошанд.

Назариёти классикии ҳақиқатро назарияи мувофиқат ё назарияи корреспондентӣ (мукотиботӣ)-и ҳақиқат меноманд. Ин назариёти ҳақиқат нусхабардории оддии воқеиятро бо «мувофиқат» мепайвандад. Вале инсон дар маърифат кардани олам на бо олами «дархуд» балки бо он, ки ин олам чӣ тарз инъикос ва ҳиссию зеҳнӣ дарк карда мешавад, сарукор дорад. Маърифат ҳамчун «инъикоси инъикос» тасаввур карда мешавад. Олами далелҳо хусусияти фитрӣ дошта, тавассути мафҳумҳо бо тафсир алоқаманд мебошанд.

Дар назариёти классикии ҳақиқат тасдиқотҳо аз ҷумлаҳои ҳикоягии оддӣ фарқ карда мешаванд. Ҳақиқат на бо ҳар кадом ҷумлаҳои ҳикоягӣ, балки бо ҳамонаш, ки хусусияти тасдиқотро дорад, алоқаманд карда мешавад. Аммо на ҳар як тасдиқот бо худ дониши ҳақ дорад. Дар назариёти классикии ҳақиқат танҳо ҷумлаҳои тафсирӣ (дескриптивӣ) ба сифати ҳақиқат қабул мешаванд. Чунин фаҳмиш ба мушкилот дучор месозад, чунки олами фитрии дар назарияҳо офаридашудаи объектҳои идеалии назариявӣ бо талаботҳои тафсирот мувофиқат дошта наметавонад, чунки вай маърӯзачӣ надорад. Агар сухан дар бораи иброз ва тасдиқ намудани кулли хосиятҳо равад, он гоҳ мушкилоти санҷиши онҳо ба миён меояд, хусусияти тафсиротии онҳо ба зери шубҳа гирифта мешавад, чунки маърӯзачии ин иброзҳо ҳузур надорад. Дар мантиқи классикӣ ҳаққонияти мантиқиро ҳамчун ҳақиқати ҳамаи оламҳои имконӣ фаҳмида мешавад.

Ба назарияҳои ғайриклассикии ҳақиқат назарияи когерентӣ (ҳамбастагӣ)-и ҳақиқат мансуб мебошад. Дар ин назария кӯшиш карда шудааст, ки маҳдудиятҳо ва мушкилотҳои назарияи классикии ҳақиқат бартараф шаванд. Назарияи когерентии ҳақиқат ду тарз баён карда мешавад: 1) мафҳуми «ҳамбастагӣ» (когерентӣ) ба ҷои мафҳуми пешинаи «мувофиқат» гузошта мешавад; 2) тасдиқ карда мешавад, ки мувофиқат танҳо тавассути ҳамбастагӣ муайян шуданаш мумкин аст.

Дар фаҳмиши ҳақиқати когерентӣ диққат аз «мувофиқат» ба худҳамоҳангии унсурҳои низоми дониш ҷалб карда мешавад. Инҷо ҳақиқат дар он нест, ки донишҳо бо воқеият мувофиқат доранд, балки дар он аст, ки донишҳо низоми худҳамоҳангро ташкил медиҳанд. Назарияи когерентии ҳақиқат дар бораи он муносибате, ки донишҳои ботинан ҳамоҳанг бо олами объективӣ доранд, маълумот намедиҳад. Ҳамин тавр, назарияи когерентии ҳақиқат мушкилоти фаҳмиши классикии ҳақиқатро бартараф намуда, бо дигар масъалаҳои ҳалталаб рӯбарӯ мешавад.

Назарияҳои ғайриклассикии ҳақиқат пешниҳод менамоянд, ки моҳияти ҳақиқат на дар мувофиқати воқеият бо фикр, балки дар мувофиқат бо меъёрҳои интихобӣ баррасӣ карда шавад. Дар партави чунин нигариш назарияи прагматикии ҳақиқат маълум мегардад, ки мувофиқи он фоидабахшии амалӣ ва судмандии донишҳо дар комёбшавӣ ба ҳадаф ҳамчун ҳақиқат дониста мешавад. Агар назарияи прагматикии ҳақиқат мутлақ карда шавад, он гоҳ назарияи умумии нисбият ва дигар кашфиётҳои бунёдӣ, ки фоидаи бевоситаи амалӣ надорад, аз мазмуни ҳақиқиашон бенасиб мемонанд.

Ба назарияҳои ғайриклассикии ҳақиқат, ғайр аз назариёти прагматикӣ ва когерентӣ, инчунин назарияи семантикии ҳақиқатро мансуб медонанд. Семантика низомҳои аломатиро аз нуқтаи назари маъно ва мундариҷаи онҳо меомӯзад. Вай бештар назарияи мантиқӣ буда, зарурати гузаштан аз забони муқаррарӣ ба забони шаклиро исбот мекунад. Барои муҳокима намудани ҳаққонияти ифодаҳои забони шаклишуда зарурати забони махсус (метазабон) эътироф карда мешавад. (Метазабон – ин забоне, ки тавассути он забонҳои дигар ҳамчун объект таҳқиқ карда мешаванд. Аз нуқтаи назари шахси бо забони тоҷикӣ гуфтугузор дошта, ки забони ҳиндиро меомӯзад, забони тоҷикӣ метазабон буда, забони ҳиндӣ ба сифати забони объектӣ мебошад).

Назарияи семантикии ҳақиқат бо номи риёзидон, мантиқшинос ва файласуфи лаҳистонӣ А.Тарский (1902–1983) алоқаманд мебошад. Ба ақидаи ӯ, мафҳуми «ҳаққоният» таносуби байни низоми ифодаҳои аломатӣ ва объектҳо ё вазъи соҳаи тафсиркуниро муайян мекунад. Инчунин ӯ қайд кардааст, ки муҳокимаи мантиқан безиддияти масъалаҳои семантикӣ номумкин буда, мафҳуми ҳаққониятро тавассути воситаҳои забони таҳқиқшаванда муайян кардан ғайриимкон аст.

Дар раванди маърифат ба иштибоҳ низ дучор мешаванд. Иштибоҳ хатогиест, ки сабабаш камтаҷрибагии муҳаққиқ ё ба қадри зарурӣ дастрас набудани маълумотҳо доир ба предмет ва ғ. мебошад. Иштибоҳ ислоҳшаванда аст. Меъёрҳои мантиқӣ ва амалии ҳақиқат фарқ карда мешаванд. Меъёри мантиқии ҳақиқат маҳдудияти худро дорост. Алҳол амалия дар назарияи маърифат мавқеи муҳим дорад. Вай меъёри асосӣ  ва маҳаки умумии ҳақиқат мебошад. Чунки амалия фаъолияти моддист ва зуҳуроту предметҳои моддиро фақат тавассути таъсиррасонии материалӣ тағйир додан мумкин аст, на тавассути «тафаккури соф». Аз ин рӯ, вазифаҳои зерини амалияро дар маърифат ҷудо карда мешавад:

  • амалия сарчашмаи маърифат аст;
  • амалия мақсади маърифат аст;
  • амалия меъёри ҳаққонияти донишҳо аст.

 

 

Хусусияти маърифати илмӣ

 

Илм – як намуди фаъолияти маърифатӣ, ки вазифааш коркард ва низомноксозии назариявии донишҳои объективӣ дар бораи воқеият аст. Илм аз амалия пайдо шудааст ва дар асоси он тараққӣ мекунад. Талаботи истеҳсолоти моддӣ ва таҷрибаи ҷамъиятии одамон асоси пешрафти илм мебошад. Илм ҳамчун падидаи ҳаёти ҷамъиятӣ аз сиёсат, ҳуқуқ, дин, санъат, ахлоқ фарқ мекунад. Ҷавҳари илмро қонунҳо ва мафҳумҳои илмӣ, назария ва фарзияҳои илмӣ ташкил медиҳанд. Хусусияти тафаккури илмӣ он аст, ки вай ҳамаи даъвоҳои худро бо фактҳо муайян намуда, хурофотро намепазирад. Қудрати илм дар он аст, ки ба далелҳои воқеӣ такя карда, аз онҳо хулосаи мувофиқ мебарорад, дар ҳамагуна тасодуф ва ҷузиёт вай зарурат ва қонуниятро кашф намуда, дар асоси онҳо пешгуӣ мекунад, ки аҳамияти бузурги амалӣ дорад.

Илмҳои муосир ба се гурӯҳи калон, яъне ба табиатшиносӣ, техникӣ ва ҷамъиятшиносӣ ҷудо карда мешаванд. Илмҳои табиатшиносӣ бо муттаҳид сохтани тафсири риёзии табиат ва тадқиқотҳои озмоишӣ-таҷрибавӣ асос ёфтаанд. Илмҳои техникӣ ҳамчун зинаи пайвасткунандаи байни табиатшиносӣ ва истеҳсолот шинохта шудаанд. Алҳол мақоми донишҳои техникӣ баланд гардидааст, ки аз истифодашавии самараноки амалии илм шаҳодат медиҳад. Илмҳои ҷамъиятшиносӣ хусусиятҳои таърихии низомҳои инкишофёбандаи иҷтимоиро муайян менамоянд. Ҳамаи илмҳои номбаршуда дараҷаҳои тадқиқоти таҷрибавӣ ва назариявӣ, инчунин тақсимоти дохилии худро доранд. Дар замони муосир тамоюли ҳамгирошавии маърифати илмҳои табиатшиносӣ ва иҷтимоӣ-гуманитарӣ нерӯи тоза гирифта, ба дарки объектҳои ниёзи аҳли башар равона шудааст. Дар ин миён тадқиқотҳои том ва байнифаннӣ аҳамияти хосса пайдо кардаанд.

Инсон аз донишҳои гуногун бархурдор аст, вале на ҳамаи онҳо илмӣ мебошанд. Дониши илмӣ бо чунин аломатҳояш аз дигар намуди донишҳо фарқ мекунад: зеҳнӣ (ақлонӣ) будан; объективӣ, бешахсиятӣ, умумиэътирофӣ будан; такрористеҳсолшавӣ ва санҷидашавӣ; мавзунии мантиқӣ, дақиқӣ ва якмаъноӣ; ҳампайвандию алоқамандии мантиқӣ.

Бояд гуфт, ки се намуди асосии донишҳои илмӣ вуҷуд доранд:

  • дониш доир ба масъалаҳо (проблемаҳо);
  • дониш дар бораи методҳо;
  • дониш дар бораи объектҳо ё донишҳои предметӣ.

         Дараҷаҳои таҷрибавӣ ва назариявии маърифати илмӣ

Маърифати илмӣ ду дараҷаи ба ҳам алоқаманд, вале аз ҳамдигар тафовут – таҷрибавӣ ва назариявиро дар бар мегирад. Инҷо махсус таъкид мекунем, ки «таҷрибавӣ ва назариявӣ»-ро аз «ҳиссӣ ва зеҳнӣ» бояд фарқ кард, агарчи алоқамандӣ низ доранд.

Дар сатҳи таҷрибавӣ мушоҳидаи зинда (маърифати ҳиссӣ) бартарӣ дошта, шаклҳои зеҳнӣ (мафҳумҳо, ҳукмҳо ва ғ.) нуфузи тобеъшаванда доранд. Объекти таҳқиқшаванда бештар аз ҷиҳати муносибатҳо ва зуҳуроти берунаашон инъикос карда мешавад. Мазмуни маърифати таҷрибавӣ ин ҷамъоварии фактҳо, ҷамъбасти ибтидоии онҳо, тавсифи маълумотҳои мушоҳидавӣ ва озмоишӣ, низомигардонии онҳо, таснифот ва дигар шаклҳои фаъолияти бақайдгирии фактҳо мебошад. Тадқиқоти таҷрибавӣ объектро тавассути чунин методу воситаҳо, ба монанди тафсир, қиёс, ченкунӣ, мушоҳида, озмоиш, таҳлил, индуксия аз худ менамояд. Доир ба ин методҳо минбаъд маълумот хоҳем дод.

Мафҳуми факт (аз лот., factum – иҷрошуда, бавуқӯъомада) чунин маъноҳо дорад: 1) қисми алоҳидаи воқеият, воқеаҳои объективӣ, натиҷаҳое, ки ё ба воқеияти объективӣ ё субъективӣ мансубанд; 2) дониш дар бораи ягон воқеа, зуҳурот, ки этимодбахш буданаш исбот шудааст; 3) ҷумлае, ки дар рафти мушоҳида ва озмоиш ҳосил шудааст. Маъноҳои дуюм ва сеюми зикршуда дар мафҳуми «факти илмӣ» фаро гирифта мешавад, ки ҳангоми ворид буданашон ба сохтори мантиқии низоми донишҳои илмӣ ҳамин зайл фаҳмида мешавад. Ҷамъоварии фактҳои таҷрибавӣ, гарчанде вай доманадор ҳам бошад, бе «фаъолияти ақл» ба ошкор сохтани ягон қонунҳо ва баробариҳо оварда намерасонад. Дар фаҳмиши табиати факт ду тамоили ниҳоӣ ҷудо мешавад: а) фактуализм, ки новобастагӣ ва мустақилияти фактҳо нисбат ба назарияҳоро эътироф мекунад; б) теоретизм, ки баръакс вобастагии пурраи фактҳо аз назарияҳоро эътироф мекунад. Ҳалли дурусти масъала дар он аст, ки факти илмӣ таъсире аз назария дошта, нисбат ба назария мустақилияти нисбӣ дорад, чунки сабаби асосиаш воқеияти моддӣ мебошад.

Фактҳои алоҳида набояд ҷудо аз ҳам баррасӣ шаванд: танҳо дар он ҳолате онҳо маводи илм мегарданд, ки агар онҳо ҳамчун низоми том гирифта шаванд. Ҳарчанд, ки ҳар як факт сабабияти худро дар воқеият ва амалия дорад, вале он бо ягон тарз консепсиявӣ шудааст, яъне бо тасаввуротҳои назариявии муайяне махлут гардонида шудааст. Бинобар ин, А.Уайтхед қайд мекунад, ки маърифати илмӣ муттаҳидшавии ду қабат аст: якумаш аз маълумотҳои бевоситаи дар рафти мушоҳидаи мушаххас гирифташуда ба амал меояд, дигараш аз тарзи умумии ҷаҳонфаҳмии мо пайдо мешавад. Ба ақидаи ӯ, ин қабатҳо мутаносибан «қабати мушоҳидавӣ» ва «қабати назариётӣ», ки аз инҳо якумаш ҳамеша тавассути мафҳумҳои аз қабати назариётӣ дастрасшуда тавсиф мегардад.

Мувофиқи ақидаи К.Поппер, агар дар фактҳо «ягон чизи назариявӣ ҷойгир» намебуд, пас «фактҳо» асоси назария низ шуда наметавонистанд. Алҳол байни назарияҳо ва он фактҳое, ки тавассути ҳамин назарияҳо тавсиф мегарданд, ҳамеша «фарқияти воқеӣ» гузоштан мумкин аст. Назарияҳои аз ҷониби инсон созмонёфта метавонад бо фактҳои воқеӣ  номутаносиб бошанд. Он гоҳ дар дарёфти ҳақиқат лозим меояд, ки назарияҳо ба фактҳо мутобиқ сохта шавад ё ин назарияҳо бартараф карда шаванд.

Сатҳи назариявӣ бо бартарияти шаклҳои тафаккур (мафҳум, ҳукм, хулосабарорӣ, назарияҳо, қонунҳо ва ғ.) баён мегардад. Тафаккур – ҷараёни фаъоли инъикоси ҷамъбастӣ ва воситавии воқеият мебошад, ки онро дар низоми абстраксияҳо ифода месозад.

Мушоҳидаи зинда, маърифати ҳиссӣ дар сатҳи назариявӣ аз миён намеравад, балки қисми тобеи ҷараёни маърифат мегардад. Вазифаи муҳими дониши назариявӣ аз дастраскунии ҳақиқати объективӣ бо ҳамаи мушаххасият ва пуррагии мазмунаш иборат мебошад. Барои ин методу воситаҳои сершумори маърифатӣ истифода мешаванд. Аломати хоси маърифати назариявӣ ин самтгирӣ ба худ, рефлексияи дохилиилмӣ, яъне таҳқиқи худи ҷараёни маърифат, шаклҳо, тарзҳо, методҳо, дастгоҳи мафҳумӣ ва ғ. мебошад.

Таърихи маърифат нишон медиҳад, ки идеяҳои нав на дар натиҷаи муҳокимаҳои муназзами мантиқӣ ё ҷамъбастсозӣ пайдо мешаванд, балки дар натиҷаи ҷаҳиш, танаффусият, бетанаффусият дар ҳаракати фикр пайдо мешавад. Нақши муҳими тахаюлот ва ҳадсро дар тадқиқотҳои илмӣ чандин эҷодкорони бузурги илм эътироф намудаанд. Асосноккунии пурраи мантиқӣ ва таҷрибавии чунин хулосаҳо дертар дарёфт мешаванд, вақте ки онҳо аллакай ифода шуда, ба илм дохил шуданд. Ҳамин тавр, маърифат ягонагии ҳиссӣ ва зеҳнӣ, таҷрибавӣ ва назариявӣ, ақл ва хирад, ҳадсӣ ва ақлонӣ (дискурсивӣ) мебошад.

Ба сохтори сатҳи назариявии маърифат дохил мешаванд: масъала, фарзия, назария ва қонун.

Масъала – шакли назариявии дониш, ки мазмунашро он чи, ки аз ҷониби инсон ҳанӯз ошкор нашудааст, ташкил медиҳад. Ин саволест, ки дар рафти маърифат пайдо шуда, ба худ ҷавоб металабад. Масъала ду марҳиларо дар бар мегирад: гузориш ва ҳалли он. Ба ақидаи В.Гезенберг, ҳангоми гузориш ва ҳалли масъалаҳои илмӣ инҳо муҳим аст: а) низоми муайяни мафҳумҳо, ки тавассути онҳо муҳаққиқ масъаларо ба қайд хоҳад гирифт; б) низоми методҳо, ки бо дарназардошти мақсадҳои тадқиқот ва хусусияти масъалаи ҳалшаванда интихоб карда мешаванд; в) такя ба анъанаҳои илмӣ. К.Поппер чунин ҳолатҳои ба миён омадани масъалаҳоро қайд мекунад: а) ҳамчун натиҷаи зиддият дар назарияи алоҳида; б) ҳангоми бархӯрди ду назарияи баҳамзид; в) дар натиҷаи номутаносибии назария бо мушоҳида.

Ба тарзи гузориш ва ҳалли масъала инҳо таъсири муҳим доранд: якум, хусусияти тафаккури замона ва дуюм, сатҳи дониш дар бораи он объектҳое, ки бо пайдоиши масъала алоқаманданд. Ба ҳар кадом давраи таърихӣ шаклҳои ҳолати проблемавии худ хос аст.

Фарзия – шакли донишҳои назариявӣ, ки дар рафти ҳалли масъала пайдо мешавад ва дар худ тахминҳои дар асоси фактҳо ифодашударо дорад, ки ҳаққонияти онҳо маълум карда нашудааст ва ба исботу асосноккунӣ ниёз доранд. Инкишофи фарзияҳои илмӣ дар се самт метавонад, ба амал ояд: а) маълум сохтани фарзия дар доираи худи он; б) худинкоркунии фарзия, пешниҳод ва асосноккунии фарзияи нав; в) табдилёбии фарзия ҳамчун низоми донишҳои эҳтимолӣ ба назарияи илмӣ. Санҷиши ҳақиқати фарзия ахиран дар шаклҳои амалия сурат мегирад, аммо нақши муайяни ёрирасоне дар мариди исбот ё радкунии фарзияҳо ҳамчунин ба меъёри мантиқии ҳақиқат низ мансуб мебошад.

Дар рафти исботи фарзия қисме аз онҳо назарияи ҳақиқӣ мегарданд, дигарҳояш тағйир меёбанд ва дақиқу мушаххас гардонида мешаванд, сеюмиҳояш ба иштибоҳу хато табдил ёфта, бартараф карда мешаванд.

Се навъи фарзияҳо ҷудо карда мешаванд: а) фарзияҳое, ки бевосита барои шарҳдиҳии таҷриба пайдо мешаванд; б) фарзияҳое, ки дар ташаккули онҳо таҷриба нақши муайян доранд, аммо ҳалкунанда не; в) фарзияҳое, ки дар асоси ҷамъбасти назариёти мавҷуда пайдо шудаанд.

Фарзияҳои умумӣ, ҷузъӣ ва корӣ мавҷуданд. Фарзияҳои умумӣ – ин тахминҳо дар бораи қонуниятҳои гуногуни байни ҳодисаҳо мебошанд. Онҳо бунёди созмондиҳии асосҳои донишҳои илмӣ мебошанд. Фарзияҳои ҷузъӣ ин тахминҳо дар бораи пайдоиш ва хосиятҳои фактҳои алоҳида, ҳодисаҳои мушаххас ва падидаҳои ҷудогона мебошанд. Фарзияҳои корӣ – ин тахминҳое, ки чун қоида дар марҳилаи аввали тадқиқот пешбарӣ карда мешаванд ва ба сифати нуқтаи ибтидоии ҳаракати минбаъдаи андешаҳои тадқиқотӣ хизмат мекунанд.

Назария шакли нисбатан мушкилтар ва инкишофёфтаи донишҳои илмӣ мебошад, ки инъикоси томи робитаҳои қонунӣ ва муҳими соҳаи муайяни воқеиятро дастрас мегардонад. Намунаи назарияҳо ин механикаи классикии И.Нютон ва назарияи нисбияти А.Эйнштейн мебошад. А.Эйнштейн иброз карда буд, ки ҳаргуна назарияи илмӣ бояд ба меъёрҳои зерин ҷавобгӯ бошад: а) ба маълумотҳои таҷриба ихтилоф надошта бошад; б) бо воситаи маводи таҷрибавӣ санҷидашаванда бошад; в) бо «содагии мантиқӣ»-и қазияҳо, яъне мафҳумҳои асосӣ фарқ кунад; г) аз ҷиҳати мантиқӣ худсарона интихоб нашуда бошад; д) пурназокат ва ҳамоҳанг бошад; е) соҳаҳои васеи истифодаи худро дошта бошад; ж) ба офаридани назарияҳои нав ва умумитарро, ки ба доираи онҳо ин назария ворид бошад, ҳидоят намояд.

Вазифаҳои асосии назария аз инҳо иборат мебошад:

  1. Вазифаи синтетикӣ – муттаҳидкунии донишҳои алоҳидаи саҳеҳу эътимодбахш ба системаи тому ягона.
  2. Вазифаи ташреҳӣ – ошкор сохтани робитаҳои сабабӣ ва дигар робитаҳо, гуногунии робитаҳои падидаи мавриди омӯзиш қарорёфта, хусусиятҳои муҳим, қонунҳои пайдоиш ва инкишофи он.
  3. Вазифаи методологӣ, ки истифодаи методҳо, тарзҳо ва роҳҳои таҳқиқ кардани назарияҳои дигарро дар назарияи мазкур фаро мегирад.
  4. Вазифаи пешгӯӣ, ки аз пешбинии илмии падидаҳо ва ҳодисаҳои минбаъда иборат аст.
  5. Вазифаи амалӣ. Таъиноти ниҳоии ҳар як назария ин «дастурамал» шудани он барои тағйир додани ҳақиқати воқеӣ мебошад.

Бе муқаррар намудани қонунҳо ва бе ифодашавии онҳо дар низоми мафҳумҳо назарияи илмӣ вуҷуд дошта наметавонад. Қонун унсури муҳимтарини назария мебошад, ки таърифашро дар боби гузашта дода будем. Инҷо фақат маълумот медиҳем, ки таснифоти қонунҳои ин ё он назария аз рӯи асосҳои зерин сурат гирифта метавонад: а) аз рӯи шаклҳои ҳаракати материя (механикӣ, физикӣ, кимиёвӣ, биологӣ иҷтимоӣ); б) аз рӯи ҷабҳаҳои асосии воқеият (қонунҳои табиат, қонунҳои ҷамъият, қонунҳои тафаккур); в) аз рӯи миқёси фарогирӣ ва ҷабҳаҳои амали онҳо: куллӣ, умумӣ, махсус; г) аз рӯи моҳияти сабабӣ (динамикӣ ва статистикӣ, таҷрибавӣ ва назариявӣ); д) аз рӯи арзиш ва нақши (асосӣ ва ғайриасосии) иҷро мекардаашон.

Қонун робитаҳои зерини байни равандҳоро ифода мекунад: а) робитаҳои объективӣ, яъне хоси олами воқеӣ, хоси фаъолияти мушаххаси одамон; б) робитаҳои муҳим ва умумӣ, яъне ҳамеша ва дар ҳама ҷо амалкунанда: в) робитаҳои зарурӣ, ки бо моҳият пайвандӣ дошта, бо ногузирӣ амалӣ карда мешавад; г) робитаҳои дохилӣ, ки умқи вобастагиҳои соҳаи мушаххаси таҳқиқшавандаро инъикос менамояд; д) такроршаванда, устувор.

Ҳар як қонун чизи тағйирнопазир набуда, баръакс падидаи мушаххаси таърихӣ мебошад. Бо тағйир ёфтани вазъият, бо инкишофи таҷриба ва маърифат баъзе қонунҳо бо дигар қонунҳо иваз мешаванд, шаклҳои амали қонунҳо ва тарзҳои истифодакунии онҳо иваз мешаванд.

Маърифати қонунҳо раванди мураккаб ва пурихтилоф аст. Субъекти маърифаткунанда наметавонад якбора объекти мавриди омӯзишро пурра тасвир намояд. Вай метавонад бо расидан ба хулосаҳои назарии мухталиф, сохтани мафҳумҳо, бо истифода аз як қатор методҳо дар маҷмӯъ ба ин идеал наздик шавад.

Ҳарчанд ки сатҳҳои таҷрибавӣ ва назариявии маърифат аз ҳам тафовут доранд, вале онҳо ба ҳам алоқаманданд буда, ҳудуди байни онҳо тағйирпазир аст. Набояд, ки яке аз ин сатҳҳо бар зиёни дигараш мутлақ гардонида шавад. Тадқиқоти таҷрибавӣ тавассути мушоҳида ва таҷрибагузаронӣ маълумотҳои навро дастрас менамояд, маърифати назариявиро нумӯъ мебахшад, вазифаҳои нави боз ҳам мушкилро пеш мегузорад. Аз тарафи дигар, маърифати назариявӣ дар асоси таҷриба маънои навро инкишоф додаю мушаххас гардонида, уфуқи васеътаре барои маърифати таҷрибавӣ пешниҳод менамояд, дар ҷустуҷӯи фактҳои нав ба он самт бахшида, ба мукаммалшавии методу воситаҳои он мусоидат мекунад. Дар ҷараёни маърифати илмӣ ба вайрон кардани ягонагии назария ва амалия набояд роҳ дод.

Дар раванди таърих таносуби байни назария ва амалия доимо тағйир меёбад, чунки шаклҳои нави амалияи ҷамъиятӣ ба вуҷуд меоянд. Робитаи назария ва амалия тарафайн аст: бевосита (аз амалия ба принсипҳо ва шаклҳои умумии тафаккур) ва баръакс – амалисозии нақшаҳои умумӣ дар маърифат ва дар ҳаёти воқеӣ. Моҳияти робитаҳои бевосита дар он аст, ки ҳамаи категорияҳои мантиқӣ, нақшаҳои назариявӣ ва дигар абстраксияҳо дар ҳадди охир дар ҷараёни дигаргунсозии предметӣ-амалии воқеият ташаккул меёбанд. Амалия ин ҳамон зинаест, ки тавассути он объективона кулл дар намуди шаклҳои мантиқӣ ба тафаккур шомил мегардад. Ин шаклҳо дар навбати худ боз баргашта, барои маърифат ва дигаргун кардани воқеияти объективӣ ёрӣ мерасонанд, яъне предметишавии (шайъишавии) назария ба амал меояд.

Барои он ки назария предметӣ гардонида шавад, бояд шароитҳои муайян риоя шаванд: 1) назария бояд тарафи муайяни воқеиятро эътимодбахш ва айниятнок инъикос намояд, ба фактҳои воқеӣ дар алоқамандии онҳо мувофиқат дошта бошад; 2) назария бояд ягонагии ботинӣ, алоқамандии амиқ ва таъсири мутақобилаи мафҳумҳо, қонунҳо, фарзияҳо ва ғайраро баён намояд; 3) вай бояд тамоюли инкишофи воқеияту амалияро маълум карда тавонад, бинобар ин, бояд ҳамеша тағйир ёбад, васеъ гардад, аниқтар ва амиқтар гардонида шавад; 4) назария (агарчи амиқу пурмазмун аст) танҳо дар он вақт қувваи моддӣ шуда метавонад, ки агар ба шуури одамон, ки нерӯаш назарияро ба воқеият табдил медиҳад, татбиқ шавад. 5) воқеъсозии амалии назария ин ҷараёни мураккаб ва пурихтилоф буда, бо олами махсуси иҷтимоӣ-фарҳангии предметҳо, воситаҳо алоқаманд аст, аз ҷумла, бо олоти меҳнат, воситаҳои техникӣ (асбобҳо, таҷҳизотхо, лавозимоти ченкунӣ), забон, (табиӣ ва сунъӣ), воситаҳои методологӣ, ниҳодҳои иҷтимоӣ; 6) барои он ки назария ба ғайр аз тарзи шарҳрдиҳӣ, инчунин методи тағйир додани олам бошад, зарур аст, ки роҳҳои пурсамари интиқолдиҳии донишҳои илмӣ бидуни барномаҳои таҷрибаҳои амалӣ дарёфт карда шавад, ки онро технологигардонии дониш, гузаштан ба забони мушаххаси қарорҳо, талаботҳо, дастурҳо (танзимотҳо) талаб менамоянд. Маҳз дар марҳалаи технологизатсия гузариш аз тасвири илмӣ ба низоми меъёрӣ, ки таъйиноти мақсадӣ ва амалӣ доранд, ба амал меояд.

Манзараи илмии олам

Манзараи илмии оламро асоси бунёдии илм мемешуморанд. Манзараи илмии олам – ин манзараи васеи донишҳо дар бораи табиат ва ҷамъият, ки назарияҳо, фарзияҳо ва  фактҳои муҳимро дар бар гирифта, тақозои ҷавҳари ҷаҳонбинӣ буданро дорад. Он аз низоми хулосаҳои илмии афзалиятноктар таркиб ёфта, ҳамчун марҳилаи ҷамъбасту ҳамгирошавии комёбиҳои илмӣ дар низоми ягонаи беихтилоф ҳувайдо мешавад.

Дар манзараи комили илмии олам бояд маълумоти илмҳо оид ба табиати зинда ва ғайризинда, башарият ва муносибатҳои ҷамъиятӣ муттаҳид карда шаванд. Бунёди манзараи илмии оламро маҷмӯи методҳои умдаи илмҳои сершумор ташкил медиҳад. Он ҳамчун низоми қатъии ҷамъбасткунандаи натиҷаҳои шохаҳои мухталифи маърифати илмӣ зуҳур мекунад ва танҳо аз ҳамин ҷиҳат ҳаққи мавҷудият дорад. Бинобар ин, комёбиҳои на фақат илмҳои табиатшиносӣ ва техникӣ, инчунин комёбиҳои илмҳои иҷтимоӣ ва гуманитарӣ низ мақоми баробар доранд.

Сохтори манзараи илмии олам аз унсурҳои зерин иборат мебошад: а) ҷавҳари назариявии нисбатан устувор; б) фарзияҳои бунёдӣ, ки шартан ҳамчун инкорнашаванда пазируфта мешаванд; в) моделҳои ҷузъии назариявӣ, ки доимо мукаммал сохта мешаванд.

Манзараи илмии олам вазифаҳои зеринро иҷро мекунад: 1) якҷоякунӣ, ки синтези донишҳои илмии бунёдиро таъмин менамояд; 2) меъёрӣ, ки дар он манзараи илмии олам дар муттако ба таснифи меъёру стандартҳои таҳияшуда, қоидаҳо, системаи муқаррарот ва методҳои азхудкунии универсиум ташкил шудааст, ба ташаккули қоидаҳои иҷтимоию фарҳангӣ ва методии таҳқиқи илмӣ таъсир мерасонад, луғоти метатаърихии ба ҳамин давра хосро ба вуҷуд меоварад; 3) парадигмалӣ: а) аз айнияти эътиқодот, арзишҳо, воситаҳои техникӣ, қоидаю қонунҳои ахлоқии пазируфтаи олимон дарак медиҳад; б) мавҷуддияти анъанаҳои илмиро таъмин менамояд; в) шарти пешниҳод ва ҳалли вазифаҳои таҳқиқотӣ, рафтори олимонро ба қайд мегирад; г) нисбати тахмину фарзияҳо маҳдудиятҳои муайяни «оқилона»-ро гузошта, ба ташаккули қоидаҳои таҳқиқоти илмӣ таъсир мерасонад. Вазифаи парадигмалии манзараи илмии олам барои ба мӯҳлати тӯлонӣ муқаррар намудани низомҳои устувору ҳамоҳанги идеяҳо, донишҳои илмӣ, постулатҳои назариявӣ, меъёрҳои таҷрибаи илмӣ мусоидат менамояд. Ин низом тавассути таълим, тарбия, маориф интиқол меёбад, дастраси омма гардида, менталитети муосиронро дар бар мегирад. Ивазшавии парадигмаҳои илмӣ, гузариш ба давраи «таркиши инқилобӣ» ивазкунии пурра ё ҷузъии таркиби манзараи илмии оламро тақозо мекунад.

Азбаски манзараи илмии олам ба иқтидори илмҳои ин ё он замон такя мекунад, аз ин рӯ таърихияти манзараи илмии оламро дар назар бояд дошт, ки ҳудуди донишҳои дар ҳамон давраи тараққиёташ доштаи инсониятро муайян мекунад. Мафҳуми «манзараи илмии олам» нисбат ба мафҳумҳои «образи олам» ва ё «биниши олам» ҷиддитар мебошад, зеро ба он донишҳое дохил мешаванд, ки ҳаққоният, асоснокӣ ва исботшавии онҳо собит шудаанд. Талаботи муҳими объективият бо байнисубъективиятӣ ва муҳимияти умумӣ сахт вобаста аст. Байнисубъективиятӣ умумияти байни субъектҳои маърифаткунанда, шароити интиқоли дониш, аҳамиятнокии таҷрибаи як субъект барои дигар субъектро қайд мекунад. Муҳимияти умумӣ доштан – ин идеали маърифатии дарки якхелаи ин ё он иттилоот, ки аз ҷониби кулли афроди тафаккуркунанда, ҳамаи аъзои ҷомеа қабул доштани донишро тақозо мекунад.

Манзараи илмии олам дар чорчӯбаи вазифаҳои меъёрӣ ташаккули яклухти ҷаҳонбинии илмиро таъмин менамояд. Ҷаҳонбинии илмӣ маҷмӯи ақидаҳои илман асосноккардашуда ва мавзун мебошад, ки дар хусуси қонуниятҳои уневирсиуми ташаккулёбанда маълумот дода, мавқеи ҳаётӣ ва барномаи рафтори одамонро муайян месозад. Фарқи ҷаҳонбинии илмӣ аз ҷаҳонбинии динӣ он аст, ки ҷаҳонбинии илмӣ манзараи оламро тавассути мафҳумҳо, назарияҳо, далелҳои мантиқӣ ва исбот ба вуҷуд меоварад, ҳол он ки барои дин эътиқод ба қувваҳои фавқуттабиӣ, умед бастан ба ваҳй ва исботнопазирии мантиқии «догмат»-ҳо хос мебошад.

Се шакли таърихии манзараи илмии олам – классикӣ, ғайриклассикӣ ва баъдиғайриклассикӣ – аз ҳамдигар фарқ доранд. Манзараи илмии классикии олам ҳанӯз бо идеяҳои Галилей ва Нютон оғоз ва ташаккул ёфта, минбаъд ба худ номи «назарияи механикӣ»-ро касб намудааст. Ин назария то нимаи асри ХIХ назарияи ҳукмрон буд.

Дар тасвири классикии манзараи илмии олам муқоисаи алоқаи байни сабабу натиҷа ҳамчун ченаки тафсир хизмат мекард. Манзараи классикии олам тасвири чунин предметҳоеро ба амал овард, ки мансуби  соҳаи механика буда, ба таври ҷудогона вуҷуд дошта метавонистанд. Ҳангоми маърифати чунин предметҳо, шарти муҳим ин сарфи назар кардани ҳамаи он ангезандаҳое, ки хусусияти субъективӣ, эҳсосотӣ ва халалрасонӣ дошта, ба омилҳои ғайрипредметӣ мансуб буданд. Тахмин карда мешуд, ки ҳамаи ҳолатҳои феълии оламро чену ҳисоб намуда, дар асоси он ояндаро пешбинӣ кардан мумкин аст.

Баъдан, таҳти таъсири инкишофи термодинамика ҷои манзараи классикии оламро манзараи ғайриклассикӣ ишғол намуд. Дар раванди инкишофи термодинамика ошкор гардид, ки маҳлулҳо ва газҳо сирф низомҳои механикӣ нестанд. Аз ин лиҳоз, дар манзараи ғайриклассикии олам нақшаҳои дақиқи сабабият матраҳ шуда, мавқеи тасодуф дар он ба назар гирифта шудааст. Инкишофи низоми оламро шарҳ дода, намояндагони назарияи ғайриклассикӣ дар айни замон тасдиқ мекунанд, ки ҳолатҳои олами объективӣ омили сабабият надорад. Манзараи ғайриклассикии олам сабабиятро дар сатҳи инфиродӣ инкор карда, онро дар сатҳи низоми куллӣ эътироф менамоянд.

Манзараи баъдиғайриклассикии олам таҳти таъсири дастовардҳои илмии мактаби И.Пригожин дар соҳаи омӯзиши низомҳои худташкилёбандаи номувозинатӣ, ки дар натиҷаи он принсипҳои синергетика кашф карда шудаанд, ташаккул ёфтааст. Дар манзараи синергетикии илмии олам идеяи ногузирӣ ва гуногуннавъии «шуданҳо» ва «ба вуҷуд омаданҳо» ҳукмрон буда, олам ҳамчун як арсаи ҳамзистии имкониятҳо маънидод карда мешавад.

Дар манзараи баъдиғайриклассикии илмии олам тасаввуроти синергетикӣ доир ба сохторёбии номуташаккилу ногаҳонӣ ва пайдоиши низом аз бенизомӣ (хаос) нақши пешбаранда дорад. Яке аз идеяҳои муҳиму пешбиникунандаи илми баъдиғайриклассикӣ он аст, ки низоми мавҷудаи олам имконият дорад, ки хати сайри худро тағйир дода, хотираи муназзамашро гум кунад. Низоми олам ҳолатҳои пешинаи худро «фаромӯш» карда, бетартибона ва таваккалӣ ҳаракат мекунад. Таъсирпазирии имрӯз аз гузашта чандон назаррас нест, имрӯз низ таъсири сабабии худро ба оянда интиқолу густариш намедиҳад. Чунин вазъият далолат мекунад, ки низоми олам «хотираашро гум кардааст».

Синергетика вайроншавии принсипи инкишофи ростхатаи  равандҳо ва ба вуҷуд омадани як навъ вазъиятеро ба мушоҳида гирифтааст, ки дар он сабабҳои хурду ночиз ва дуюмдараҷа бо натиҷаҳои аз лиҳози ҳаҷму қувва нисбатан глобалӣ мувофиқ мебошанд. Чунин вазъият ояндаро номуайян, пешбининопазир ва барои тағйиротҳои нав комилан кушод менамояд. Аз ҳамин сабаб, дар манзараи муосири баъдиғайриклассикии олам номуайянӣ ҳамчун атрибути ҳастӣ омӯхта мешавад.

Мавқеи сайентизм ва антисайентизм

Дар марҳилаи баъдиғайриклассикии илм азнавбаҳодиҳии арзиши илм ва нақши он дар ҷаҳони муосир оғоз гашт. Нисбати он, ки илммарказӣ ягона пойдевори имконпазири тамаддунҳост, шубҳаҳо баён шуданд. Бо назардошти он, ки илми муосир на фақат маҳсули тамаддун, балки нерӯи ҳаракатдиҳандаи он мебошад, масъалаи сарнавишти илм ҳамзамон ба масъалаи тақдирсози фарҳанг табдил меёбад.

Баҳодиҳӣ ба нақши объективии илм дар ҷомеаи муосир хеле мухталиф аст: вай байни сайентизм (аз лот.,  scientia – илм, дониш) ва антисайентизм калавиш мехӯрад. Сайентизм нисбат аз дин, санъат ва дигар шаклҳои шуури ҷамъиятӣ ба илм мавқеи болотарро муносиб дониста, нақши хоссаи онро дар фарҳанг ва ҷомеа қайд менамояд. Ин мавқеъ дар фалсафаи позитивизм ва неопозитивизм пурратар ифода ёфтааст, ки онҳо илмро ҳамчун неъмату арзиши олӣ, ҳамчун воситаи комёбшавӣ ба ҳадафҳои муҳиму наҷиби ҷамъиятӣ (некӯаҳволии иқтисодӣ, бехатарии ҳарбӣ, ташкили васоити нави иртибот ва ғайра) меҳисобанд. Имрӯз сайентизм бо назари технократии инкишофи ҷомеа мепайвандад. Сайентизм дониши табиатшиносиро меъёри ҳамаи донишҳо шуморида, ба роҳҳои дигари маърифат баҳои манфӣ медиҳад. Некдиди сайентистӣ мӯътақид сохтан мехоҳад, ки дар асоси хулосаҳои илмӣ ҷомеаи «дуруст»-ро бунёд кардан, инсонро ба некӯаҳволӣ ва саодатмандӣ расонидан мумкин аст.

Аммо дар асри ХХ оқибатҳои номатлуби дастовардҳои табиатшиносӣ ва ҷамъиятшиносӣ, инчунин пешрафти техникӣ ошкор гаштанд: а) бӯҳрони глобалии экологӣ ба вуқӯъ пайваст; б) озмоиши иҷтимоии татбиқи назарияи илмии сотсиализм бемувафақият гузашт; в) оҷизии илм дар ҳалли масъалаҳои мураккаби иҷтимоӣ-иқтисодӣ, сиёсӣ, фаъолияти маънавӣ-ахлоқии одамон маълум шуд. Дарк шуд, ки тавассути илм «дар олам тартибот ҷорӣ кардан» мумкин нест, илм наметавонад ҳадафҳои ҳаётро ифода кунад, даъвои он дар масъалаи дарёфти ҳақиқат хеле муболиғанок аст, вай зуҳуроти тадқиқшавандаи табиӣ ва ҷамъиятиро содаю сатҳӣ баён мекунад. Чунин вазъият атнисайентизмро ба миён овард.

Далелҳои антисайентистӣ бар муқобили илм: илм баҳри ноил шудан ба чунин мақсадҳои муҳими инсон ва ҷомеа, аз қабили амнияти экологӣ, мустақилияти шахсият ва ғ. мусоидат накард, баръакс мамониат эҷод намуд; илм натавонист, ки инсониятро аз фирефтагиҳои шуури оммавӣ, шуғл ба ирфон, беадолатиҳои ҷамъиятӣ, худсариҳои тамаъкоронаи стратегияҳои иқтисодӣ, субъективияти тамъаҷӯёнаи қарорҳои сиёсӣ наҷот диҳад; роҳи дурусти бартараф кардани гуруснагӣ, қашшоқии маънавӣ ва моддиро наёфт.

Аз назари антисайентизм, ҳама нобарориҳои илм дар он аст, ки вай аз манфиатҳои ҳаётии инсон канда шудааст. Аммо тазод дар он аст, ки аз як тараф, «одам бо илм саодатманд шуда наметавонад», аз тарафи дигар, «вай бе илм боз ҳам камтар саодатманд буда метавонад» (А.Пуанкаре). Бинобар ин, дар замони муосир масъалаи арзиши мутлақ ё зидди арзишҳо будани илм ба яке аз масъалаҳои доғи рӯз табдил ёфт.

Иштибоҳи асосӣ дар некдиди сайентистӣ ин буд, ки ба илм имкониятҳои номаҳдуди маърифатиро нисбат медод. Азбаски аз илм ҳалли масъалаҳои бунёдии ҳастии инсонро интизоранду вай ин масъалаҳоро хуб ҳал карда наметавонад, одамон аз илм ноумед шуда, ба ҳаргуна донишҳои соҳирӣ, ирфонӣ ва дигар дониши қарибулилмию дурӯғилмӣ рӯ меоранд. Масъала ва ишкелиҳое, ки вобаста аз инкишофи илм ба миён омадаанд, дар назари омма образи мухталифи илмро ба вуҷуд оварданд: ҳамҷоя бо тараннуми он, дар як вақт изтиробу нобоварӣ нисбати он афзун гардид. Воқеан, дарки возеҳи ҳудуди имкониятҳои маърифати илмӣ зарур аст. Боварӣ ба илм (бе дарки дурусти имкониятҳои маърифатӣ ва ҳудудҳои вай) сабаб мегардад, ки иллати ҳама қулфатҳои тамаддунро танҳо ба илм вобаста кунанд. Вале бо вуҷуди ин, зикр бояд кард: антисайентизм барномаи воқеии ҳифз ва инкишофи минбаъдаи тамаддунро пешниҳод карда наметавонад, бо  зиддиақлонӣ буданаш гумон аст, ки роҳи рафъи ду хатари асосии ҷомеаи муосир – нобудшавии муҳити зисти инсон ва фасодшавии шахсияти ӯро нишон дода тавонад. Таҳлили танқидии илм, нақш, маъно ва вазифаи вай бояд на барои нест намудани ратсионализм чун ҷузъи муҳими тамаддун, балки барои фаҳмиши танқидии принсипҳо ва асосҳои он, ба он шомил кардани рукнҳои ахлоқӣ ва гуманистӣ хизмат кунад. Илм, ки дар Замони нав зода шудааст, яке аз идеалҳои асосии маънавӣ-ҷаҳонбинӣ мебошад. Бинобар ин, аз он даст кашидан боиси садамаи маънавии башарият мегардад.

Мутаассифона, дар марҳилаи муосир мавқеи антисайентизм нисбати сайентизм боло рафта, нуфузи илмро то дараҷае паст кардааст. Ин ҳолат ба маблағгузорӣ дар соҳаҳои илм низ таъсир расонидааст. Алҳол гуфтан душвор аст, ки чунин тамоюли фарҳангии дар охири асри ХХ хурӯҷкарда то кай давом хоҳад кард.

 

 

 

Фалсафаи илм ва инкишофи он

Фалсафаи илм –  қисми фалсафа, ки сохтори илм, қонуниятҳои умумии фаъолияту инкишофи онро (ҳамчун низоми донишҳои илмӣ, соҳаи фаъолияти маърифатӣ, ниҳоди иҷтимоӣ, асоси дигаргунсозиҳои навоваронаи ҷомеа) меомӯзад.

Илм дар ҳастии таҷрибавии худ дар бисёр масъалаҳо ҳамчун объекти пурихтилоф зуҳур мекунад. Ин гуфтаҳо ба ҳастии таърихии илм, бо назардошти ҳолати феълии он, алоқаманд аст.

Яке аз масъалаҳои зиддиятнок ин масъалаи мантиқан номувофиқ будани шаклҳои гуногуни «илм» аст: 1) давраи тоилмии Шарқи Қадим; 2) илми атиқа; 3) илми асримиёнагии аврупоӣ; 4) илми классикии нававрупоӣ; 5) илми ғайриклассикӣ; 6) илми баъдиғайриклассикӣ.

Хусусиятҳои давраи тоилмии шарқӣ аз инҳо иборат аст: омезиши бевосита ва тобеият ба талаботҳои амалӣ; таҷҳизотнокии донишҳои «илмӣ», хусусияти пайдоиши донишҳои таҷрибавӣ ва асосноккунии он, сулолавӣ ва махфӣ будани ҷамоатҳои илмӣ.

Хусусияти «илм»-и мавҷудаи Юнони Қадим ин буд: зеҳнӣ будан (сарчашмаи донишҳои илмӣ тафаккур аст); исботи мантиқӣ, новобастагӣ аз амалия, пазироии танқиди ошкоро, демократизм.

Хусусиятҳои «илм»-и асримиёнагӣ илоҳиётпазирӣ ба шумор мерафт. Дар маданияти асримиёнагӣ илм маҷбур буд, ки нақши хизматгори илоҳиётро ба ҷо оварда, бо он хулосаҳои худро мувофиқ гардонад. Ҳақиқатҳои илмӣ («ҳақиқатҳои хирад») нисбати ҳақиқатҳои динӣ («ҳақиқатҳои имонӣ») мақоми тобеияти маърифатӣ доштанд. Астрология, алкимиё, тафсироти динӣ намунаҳои назарраси «илм»-и асримиёнагӣ буданд. Маълум аст, ки «илм»-и асримиёнагӣ ба хусусияти донишу амали «илм»-и атиқа ва «тоилмият»-и қадим муқобил буд.

Охиран дар давраи Эҳё ва Замони нави аврупоӣ зуҳуроти иҷтимоӣ ва амиқияти падидаҳо, ки ҳаммаънои фаҳмиши имрӯзаи илм мебошанд, пайдо шуданд. Ба хусусиятҳои умумии «илм» дар қатори маърифати ақлониву предметӣ буданаш, инчунин се ҷанбаҳои он мансубанд: 1) илм ҳамчун навъи махсуси донишҳо; 2) илм ҳамчун навъи махсуси фаъолият; 3) илм ҳамчун ниҳоди махсуси иҷтимоӣ. Ин ҷанбаҳо байни худ алоқаманданд ва танҳо дар ягонагиашон имкон медиҳанд, ки фаъолияти воқеию томи илмиро пурраю айнӣ маълум карда шавад.

Ҷанбаҳои ҳастии илм

1) Илм ҳамун навъи махсуси донишҳо. Мантиқ ва методологияи илм илмро ҳамун навъи махсуси донишҳо мавриди баррасӣ қарор додаанд. Масъалаи асосӣ дар ин ҷо ошкорсозӣ ва шарҳу эзоҳи он аломатҳое мебошад, ки барои фарқ кардани дониши илмӣ аз натиҷаҳои дигари маърифати ғайриилмӣ заруранд. Ба донишҳои ғайриилмӣ, аз ҷумла, донишҳои муқаррарӣ, санъат, дин, баъзе қисматҳои фалсафа, таҷрибаи ҳадсию ирфонӣ, таассуротҳои экзистенсиалистӣ ва ғ. тааллуқ доранд. Бо вуҷуди кӯшишҳои файласуфони илм, масъалаи аниқ кардани меъёри илмият ҳанӯз ҳам ҳалли ягонаю умумиэътирофӣ наёфтааст. Одатан чунин меъёрҳои хоси донишҳои илмӣ номбар карда мешаванд: предметӣ (шайъӣ) будан, якмаъноӣ, муайяният, дақиқӣ, низомнокӣ, исботи мантиқӣ, санҷидашавӣ, асоснокшавии назариявӣ ё таҷрибавӣ, суднокӣ ва истифодашавии амалӣ. Ба инобат гирифтани ин хосиятҳо бояд объективӣ будани ҳақиқати донишҳои илмиро кафолат диҳад ва бинобар он, аксар вақт «донишҳои илмӣ» бо «донишҳои объективӣ-ҳақиқӣ» айният дода мешавад.

2) Илм ҳамчун фаъолияти маърифатӣ. Маълум аст, ки илм ин фаъолияти маърифатӣ ва зеҳнӣ мебошад. Ҳар як фаъолият ин амали мақсаднок ва самтгирифта мебошад. Сохтори ҳар як фаъолият аз се унсури асосӣ иборат аст: мақсад, предмет, воситаи фаъолият. Дар мисоли фаъолияти илмӣ: мақсад – ин ба даст овардани дониши нави илмӣ, предмет – ин иттилооти назариявӣ ва таҷрибавӣ, ки дар ҳалли масъалаҳои илмӣ истифода мешаванд, воситаи фаъолият – методи таҳлил ва интиқолдиҳӣ, ки барои ҳалли масъалаҳои ҷойдошта мусоидат менамояд.

Се модели асосии баёнгари ҷараёни маърифати илмӣ мавҷуданд: 1) эмпиризм; 2) теоретизм; 3) проблематизм. Мувофиқи эмпиризм, оғозёбии маърифати илмӣ ба таври зайл сурат мегирад: бақайдгирии маълумотҳои таҷрибавӣ дар бораи предмети тадқиқоти илмӣ, дар асоси онҳо пешбарӣ кардани фарзияи таҷрибавӣ-ҷамъбастӣ, интихоби фарзия. Модели маърифати илмӣ, ки ҳамчун ҷамъбасти индуктивии таҷриба ва интихоби фарзияи беҳтарини дар асоси таҷриба тасдиқшаванда мебошад, дар фалсафаи илм индуктивистӣ номида мешавад.

Теоретизм ба методи қайдшуда зид мебошад. Теоретизм ҳамун модели маърифати илмӣ асоси фаъолияти илмиро кадом як идеяи кулл (мисол: детерминизм, индетерминизм, тағйирпазирӣ, низомнокӣ ва ғ.) мешуморад, ки дар батни тафаккури илмӣ пайдо  шудааст. Дар доираи теоретизм фаъолияти илмӣ ҳамчун тарҳрезии он мазмуне, ки ягон идеяи куллро дар бар мегирад, тасаввур карда мешавад. Таҷриба яке аз воситаҳои махсусгардонии идеяҳои назариявӣ мебошад. Яке аз шаклҳои маъмули теоретизм дар фалсафаи илм ин натурфалсафа (фалсафаи табиат) мебошад, ки кулли илмро фалсафаи амалӣ, мушаххасгардонии таҷрибавии идеяҳои фалсафӣ меҳисобад. Дар шароити имрӯза натурфалсафа дар фалсафаи илм мақоми баланд надорад, аммо дигар вариантҳои теоретизм рақобатпазир мебошанд (таҳлили тематикии Ҷ.Холтон, конвенсиализми радикалии П.Дюгем, А.Пуанкаре, методологияи барномаҳои илмии И.Лакатос ва ғ.).

Охиран, варианти сеюм, ки бештар паҳншуда ва дар фалсафаи илми имрӯза барои таҷассуми сохтори фаъолияти илмӣ қабул шудааст, ин консепсияи проблематизм мебошад. Мувофиқи модели мазкур, илм тарзи махсуси ҳалли он масъалаҳое аст, ки зинаи ибтидоии фаъолияти таҷрибавӣ ё назариявӣ буда, бо забони илмӣ тафсир карда шудаанд ва ҷавобан ҳосил кардани иттилооти нави таҷрибавӣ ё назариявиро талаб мекунанд.

Танҳо бо маърифат кардани олам илми муосир маҳдуд нест. Вай ҷиҳати муҳими фаъолияти навоварона аст, ки барои офаридани арзишҳои истеъмолӣ саҳм мегузорад. Навоварии илмӣ қисми ҷудонопазири иқтисоди муосир мебошад. Илм ҳамчун ҷузъи фаъолияти навоварона амалӣ гардонидани чунин сохторро ба ҷо меоварад: тадқиқотҳои бунёдӣ, тадқиқотҳои амалӣ, моделҳои судманд, тадқиқотҳои амалӣ-таҷрибавӣ. Илми муосир ҳанӯз аз охири асри ХIХ (аз замони ташкил шудани сектори саноатии илм) бо фаъолияти амалӣ сахт омезиш ёфта, тақвият ёфт. Дар ин давра, нисбати дигар давраҳои таърихӣ, рушду камоли илм бо талаботҳои амалӣ-иҷтимоии ҷамъият алоқамандии ногусастанӣ дошт. Амалигардонии ин талабот бо низоми ташкилу идораи илм ҳамун сохтори махсуси иҷтимоӣ (ниҳоди иҷтимоӣ) таъмин мегардад.

3) Илм ҳамчун ниҳоди иҷтимоӣ. Мафҳуми ниҳоди иҷтимоӣ дар сотсиология ташкили муайяни фаъолияти ҷамъиятӣ ва муносибатҳои иҷтимоиро ифода мекунад, ки онҳо дар худ меъёрҳои ҳаёти иқтисодӣ, сиёсӣ, ҳуқуқӣ, ахлоқии ҷомеа, инчунин қоидаҳои фаъолият ва рафтори одамонро, ки дар ҳуҷҷатҳои арзишоти иҷтимоидошта ба қайд гирифта шудаанд, инъикос мекунад. Раванди таъсиси ниҳоди нави иҷтимоӣ, инчунин таҳкими ҳуқуқӣ ва ташкилии ин ё он муносибати иҷтимоӣ, яъне раванди расмикунонии фаъолияту муносибатҳои иҷтимоиро ниҳодикунонии иҷтимоӣ номида мешавад.

Илм ҳамчун ниҳоди иҷтимоӣ предмети сотсиологияи илм мебошад, ки вай муносибатҳои дохилии фаъолият ва инкишофи илм, мақоми фаъолияти илмӣ дар сохтори тақсимоти ҷамъиятии меҳнат, вазифаҳои он дар фазои иҷтимоӣ-фарҳангӣ ва муносибатҳои он бо дигар ниҳодҳои иҷтимоиро меомӯзад.

Шароитҳои корбурди илм ҳамчун ниҳоди иҷтимоӣ мавҷудияти инҳо мебошанд: а) ҷамоати олимон, ки фаъолияти онҳоро принсипҳои этоси (ахлоқи) илмӣ танзим мекунанд; б) муассисаҳое, ки бо васоити муайяни моддӣ таъмин буда, фаъолияти худро тибқи низомномаи расмӣ-ҳуқуқӣ амалӣ мегардонанд. Яке аз асосгузорони сотсиологияи «ниҳодикунонӣ»-и асри ХХ Р.Мертон нишон додааст, ки этоси илмӣ маҷмӯи якчанд дастурҳои нонавишта ва аз ҷиҳати ҳуқуқӣ расминашуда, вале аз ҷониби ҳамаи аъзои ҷомеаи илмӣ мавриди эътироф ва иҷроиш қароргирифта, ба монанди инҳо мебошад: а) коллективизм; б) универсиализм; в) скептитсизми (шаккокияи) муташаккил; г) беғаразӣ.

Хусусияти ташаккули илм ҳамчун ниҳоди иҷтимоӣ чунин аст, ки қабл аз ниҳодикунонии иҷтимоӣ илм таърихан тартиботи ниҳодикунонии когнитивӣ (аз рӯи қаробати дониш) ба вуҷуд меояд. Одатан, ниҳодкунонии иҷтимоӣ ба таркиботи когнитивӣ ниёзе надорад.

Раванди ниҳодикунонии иҷтимоии илм силсилавӣ сурат мегирад: аз равияи илмӣ-ихтисосӣ, ҷамоати фаннӣ то бунёди ташкилоту муассисаҳои илмӣ-тадқиқотӣ ва мактабҳои олӣ. Дар онҳо гурӯҳи махсуси одамон (ҷамоати илмӣ) тибқи қоидаҳои муайян фаъолияти худро баҳри дарёфти дониши илмӣ ва интиқоли он амалӣ месозад. Ниҳодикунонии когнитивии илм ҳамчун тартиботи созишҳои олимон доир ба масъалаи фаҳмиши сохтору усулҳои фаъолияти илмӣ, мундариҷаи тафаккури илмӣ, меъёрҳои ахлоқи илм ва ғ. сурат мегирифт. Бо тафовут аз ниҳодикунонии иҷтимоӣ, ниҳодикунонии когнитивӣ тибқи чунин пайдарҳамӣ мегузашт: пажӯҳиши тадқиқот – барномаи тадқиқотӣ – ихтисос – фанни илмӣ – маҷмӯи фанҳо.

Дар рафти ниҳодикунонии когнитивии илм ҷои махсусро ниҳодикунонии равияҳои илмӣ ва ҷамоатҳои илмӣ ишғол мекунад, ки аз тартиботи зерин иборат аст: 1) мутарак сохтани масъалаҳо ва ҳамкороне, ки сари ин ё он масъала кор мекунанд; 2) иртиботгирӣ, яъне барқарорсозии муошират дар байни олимон; 3) муайянкунии ҳудудҳои гурӯҳ ва шароитҳои марбутшавӣ ба он; 4) ҷалби муҳаққиқони нав бо мақсади васеъ кардани ҷабҳаи тадқиқот ва таъмини интиқолдиҳии таҷрибаи гурӯҳ берун аз ҳудудҳои як насл; 5) диффузия ё густариши навовариҳо; 6) фароҳам овардани шароит барои ҳушдорӣ аз рафторҳои ғайримеъёрӣ ва берун аз қоидаҳои этоси илмӣ.

Ҳамин тавр, ҷараёни ба мақоми ниҳоди иҷтимоӣ соҳиб шудани илм фақат ба ниҳодикунонии иҷтимоӣ (бунёд намудани муассисаҳо ва корхонаҳо) вобаста набуда, инчунин ниҳодикунонии когнитивиро дар бар мегирад.

Инкишофи таърихии шаклҳои ниҳодишавии фаъолияти илмиро, ки бо таъсири мутақобилаи ниҳодишавии когнитивӣ ва иҷтимоӣ сурат гирифтааст, дар намуди марҳилаҳои зерин нишон додан мумкин аст: 1) зуҳури олимони алоҳидае, ки ба соҳаи муайян машғул буданд, тавре ки ин ҳолат дар давраи Г.Галилей ва И.Нютон вуҷуд дошт; 2) «Илми ҳаваскорона», вақте ки олимон дар асоси шиносоӣ ва мутобиқати психологӣ доштан дар ҷамоатҳои ғайрирасмие (берун аз сохторҳои донишгоҳӣ) муттаҳид мешуданд. Ин шаклҳои ниҳодишавии илм аз сиёсату фармоишҳои давлатӣ вобаста набуданд; 3) илми академӣ (донишгоҳӣ) аз нимаи дуюми асри XVII сар карда, ҳамчун як навъи ҷамоати илмӣ пайдо шуд ва мутобиқати психологии байниҳамдигариро дар назар надошт, агарчи кори тадқиқотчиён асосан тимсоли фаъолияти шахсони алоҳида боқӣ мемонд. Дар донишгоҳҳо мактабҳои илмие ташаккул меёфтанд, ки сохтори онҳо ҳанӯз хусусияти расмӣ надоштанд: олимонро услуби ягонаи тафаккур муттаҳид месохт, онҳо зери роҳбарии олим-пешвои соҳибистеъдоди аз ҷониби онҳо эътирофшуда, генератори идеяҳо кор мекарданд ва дар раванди омӯзонидани донишҷӯён фаъолона ширкат меварзиданд; 4) озмоишгоҳҳо ва пажӯҳишгоҳҳои махсуси илмӣ-тадқиқотӣ, ки дар миёнаи асри ХХ (хусусан баъди ҷанги дуюми ҷаҳонӣ) шакли пешбари ташкили кори илмӣ шуда, ба коркарди барномаҳои илмӣ машғул буданд ва корбурди худро асосан бо фармоишҳои давлатӣ муайян мекарданд. Чунин шакли ниҳодикунонии илм мақоми мактабҳои илмиро ҳам тағйир дод: онҳо ба коллективҳои илмӣ табдил ёфтанд, фаъолияти илмӣ-тадқиқотии онҳо на аз дохили худи коллектив, балки аз берун ташкил дода мешуд; 5) марказҳои калони илмии аз ҷиҳати техникӣ хуб таҷҳизонидашуда, лабораторияҳои саноатие, ки равияҳои бунёдӣ ва амалии тадқиқотро омехтаанд, ҳамзамон якчанд коллективҳои илмиро дар асоси байнифаннӣ муттаҳид кардаанд. Олимони ба ин марказҳо дохилбударо ҳамақида шуморидан душвор аст, зеро бисёре аз онҳо муқаррароти гуногуни тадқиқотиро пайравӣ мекунанд, ба ин ё он назария ва ҳатто этоси илмӣ муносибати мухталиф доранд. Барои ҳалли самараноки масъалаи пешниҳодшудаи илмӣ коллективи байнифаннӣ ба гурӯҳҳои проблемавӣ ҷудо мешавад. Ба ин гурӯҳҳо мутахассисони соҳаҳои гуногун дохил мегарданд, то ки масъалаи умумиро ҳал намоянд.

Дар замони ҳозира фаъолияти олимон танҳо дар чорчӯбаи илм, дар мақоми ниҳоди иҷтимоии он (донишгоҳ, лабораторияи илмӣ-тадқиқотӣ, пажӯҳишгоҳ, маркази илмӣ) амалӣ мегардад. Ин, аз як тараф, маҳдудияти озодии пажӯҳиши тадқиқотии олими алоҳидаро, ки вазифаи мушаххасро дар чорчӯбаи барномаи тадқиқотӣ иҷро мекунад, ба миён меорад, аз тарафи дигар, ба ҳифзи принсипҳои тадқиқоти илмӣ мусоидат намуда, ба шаклҳои қарибулилмӣ, хурофотӣ-ирфонии донишҳои ғайриилмӣ ва беруназилмӣ имкон намедиҳад, ки асоси методологияи илмиро харобу фасод кунанд.

Илм ҳамчун ниҳоди иҷтимоӣ вазифаҳои зеринро иҷро мекунад: а) нерӯи бевоситаи истеҳсолкунанда, ки ҷараёни бефосилаи ташаккул ва инкишофи дониши нав, инчунин истифодаи техникии онро таъмин менамояд ва таъкон медиҳад; б) баҳодиҳии объективии арзиши ин ё он кашфиёти олимони алоҳида ё коллективҳои тадқиқотиро амалӣ месозад, мувофиқан қадрдониашон мекунад; в) комёбиҳои шахсии ин ё он олимро ба дастовардҳои коллективӣ интиқол медиҳад; г) дар нақши хотираи илмии марказонидашудаи иҷтимоӣ, ки аз мӯҳлатҳои умри олимони алоҳида вобаста нест, баромад карда, бо ёрии матнҳо (рисолаҳо, мақолаҳо, маълумотҳо, китобҳои дарсӣ, луғатҳо ва ғ.) донишҳои назариявӣ ва технологиро ба танзим медарорад; д) интиқоли донишҳои бадастомадаро дар ҳамаи қишрҳои ҳаёти иҷтимоӣ амалӣ мегардонад; е) назоратро аз рӯи омодасозии кадрҳои илмӣ мутобиқи принсипҳои ахлоқи илмӣ иҷро мекунад; ж) вазифаи маърифатиро иҷро мекунад.

Дар таърихи илм, ҳангоми таҳлили дониши илмӣ ва механизмҳои инкишофи он, ду назари рақобаткунанда ба вуҷуд омадааст.

Кумулятивизм (аз лот., cumula – афзоишёбӣ, ҷамъшавӣ) чунин мешуморад, ки инкишофи илм бо роҳи тадриҷан ба донишҳои захирашуда замшудани дастовардҳои нав ба амал меояд. Ин тарзи фаҳмиши инкишофи миқдории донишҳо ва тағйирёбии он, ҳамзамон идомати бардавоми ин равандро мутлақ гардонида, баръакс мавҷудити тағйироти сифатӣ, «танаффусҳо» дар инкишофи дониш ва инқилобҳои илмиро қотеъона рад мекунад. Тарафдорони равияи кумулятивӣ инкишофи дониши илмиро ҳамчун афзоиши содаву тадриҷии шумораи далелу асноди ҷамъоваришуда ва дараҷаи таъсиру амали куллии қонунҳои дар ин замина қабулшуда  тасаввур мекунанд. Модели кумулятивии инкишофи илм дар асоси ҷамъбаст кардани таҷрибаи онтологии тасвирӣ ба миён омадааст. Кумулятивизми таҷрибавӣ инкишофи донишро бо афзоиш ва ғанигардии мундариҷаи таҷрибавии он айният медиҳад. Тибқи назари кумулятивизми ақлонӣ бошад, ба низоми принсипҳои мавҷудаи абстрактӣ ва хулосаҳои назариявӣ унсурҳои нав ворид мешаванд. Дар қолаби моделҳои куллиятивии инкишофи дониши илмӣ методи интиқоли предметҳои абстрактӣ (ақлонӣ) аз як соҳа ба соҳаи дигари дониш, ҳамчун методи хоссаи инкишофи дониши илмӣ, роҳи истифодашавии худро пайдо кардааст.

Аммо, чӣ тавре ки таърихи илм шаҳодат медиҳад, инкишофи илм на танҳо раванди кумулятивӣ, инчунин дискретӣ (номунтазам, танаффуснок) низ мебошад. Ин хусусияти инкишофи илмро модели зиддикумулятивии инкишофи илм инъикос менамояд. Яке аз натиҷаҳои ин модел – тезис дар бораи қиёснопазирии назарияҳо, ки тибқи он назарияҳои ивазшаванда байни ҳам ҳеҷ гуна алоқаи мантиқӣ надошта, ҳар кадоми онҳо методу василаҳои гуногуни асосноккуниро истифода мебаранд. Таърихи илм ҳамчун генофонди идеяҳо, ифшогари инкишофи номуназами идеяҳо фаҳмида мешавад. Интихоби ин ё он идеяи илмӣ аз тамоюли иҷтимоиву равонии иттиҳодияи илмӣ вобаста аст.

Алалхусус дар асари машҳури Томас Кун «Сохтори инқилобҳои илмӣ» (с.1962) ба таҳлили омилҳои иҷтимоӣ-фарҳангии инкишофи илм таваҷҷӯҳи зиёд дода шудааст. Идеяи асосии асари ӯ бо маънидоди ивазшавии назарияҳои илмӣ, механизми гузариш аз як гурӯҳи назарияҳо ба дигараш вобастагӣ дорад. Т.Кун ба таърихи илм диққати махсус дода, боадолатона қайд мекунад, ки илмро берун аз таърихаш фаҳмида намешавад. Илм, албатта, мувофиқи қонунҳои худ ва қонунҳои маърифат инкишоф меёбад. Аммо илми имрӯза ин фаъолияти коллективона ва касбӣ буда, дар он инсон-олим амал мекунад. Бинобар ин, қоидаҳои муносибати байни олимон, инчунин қоидаҳои нонавиштаи байни олимон ва ҷамъият вуҷуд доранд. Масалан, кодекси росткории илмии олимон, нолозим шуморидани ҷалби ҳокимият ба ҳалли мубоҳисаҳои илмӣ ва ғ. Ҳаёти илмӣ, академиявӣ арзишҳои худро дорад, ки аз арзишҳои муҳими эътирофгаштаи оммавӣ бегона нест. Аммо на ҳокимият, на пул, на қобилиятҳои физиологӣ наметавонанд, ки инсонро олиму мутафаккир созанд.

Т.Кун назарияи «парадигма»-ро пешбарӣ кардааст. «Парадигма» (намуна) – ин аз ҷониби аксарияти олимон эътироф гардидани назарияҳо, дастовардҳои илмӣ, ки барои ҷомеаи олимон ҳамчун модели гузориши масъалаҳо ва ҳалли онҳо хизмат мекунад. «Парадигма» инчунин тарзи маъмули биниши масъалаҳо дар илм, тарзи тафаккури ҷомеаи муайяни илмӣ, низоми маъмули мафҳумҳо ва категорияҳо фаҳмида мешавад. Масалан, парадигмаи илми классикӣ.

Истилоҳи парадигма дар истифодаи Т.Кун бо мафҳуми «илми  меъёрӣ» ҳаммаъно аст. ӯ «илми меъёрӣ»-ро ҳамчун давраи касби афзоишёбии дониш тавсиф мекунад, ки дар тӯли он олимон фанҳои худро мураттаб сохта, ба танзим медароваранд. «Илми меъёрӣ» ин давраи таҳаввулотӣ дар инкишофи илм буда, маҷмӯи назарияҳои бо далелҳо исботшаванда дорад. Аксари олимон ин назарияҳоро ҳамчун ҳақиқат мепазиранд. Ҳангоме, ки дар доираи «илми меъёрӣ» факту далелҳои маънидоднашаванда пайдо мешаванд ва теъдоди ин далелҳо ноустувории назарияҳои маъмулро собит месозанд, он гоҳ давраи инқилобӣ дар инкишофи илм оғоз мегардад. Инқилоби илмӣ дар ибтидо ба ҳолати «илми топарадигмӣ» меоварад, яъне ба ҳаммавҷудиятии парадигмаи гуногуни кӯҳнаи фарзияю назарияҳо, ки сирру асрори илмиро гуногун маънидод мекунанд. Агар ба давраи қабл аз парадигмалӣ ҷамъоварии бетартибонаи далелҳо хос бошад, пас гузаштан ба марҳалаи парадигмалӣ мазмунан муназзаму стандтарнок шудани таҷрибаи илмӣ, таҳқиқоти назариявӣ, манзараи дақиқи олам ва муттаҳидкунонии назария ва метод мебошад.

Дар натиҷа ҷомеаи илмӣ варианти мақбултари назарияҳоро интихоб мекунад, ки соҳаи алоҳида воқеият ё кулли воқеаҳоро маънидод карда метавониста бошад. Чунин назария ҳамчун намунаи ҳалли масъалаҳои илми муайян қабул шуда, бунёди назариявӣ ва методологии парадигмаи навро фароҳам меоварад. Пас аз ин, давраи навбатии инкишофи «илми меъёрӣ» оғоз мегардад. Интихоби назарияи намунавӣ на танҳо аз бобарории он нисбати дигар назарияҳо дар маънидоди олам вобаста аст, инчунин ин интихоб бо омилҳои фарҳангӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ ва ғ. алоқаманд карда мешавад.

Парадигмаи нав ҷузъиётҳои парадигмаи кӯҳнаро қисман қабул мекунад. Масалан, назарияи Эйнштейн судманду ҳақиқӣ будани назарияи Нютонро қатъиян инкор намекунад. Аммо парадигмаи нав доимо низоми шаклан дигари оламшиносӣ, принсипҳо, образҳо, мафҳумҳои дигарро ба миён меоварад. Ба Т.Кун муяссар гардидааст, ки баъзе камбудиҳои ақидаҳои позитивистиро бартараф созад. Дар илм рушд ва гирдоварии дониш бетанаффус сурат намегирад. Ҳар як парадигма фаҳмиши нодири оламро меофарад ва нисбати дигар парадигмаҳо афзалияти хосса надорад. Тараққиёти илмро беҳтараш ҳамчун таҳаввулоти илмӣ бояд фаҳмид, яъне ҳамагуна афзоиши донишро дар дохили парадигма таъбир бояд кард. Илм доимо падидаи иҷтимоӣ-фарҳангӣ аст. Барои донистани илм нигариши нави таърихӣ-таҳаввулотӣ лозим аст. Ҳақиқати илм то дараҷае тағйирпазир буда, дар доираи парадигма амал мекунад. Ин андешаҳо ба инкишофи фалсафаи илми муосир таъсири худро расондаанд.

Вазифаҳои илм дар ҷомеа

Вазифаи муҳими доимии илм тавлидоти донишҳои илмӣ-назариявӣ буд, аммо дар ҷараёни инкишофи худ илм вазифаҳои навро низ соҳиб гардид.

Инкишофи вазифаҳои илмро дар ҷараёни ташаккули таърихии он мушоҳида кардан мумкин аст. Тағйир ёфтани манзараи олам дар зери таъсири инкишофи илм вазифаи ҷаҳонбинии илмро ба миён овард. Дар ҷаҳони муосир маҳз дониши илмӣ асос ва ҷавҳари ҷаҳонбиниро ташкил медиҳад. Дар давоми инкишофи илм инчунин вазифаҳои фарҳангӣ ва технологии он ташаккул ёфтанд. Вазифаи фарҳангии илм ба он нақши илм, ки дар нерӯи умумии фарҳанг дорад, далолат мекунад. Вазифаи технологии илм сифати инкишофи тамаддунро муайян намуда, зарурати аз ҷониби наслҳои оянда азхуд кардани нерӯи технологии мавҷударо, чун заминаи инкишофи минбаъда, инъикос мекунад.

Дар ҷаҳони муосир вазифаи нави илм ҳамчун омили танзими иҷтимоӣ ҳувайдо мегардад, ки бо таъсир намудан ба талаботҳои ҷамъиятӣ ва муҳайё намудани шароитҳои идораю фаъолият алоқаманд аст. Ин бошад, самтҳои ахлоқӣ-арзишии илми муосирро равшан месозад. Вазифаи танзимии илм тавассути низоми маориф, тарбия, ҷалб кардани аъзоёни ҷомеа ба фаъолияти илмӣ, ҳамчунин ба василаи созмонҳои мутахассисони баландихтисос ва аҳли илм амалӣ карда мешавад. Илм ба талаботҳои иқтисодии ҷамъият ҷавобӯ шуда, худро дар вазифаи қувваи воситаи истеҳсолкунанда, ки барои афзун гардонидани захираҳои истеҳсолии ҷамъият нигаронида шудааст, татбиқ месозад. Маҳз истеҳсолоти азими мошинӣ, ки дар натиҷаи табаддулоти саноатии асрҳои ХVIII-ХIХ бо мусоидати илм пайдо шуданд, асоси моддии ба қувваҳои бевоситаи истеҳсокунанда табдил ёфтани илмро ташкил медод. Вай ба сифати омили муҳими хоҷагидорӣ ва фарҳангии инкишофи ҷомеа баромад мекунад. Ҳар як кашфиёти нав барои ихтирооти техникӣ замина фароҳам меорад. Истеҳсолоти гуногунсоҳа акнун ҳамчун татбиқи бевоситаи технологии дастовардҳои соҳаҳои гуногуни илм инкишоф меёбад.

Вазифаи иҷтимоии илм ба сифати бартариятдошта шинохта шудааст, ки дар доираи он масоили экологӣ мақоми муҳим дорад. Илми муосир дар толоши он аст, ки дастовардҳои илмӣ-техникӣ ҳарчи бештар   бо табиат мутобиқати авлотар дошта бошанд, онро халалдор насозанд. Вазифаи нерӯи иҷтимоии илм ҳамчунин дар он зоҳир мегардад, ки методҳо ва дастовардҳои тадқиқотии он дар тартиб додани барномаҳои азими инкишофи иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, ҳангоми ҳалли масъалаҳои глобалии муосир, дар беҳдошти идораи иҷтимоӣ истифода мешаванд.

Ҳамчунин вазифаи лоиҳавӣ-созандагии илмро ҷудо мекунанд, ки қисми ҷудонопазири ҳар гуна пажӯҳишҳои зеҳнӣ-ақлонӣ мебошад. Вазифаи лоиҳавӣ-созандагӣ бо офаридани технологияҳои сифатан нав ва санҷиши қаблии онҳо, ки дар замони мо ниҳоят муҳим аст (чунки технологияҳое мавҷуданд, ки хатароваранд), вобастагӣ дорад. Ҳамчунин вазифаи маънидодкунӣ ва пешгӯикунии илм хеле возеҳу назаррас аст, ки бо вазифаҳои зикршуда алоқамандӣ доранд.

Ҳамин тавр, ба вазифаҳои асосии илм дохил мешаванд:

а) тавлидоти донишҳои илмӣ-назариявӣ;

б) вазифаҳои ҷаҳонбинӣ ва фарҳангӣ;

в) вазифаҳои технологӣ, ба қувваи бевоситаи истеҳсолкунанда табдил ёфтани илм;

г) вазифаи танзими иҷтимоии равандҳои ҷамъиятӣ ва нерӯи иҷтимоӣ;

д) вазифаи лоиҳавӣ-созандагӣ;

е) маънидодкунӣ ва пешгӯӣ.

Методология, методҳои маърифати илмӣ

Маҷмӯи методҳое, ки аз рӯи принсипҳои муайян алоқаманд буда, дар соҳаи маърифати илмӣ истифода мешаванд, методологияи илмӣ меноманд. Аз ин нигоҳ, методология ҳамчун низоми принсипҳо ва тарзҳои ташкилкунӣ ва сохтордиҳии фаъолияти илмӣ-тадқиқотӣ баррасӣ карда мешавад. Илова бар ин, дар зери мафҳуми «методология» таълимоти умумӣ дар бораи методҳоро низ мефаҳманд. Дар илми муосир консепсияи бисёрқишри методологияи маърифат мавриди истифодаи самаранок қарор дода шудааст. Аз рӯи дараҷаи умумият ва миқёси истифодашавиаш методологияро дар сатҳҳои зерин таҳлилу баррасӣ намудан мумкин аст: методологияи умумӣ, методологияи ҷузъӣ (ё махсус), методологияи байнифаннӣ, методология ҳамчун маҷмӯи усулҳои мушаххаси методии ягон тадқиқот (методика).

Дар маърифатшиносии классикӣ метод гуфта, маҷмӯи принсипҳо, усулҳо, қоидаҳо, меъёрҳо, талаботҳоро мефаҳманд, ки дар раванди маърифати илмӣ ҳатман ба сифати дастур қабул карда мешавад. Вазифаи асосии метод аз ташкили дохилӣ ва танзими раванди маърифат иборат мебошад. Агар метод дуруст бошад, пас вай тартибгирии ҷустуҷӯҳои ҳақиқатро таъмин намуда, имкон медиҳад, ки қуввату вақт сарфа гардад, бо роҳи наздиктарин ба ҳадаф расида шавад. Таъиноти муҳими метод – дар асоси механизмҳои муайяни танзимотӣ таъмин намудани ҳаллу фасли самараноки масъалаҳои маърифатӣ, афзунгардонии донишҳо мебошад. Бояд ба инобат гирифт, ки метод дар худи объекти маърифат дар шакли тайёр вуҷуд надорад, он коркарди сунъии субъекти маърифат аст. Метод бо объекти маърифат муайн мешавад. Аз ин лиҳоз, аломати ҳаққониятӣ будани метод аз айнияти он бо объект вобастагӣ дорад.

Мо дар боло бо хусусияти дараҷаҳои таҷрибавӣ ва назариявии маърифати шинос шудем. Инҷо сухан дар бораи методҳои умумии дастраскунии донишҳои таҷрибавӣ (эмпирӣ) ва назариявӣ хоҳад рафт.

Методҳои асосии муайянкунӣ ва таҳқиқ намудани объектҳои таҷрибавӣ инҳо мебошанд: мушоҳида, ченкунӣ, озмоиш.

Дар илм мушоҳида барои дастрас кардани иттилооти таҷрибавӣ доир ба соҳаи таҳқиқшаванда, ҳамчунин барои санҷишу асосноккунии ҳаққонияти ҳукмҳои эмпирикӣ истифода карда мешавад. Мушоҳидаи илмӣ, чун методи маърифат, ин идроки бо азми пешакӣ суратгирифта, мақсаднок, пай дар пай, бевоситаи предметҳо ва зуҳуроти олами беруна аз ҷониби муҳаққиқ мебошад. Мушоҳидаи илмӣ чунин хусусият дорад:

— ба инкишофи назария ё муқаррароти алоҳидаи назариявӣ такя мекунад;

— барои ҳалли ягон масъалаи назариявӣ, масъалагузориҳои нав, пешбарии фарзияҳои нав ё санҷиши фарзияҳои мавҷуда хизмат мекунад;

— хусусияти асосноки тартиботӣ ва муташаккилӣ дорад;

— пай дар пай давом ёфта, хатогиҳои тасодуфиро истисно мекунад;

— аз воситаҳои махсуси мушоҳидакунӣ (микроскоп, телескоп ва ғ.) истифода бурда, соҳа ва имконияти мушоҳидаро хеле васеъ мегардонад.

Мушоҳидаҳои бевосита ва бавосита фарқ карда мешаванд. Агар ҳамаи муҳаққиқон ягон мушоҳидаро такрор карда, натиҷаи якхеларо ба қайд гиранд, пас ин асос медиҳад, ки чунин натиҷаи мушоҳидаро далели объективии илмӣ шуморида шавад. Мусаллам аст, ки ҳангоми мушоҳида фаъолнокии субъект ҳанӯз ба дигаргунсозии предмети тадқиқот самтгир нест. Имконияти ба қайд гирифтани объект дар ҳолати табиии он  аз ҷумлаи муҳимтарин афзалияти методи мушоҳида мебошад.

Ҳангоми ченкунии объект ва хосияту муносибатҳои он фаъолнокии субъект чанде меафзояд. Ченкунӣ ба методҳои миқдории маърифат тааллуқ дорад. Ченкунӣ чунин методи маърифат аст, ки бо он хосиятҳои объекти воқеӣ дар намуди бузургиҳои ададӣ тасаввур карда мешавад. Ченкунӣ фаъолиятест, ки бо офаридану истифодабарии техникаи ченкунӣ, воситаҳои моддии ченкунӣ, бо дарбаргирии равандҳои муайяни физикӣ, дар ин ё он заминаи назариявӣ асос ёфтааст. Ченкунӣ қоидаҳои худро дорад (эквивалентӣ, аддитивӣ (замкунӣ), воҳиди ченкунӣ), ки дақиқии натиҷаи дастрасшавандаро афзун мегардонад.

Озмоиш методи муҳими маърифати таҷрибавӣ мебошад. Вай ҳамзамон мушоҳида, ченкунӣ ва таъсиррасонии ҷисмонӣ ба объектро дар бар мегирад. Озмоиш – ин методи маърифат, ки дар ҷараёнаш ба объекти воқеӣ ва шароити муҳити он, бо мақсади таҳқиқи ҳамин объект, таъсири бевоситаи моддӣ расонида мешавад. Озмоиш ҳамеша суолест, ки ба табиат нигаронида шудааст ва дар он посух ҷуста мешавад. Барои ҷавоб додан ба чунин савол,  аз донишҳои қаблӣ доир ба ин соҳаи таҳқиқшаванда бархурдор бояд буд. Чунин донишро маҳз назария дода метавонад. Аз ин лиҳоз, озмоиш ҳамчун намуди фаъолияти моддӣ бо назария ҳамеша алоқамандӣ дорад.

Дар озмоишҳо, ки дар шароитҳои лабораторӣ ё табиӣ сурат мегиранд, унсурҳои зеринро ҷудо кардан мумкин аст: 1) мақсади озмоиш; 2) объекти озмоиш; 3) шароите, ки объект дар он ҷойгир аст ё ба он ҷойгир карда мешавад; 4) воситаҳои гузаронидани озмоиш; 5) таъсири моддӣ ба объекти озмоиш.

Мақсади озмоиш асосан муайян кардани ягон қонуният ё маълум сохтани фактҳо буда метавонад.  Озмоишҳоеро, ки бо ҳамин мақсад гузаронида мешаванд, озмоишҳои ҷустуҷӯӣ номида мешавад.  Вале дар аксари ҳолатҳо озмоиш бо мақсади санҷиши ягон фарзия ё назария гузаронида мешавад. Чунин озмоишҳоро озмоишҳои санҷишӣ меноманд. Дар ҳолати мушкил ё мураккаб будани баргузории озмоиши объект, мувофиқи матлаб шуморида мешавад, ки бо модели объект озмоиш гузаронида шавад. Ин навъи озмоишҳо моделӣ ном доранд.

Барои он, ки фактҳои таҷрибавӣ пойдевори эмпирикии кашфиёти илмӣ ва сохтордиҳии назарияҳои илмӣ шаванд, бояд онҳо коркард ва низомнок карда шаванд. Таҳлил ва синтез (таркиб), индуксия ва дедуксия, низомноксозӣ ва таснифот аз қабили чунин зина-методҳо мебошанд.

Таҳлил – фикран ба қисмҳои нисбатан оддӣ, сода тақсим кардани чизи том ва мураккаб, ҷудо кардани тарафҳо, ҷиҳатҳо, хосиятҳо ва муносибатҳои алоҳида дар он.

Синтез – методи тадқиқот, ки аз пайвастан ва барқарорсозии қисмҳо, тарафҳо, унсурҳои таҳлилшудаи чизи мураккаб иборат мебошад.

Индуксия – методи тадқиқот, ҳаракати фикр аз факти ҷузъӣ ба ҷамъбасти умумии эмпирикӣ, муайян кардани робитаи муҳим.

Дедуксия – ҳаракати фикр аз кулл ба ҷузъ, гузаштан аз абстрактӣ ба мушаххас аст.

Низомноксозӣ – ба низоми ягона даровардани ҳамаи фактҳо.

Таснифот — ин натиҷаи тақсимоти бонавбати ягон маҷмӯи объектҳо ба навъҳо, навъҳо ба зернавъҳо ва ғ. аз рӯи хосиятҳои умумӣ, монандӣ, тафовут, ки тибқи талаботҳои мантиқӣ сурат гирифтааст.

Метод ва шаклҳои дараҷаи назариявии маърифати илмиро вобаста ба вазифаашон ба ду гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст: 1) методу шаклҳои маърифат, ки бо ёрии онҳо объектҳои идеалишуда сохта ва таҳқиқ карда мешаванд; 2) методҳои офаридан ва собит намудани ҳаққонияти донишҳои назариявӣ, ки дар шакли фарзия дода шудаанд ва минбаъд мақоми назарияро соҳиб хоҳанд шуд.

Ба методҳои  сохтан ва таҳқиқ намудани объектҳои идеалишуда тааллуқ доранд: абстрактисозӣ, идеализатсия, формализатсия, озмоиши фикрӣ, моделсозии математикӣ.

Абстрактисозӣ – фикран ҷудо кардани он хосиятҳо ва муносибатҳои алоҳидаи предмет, ки мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд. Дар таҳқиқоти мантиқӣ-методологӣ объектҳои назариявиро баъзан конструктҳои назариявӣ ва объектҳои абстрактӣ меноманд. Инҳо объектҳои идеалишуда буда, раванди сохташавии онҳо идеализатсия номида мешавад. Идеализатсия – ҷараёни офаридани предметҳои соф фикрӣ (масалан «нуқта», «гази идеалӣ» ва ғ), ки дар воқеият ҳузур надоранд. Мавҷудияти идеализатсия ва моделҳои идеалӣ аломати инкишофи назария мебошад.

Яке аз воситаҳои муҳими сохтану таҳқиқ кардани объектҳои идеалишудаи назариявӣ ин формализатсия мебошад. Мувофиқи методи формализатсия (шаклигардонӣ), тавассути забонҳои гуногуни сунъӣ мазмун ва сохтори объектҳоро дар шакли аломатӣ ифода карда, омӯхта мешавад. Амалиёт бо объектҳои шаклишуда маънои амалиёт бо рамзҳоро дорад. Арзиши маърифатии формализатсия дар он аст, ки вай воситаи низомноку дақиқгардонии мантиқии сохтори назария мебошад.

Маҳсули формалисатсия ҳамзамон шарти истифодашавии моделсозии математикӣ дар сатҳи назариявӣ мебошад. Моделсозии математикӣ – ин методи таҳқиқи назариявии қонуниятҳои миқдорӣ дар асоси сохтани низоми аломатӣ, ки объектҳои абстрактиаш (бузургиҳои математикӣ, муносибатҳо) гуногун тафсир мешаванд. Модели математикӣ чунин сохтори шаклишудаеро муаррифӣ менамояд, ки аз объектҳои математикӣ иборат аст.

Бояд гуфт, ки дар илми муосир як қатор методҳои сохтордиҳии дониш таҳия карда шудаанд: фарзиявӣ-дедуктивӣ, конструктивӣ-генетикӣ, таърихӣ, мантиқӣ ва ғ. Бо баъзеи онҳо ба тарзи мухтасар шинос мешавем.

Бо ёрии методи фарзиявӣ-дедуктивӣ аз фарзия ва дигар қазияҳо, ки ҳаққонияташон маълум нашудааст, хулоса бароварда мешавад. Бояд таъкид намоем, ки ҳаққонияти хулосаи муҳокимаронии фарзиявӣ-дедуктивӣ фақат хусусияти эҳтимолӣ дошта метавонад.

Дар методи конструктивӣ-генетикӣ нақши асосиро озмоиши фикрӣ иҷро менамояд. Методи конструктивӣ-генетикӣ на бо амалиёти мантиқӣ нисбати гуфторҳо, балки бо объектҳои абстрактии дар шакли аломатӣ ифодашуда, моделҳо, ки бо озмоиши фикрӣ фаро гифта мешаванд, сарукор дорад.

Ҳангоми офаридани назарияҳо ба назар гирифтани алоқамандию ҳамтаъсирии методҳои таърихӣ ва мантиқӣ ногузир мегардад. Методи таърихӣ талаб менамояд, ки фикран инкишофи раванди мушаххаси таърихӣ таҷдид карда шавад. Хусусияти онро хусусияти худи раванди таърихӣ муайян менамояд: пайдарҳамии воқеаҳо дар вақт, зуҳури зарурати таърихӣ тавассути воқеаҳои сершумори тасодуфӣ, ба назар гирифтани тасодуфҳо. Дар навбати худ, тарзи мантиқии сохтордиҳии дониш оид ба объекту таърихи он – ин инъикоси раванди таърих дар шакли абстрактӣ ва пайдарҳамии назариявӣ мебошад.

Методҳои собит намудани ҳаққонияти донишҳои назариявӣ, аз ҷумла, инҳо мебошанд: исботкунӣ ва радкунӣ, верификатсия ва фалсификатсия.

Исботшавӣ – мувофиқати фарзия ё назария ба ягон факт ё натиҷаи озмоишӣ аст. Дар радкунӣ дурӯғии муқаддимаҳои ибтидоӣ нишон дода мешавад. Дар принсипи верификатсия (исботкунӣ) имконияти муайян кардани ҳаққонияти гуфторҳои илмӣ дар натиҷаи муқоиса бо нишондодҳои таҷрибавӣ эътибори асосӣ дорад. Ин принсип камбудиҳои зиёд дошта, мушкилиҳои маърифатиро пеш меорад. Масалан, ҳар як гуфторро ба ҷумлаҳои забонӣ, ки соф маълумоти таҷрибавиро ба қайд гирифта тавонад, айният додан номумкин аст. Фалсификатсия (ботилсозӣ) ин маҷмӯи усулҳо ва раванди исбот кардани дурӯғии назария (ё фарзия) дар асоси муайян кардани дурӯғии натиҷаи мантиқии он дар таҷриба мебошад.

 

                                    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                       ФАЛСАФАИ ИЧТИМОИ

                                                                 

Боби XXII. Ҷамъият, таърих ва маданият

  

Мафҳумҳои асосӣ ва назари методологӣ. Сотсиум. Дараҷаҳои гуногуни умумикунонӣ дар фаҳмиши мафҳуми ҷамъият. Дар оғози баҳс оид ба ҷамъият бояд пеш аз ҳама ба баррасии истилоҳи «ҷомеа» ва баёни махсуси ин истилоҳ таваҷҷӯҳ намуд, зеро истилоҳи ҷомеа дар адабиёти иҷтимоии замони муосир ба сурати густурда ва аксар маврид дар маъноҳои гуногун ба кор гирифта шудааст. Ба таҳлили маънои вожаи «ҷомеа» рӯ оварда мо бо он бармехӯрем, ки он на як, балки маънии зиёдеро дорост. Ба ибораи дигар на як маънои устувори истилоҳи ҷомеа, балки шарҳҳои мухталифе аз он мавҷуданд, ки ин таҳлили онро каме мураккабтар мегардонад. Агар сари истифодаи маъниҳои муқарарию рӯзмарраи ин калима таваққуф кунем пас мебинем, ки онро ҳам барои тасвири мӯҳити шахс (касе мегӯянд ба мӯҳити ҷомеаи бадахлоқ афтодааст; мӯҳити ҷомеаи ашрофон) ва ҳам барои ифодаи умумиятҳои гуногун ба мисли «Ҷамъияти пайванд», «Ҷамъияти ҳифзи ёдгориҳои таърихӣ», ҷамъиятҳои дӯстдорони ҳайвонот, ҷамъиятҳои саҳҳомӣ, ҷамъиятҳои фарҳангии хурдақавмҳо ва ғайра истифода бурдаанд. Аз назари этимологӣ калимаи «ҷомеа» дар аввал дар заминаи китобҳои динӣ ва илмӣ корбурди васеъ надоштааст ва он ба доираи истифодаи илмӣ тадриҷан ворид шудааст. Аввалан ин сарчашмаҳо мафҳуми ҷомеаро бо вожаҳои дигаре бозгӯи кардаанд, ки онҳо аз рӯи маънои куллияшон камтар бо мӯҳтавои мафҳуми ҷомеа наздикӣ доранд. Баъзе аз калимаҳои барои ифодаи воқеияти бо ин мафҳум ифодашаванда дар осори илмии гузаштагони мо инҳоянд –ҷамъ, қавм, қабила, уммат ва ғайра. Аз ин миён калимаҳои «ҷамъ» ва «уммат» аз ҷиҳати маънои луғавӣ аз ҳар калимаи дигар бо мӯҳтавои мафҳуми «ҷомеа» наздиктаранд ва мутафаккирон онҳоро дар мақоми баёни ҷамоат ва ҷомеа дар бисёр маврид истифода бурдаанд. Аз ҳама бештар бозгукунандаи  маънои калимаи ҷамъият дар маънои имрӯзаи сиёсию иҷтимоияш калимаи «уммат» аст. Он дар бештари маврид ба ҳамин маънои ҷамоат, яъне маҷмуе аз мардум, ки робитаю муносиботи махсуси иҷтимоӣ онҳоро бо якдигар пайванд медиҳад, омадааст. Ин ҷо танҳо ба равобити устувори рӯи аломатҳои табиӣ чун хун, таърих, забон ишора намешавад ва он бештар ҷанбаи иродавӣ, ақидатӣ ва ҳамзистӣ дорад.

Бо назардошти баёни фавқуззикр маълум мешавад, ки дар адабиёти ҷомеашиносӣ, фалсафӣ ва таърихӣ истилоҳи «ҷомеа» дар маъноҳои мухталиф мавриди истифода қарор мегирад ва ҳарчанд онҳо бо ҳамдигар нисбатан алоқаманданд, вале ин иртибот дар сатҳҳои гуногун сурат мегирад. Маънои бунёдӣ ва биноан хеле муҳими истилоҳи ҷомеа ин воҳиди мустақили таърихии дар ҳоли рушду такомул будани он аст, ки дорои сарҳадот, аҳолӣ ва ҳокимияти мушаххаси идоракунӣ мебошад. Дар ин маънояш ҷомеаро ба унвони давлатҳои имрӯзаи дар асосҳои миллӣ бунёдшуда мешиносанд- ҷомеаи амрикоӣ, ҷомеаи фаронсавӣ, ҷомеа тоҷик ва ғайра. Ин маънои истилоҳи ҷомеаро аслан аз маънои дигари он, ки таҷассуми ифодаи кулли умумиятҳои башарӣ новобаста аз хусусиятҳои мансубияти ҳудудию қавмӣ ва замонияшон мебошад, одатан фарқ намекунанд. Барои тавассути маънои ахирӣ ифода кардани ҷомеа аслан истилоҳҳои «ҷомеаи башарӣ», «ҷомеаи ҷаҳонӣ», «ҷомеаи исломӣ» ва ғайраро истифода мебаранд. Аммо барои ҳар як ҷомеашинос фарқ карда тавонистани ин ду маънои куллии истилоҳи «ҷомеа» хеле зарур аст.

Ҷудо кардани ҷомеаи мушаххаси  ҷудогона ба гузориши чунин суоле имкон медиҳад, ки оё ҷомеа мавҷудияти мустақилона дорад, ё ки ҳастии он ҳосилаест аз мавҷудияти фардҳои ташкилдиҳандаи он. Дар афкори  фалсафию таърихӣ аз ибтидои ташаккули муносибати назариявӣ ба пажӯҳиши ҷомеа ду посухи асосӣ ба ин суол вуҷуд дошт. Тибқи ҷавоби аввалӣ ҷомеа маҷмӯи оддии фардҳост. Аз  ин рӯ, ягона объектҳои воқеии пажӯҳиши иҷтимоӣ одамон ҳастанд. Ин ақидаро аксаран номинализми иҷтимоӣ (сотсиологӣ)  меноманд. Чунин нуқтаи  назар, возеҳан дар асари муаррих ва  ҷомеашиноси маъруфи рус  Н. И. Кареев (1850- 1931) «Муқаддимаи  омӯзиши иҷтимоъшиносӣ»(1897) ба чашм мехурад. ӯ менависад: «Шахсият ягона мавҷуди воқеиест, ки иҷтимоъшиносӣ бо ӯ сарукор дорад. Халқ ё синфҳои ҷудогона моҳиятан як ё ҳамон халқҳоянд, моҳияти воҳидҳои ҷомеанд, ки аз шахсиятҳои алоҳида иборат мебошанд».

Ҷомеашиноси маъруфи олмонӣ Макс Вебер (1864-1920) низ наздик ба ин андешае дошт, ки нисбатан возеҳ  дар асари «Мафҳумҳои асосии ҷомеашиносӣ» баён шуда аст: «Барои аҳдофи маърифати дигар  (масалан, аҳдофи ҳукуқӣ) ё барои аҳдофи амалӣ баррасӣ кардани ташкилаҳои иҷтимоӣ (давлат, ширкатҳои саҳҳомӣ ассотсиатсияҳо, муассисаҳо») ҳамчун баррасӣ кардани афкори ҷудогона  (масалан, ҳамчун соҳибони ҳуқуқ ва ӯҳдадориҳо ё ҳамчун суъбектҳое, ки дар муносибати ҳуқуқӣ амалиёти релевантӣ содир мекунанд) шояд, бар хилофи ин, мақсаднок ва ҳатто ногузир бошад. Барои касе, ки  иҷтимоишиносиро (тафсири рафтори одамонро) мефаҳмад, ин ташкилаҳо танҳо равандҳо ва робитаҳои рафтори махсуси ашхоси ҷудогона мебошанд, зеро фақат  онҳо соҳибони ба мо фаҳмои амалиёти бошууронаанд».

Нуқтаи назари фавқуззикр алъон низ ҷонибдорони зиёд дорад. Бо овардани танҳо андешаи  Д. Антисери ва Л. Инфантино иктифо мекунем, ки бо он муқадимаи маҷмуи осори иқтисоддони маъруфи австрягӣ – амрикоӣ Ф. А. Фон Хайек(1899-1922) «Маърифат, рақобат ва озодӣ. Баёзи таълифот» оғоз меёбад. Онҳо менависанд: «На синфҳо вуҷуд доранду на ҷомеаҳо, фақат афрод мавҷуданд. Илмҳои иҷтимоӣ  (иҷтимоишиносӣ, иқтисод, таърихнигорӣ, инсоншиносӣ (антропология) ва ғайра.) бо мафҳумҳои дастҷамъие (коллективие), амсоли давлат, миллат, ҳизб  инқилоб, сармоядорӣ, ҷомеа  ва ғайра сарукор доранд. Ду равияи бузурги фикрӣ анъанаи коллективи тафсири чунин мафҳумҳо ва анъанаи инфиродиро инъикос менамоянд. Дастҷамъигароён (коллективистҳо) – Сен-Симон, Конт, Гегел, Марк, марксгароёни нав, сохторгароён (структуралистон) муътақид бар онанд, ки ба мафҳумҳои дастҷамъона (коллективӣ) як навъ воқеияти муайяну аз  одамон мухтор мувофиқ меояд: ҷомеа, ҳизб, синфҳо ба сифати ташкилаҳои воқеӣ афродро месозанд, олим бошад, ӯҳдадор аст қонунҳои рушди ин ҷавҳарҳоро (субстансияҳоро) биҷӯяд ва тасвир намояд. Ҷонибдорони фардгаройии (индивидуализми) методологӣ(А. Смит, Д.Юм,  К. Поппер, Хайек – ба мо наздиктар Р. Будон) тасдиқ  мекунанд, ки ба  мафҳумҳои дастаҷамъӣ ягон воқеияти махсус мувофиқат намекунад. Синфҳо, ҷомеаҳо, аҳзоб, ҳатто нерӯҳои мусаллаҳ вуҷуд надоранд.  Танҳо фардҳо вуҷуд доранд. Фақат афрод андеша мекунанд ва амал менамоянд. Ҳамин аст мағзи фардгаройии методологӣ».

На муаллифони фавқуззикр, на дигар  ҷонибдорони ақидаи боло  онро то ба охир мутассил натавонистанд пайравӣ кунанд. Дар дигар  ҷойи ҳамон асари номбаршуда Н. И Кареев тасдиқ  мекунад: «Ҷомеа маҷмӯи оддии шахсиятҳое нест, ки дар таъсиррасонии  мутақобилан равонию амалӣ қарор доранд, балки низоми томи ин таъсироти байниҳамдигарист, ки дар он охириҳо шаклҳои маълуми  доимӣ, созмонҳои маъруфро ба даст меоранд». Бо ин Н.И.Кареев ба мавқеи дидгоҳи  тамоман дигар мегузарад.

Моҳияти посухи дуюм ба суоли фавқуззикр маҳз ин аст, ки ҷомеа ҳарчанд аз афрод иборат аст, аммо дар ягон ҳолат маҷмӯи оддии аз онҳо таркибёфта нест. Ҷомеа ташкилаи томест дорои ҳаёти худ, ки танҳо ба мавҷудияти ашхоси онро ташкилдиҳанда иртибот надорад; ҷомеа субъекти хосаест, ки бо қонунҳои махсуси худ рушд мекунад. Чунин нуқтаи назарро аксаран реализми (воқеъгароии) иҷтимоишиносӣ меноманд. Ва чунин ақида дар асари файласуфи бузурги Юнони қадим Арасту (384-322 то мелод) «Сиёсат» низ возеҳ ба чашм мерасад. ӯ менависад: «Ин кор, яқин аст, ки давлат  табиатан мавҷуд  аст ва аз ҳар инсоне муқаддам аст; азбаски, инсон дар ҳолати ҷудо қарор дошта,  мавҷуди зотан муҳим намебошад, он гоҳ муносибати ӯ ба давлат чунонест, ки муносибати ҷузъи дилхоҳ ба томи худ аст».

Дар назди пажуҳишгороне, ки ҷомеаро чун томи воҳид  баррасӣ мекунанд (томи воҳиди чун фардҳои онро таркибдиҳанда маънинадошта), ногузир масъала доир ба асоси томияти он  ба миён меояд. Мисоли возеҳи мавқеи ҷонибдори воқеъгаройии иҷтимоиро (реализми сотсиологӣ) дар таълимоти ҷомеашиноси маъруфи фаронсавӣ Э. Дюркгейм (1858-1917) метавон дарёфт.

ӯ боисрор таъкид менамуд, ки ҷомеа воқеияти берунифардиву фавқутфардиест  мустақил  аз афрод. Он воқеияти навъи хосест, ки ба  намудҳои дигари он алоқаманд набуда, шомили тартиботи фарогири (унверсалии) табиист. Воқеияти иҷтимоӣ мисоли дигар намудҳои  воқеият  устувору пойдор аст ва ба монанди онҳо аз руйи қонунҳои муайяни ба иродаи афроди алоҳида вобаста набуда рушд мекунад.

Ба масъалаи пайдошавии табиати воқеъияти иҷтимоӣ  Э.Дюркгейм ҷавоби ошкоро надода  буд. Аммо барои он ки ӯ аз оғози фаъолияти илмиаш ба характери рӯҳонии ҳамаи падидаҳои иҷтимоӣ (ва ҳам иқтисодӣ) исрор мекард, чунин падидор мешуд, ки ин воқеият моҳиятан рӯҳонист. Аммо Э. Дюркгейм шарҳ дода натавонист, ки чи тавр воқеияти  рӯҳонӣ аз одамон мустақил буда метавонад ва охируламр, аз танқиди сахти равонгароӣ (психологизм), аз таъкиди сиришти берунию маҷбуркунии далоили иҷтимоӣ оғоз карда, баъдан дар сатҳи бештару бештар  ба ташреҳи равонии онҳо гаравидан гирифт.

Дигар мутафаккирон  низ сарчашмаҳои томияти иҷтимоиро дар соҳаи маънавӣ меҷустанд. Ба ин даст зада, онҳо надида наметавонистанд, ки  агар ба ҳаёти маънавии (рӯҳонии) ҷомеа чун ҳаёти рӯҳонию равонии одамони онро созмондиҳанда назар андозем, ин ногузир ба мавқеи номинализми иҷтимоӣ мебарад. Кӯшишҳои бартарафкунии зеҳнигаройӣ (субективизм) дар фаҳмиши ҳаёти ботинӣ ҳамчун асоси ҷомеа бархе аз онҳоро ба ғоягаройии  (идеализми) объективӣ ва ҳатто метафизика бурда расонид.

Барои олимони ба мушаххасоти ҳаёти ҷомеа таваҷҷӯҳдошта ин қобили қабул набуд. Кӯшиши дарёфти асоси мавҷудияти объективии ҷомеа аз қадимулайём  мутафакирони пайрави воқеъгаройии (реализми) иҷтимоиро ба ҷустуҷӯи шабоҳатҳо байни ҷомеа ва сазовораҳои (организми) зинда, баъзан ба кӯшиши монанд кардани ҷомеа ба сазовораи биологӣ раҳнамун месохт. Чунин кӯшишҳо ҳанӯз  дар давраи антиқа оғоз шуда , то замонҳои баъдӣ  идома ёфтанд.

Аммо истилоҳи «созвора» (организм) дар  нисбати ҷомеа ба таври устувортар танҳо аз солҳои 40 – уми қарни XIX мавриди истифода қарор гирифт. Нахустин касе, ки ба ин даст зад, асосгузори  фалсафаи мусбатгаройӣ, позитивизм Огюст Конт (1798-1857) буд, ки бо вуҷуди истифода бурдани ин истилоҳ дар нисбати ҷомеа, аммо ҳаргиз ҷомеаро бо созвораи биологӣ айният намедод. Барои ӯ он чиро  таъкид кардан муҳимтар буд, ки ҷомеа ташкилаи том, субекти хоссаи таҳаввулот (эволютсия) мебошад ва барои ишора кардани тафовути ҷомеа аз дигар созвораҳои зинда ӯ ҷомеаро танҳо созвора не, балки созвораи иҷтимоӣ номгузорӣ кард. Истилоҳи «созвораи иҷтимоӣ» ба дигар файласуфи позитивист ва ҷомеашинос Герберт Спенсер (1820-1903) низ мақбул афтод. Барои Г. Спенсер чизи асосӣ шабоҳат додани ҷомеа ба ҷисми зинда  буд – бо мақсади асоснок кардани  он андеша, ки ҷомеа танҳо маҷмӯи оддии  одамон нест, балки  як навъ томест, ки танҳо аз ҷамъи афроди таркибдиҳандааш иборат нест. «Дар созвораи иҷтимоӣ – менависад ӯ  — ҳаммонанд дар  созвораи фардӣ ҳаёт том аст, ки тамоман аз ҳаётҳои воҳидҳои ҷудогона мутафовит аст, ҳарчанд  ки ин ҳаёт аз охирҳо идома меёбад» .

Дар солҳои 70- уми саддаи XIX дар ҷомеашиносӣ  мактаби хосае арзи ҳастӣ кард, ки мекӯшид на танҳо ҷомеаро ба созвораи биологӣ  шабоҳат диҳад. Ин мактаб «мактаби  органикӣ» ё  «мактаби самти органикӣ» ном гирифт. Истилоҳи охирӣ аксаран  барои ифодаи кулли равияе истифода мегардад, ки пайравонаш ҷомеаро чун ташкилаи ягонаи том баррасӣ мекунанд. Ва агар «мактаби органикӣ» ба зудӣ маъруфиятро аз даст  дод,  азбаски рӯшан гашт, ки равобити ҷамъиятӣ аз робитаҳои биологӣ сифатан мутафовитанд, он гоҳ дар илми ҷомеъашиносӣ равияи органикӣ  ба маънои пурраи вожа охиран ғолиб омад. Имрӯз низ бештари ҷомеашиносон  ба ҷомеа чун  ба томи вожаи органикие назар доранд, ки аз ҷамъи афроди онро таркибдиҳанда иборат нест.

Ҳамин тавр дар мавриди таҳлили мундариҷаи мафҳуми «ҷамъият» ва шаклҳои истифода аз он мо метавонем дарки онро дар таълимотҳои фалсафию ҷомеашиносӣ таҳти маъноҳои зерин пайдо кунем:

— таҳти мафҳуми ҷамъият аслан субъектҳои мушаххаси равандҳои таърихиро дар назар доранд. Ин субъектҳо дар шакли созвораҳои худкифояи иҷтимоӣ зоҳир мешаванд ва онҳоро вобаста ба этноними қавму миллатҳои алоҳида ном мебаранд. Масалан, ҷомеаи тоҷикон, ҷомеаи чиноиҳо, ҷомеаи олмониҳо ва ғайра.

— таҳти мафҳуми ҷамъият навъи муайяни таърихан ташаккулёфтаи ҳаёти иҷтимоии одамонро дар назар доранд ва онро аслан ҳамчун «ҷомеаи феодалӣ», «ҷомеаи сармоядорӣ», «ҷомеаи пасосаноатӣ» в.ғ. ном мебаранд.

— дар шакли умимияткунонии васеътар ҷомеаро ҳамчун умумияти  идеалие дар назар доранд, ки он дарбаргирандаи аломату хусусиятҳои ҳама гуна коллективҳои иҷтимоӣ новобаста аз ҷанбаҳои инкишофу мансубияти минтақавию ҷуғрофиявияшон мебошад.

— таҳти мафҳуми ҷамъият маҷмӯи таърихан ташаккулёфтаи шакли фаъолияти якҷоя, дастҷамъонаи моддию истеҳсолии одамонро меноманд, ки дар заминаи он шаклҳои муайяни муносибатҳои ҷамъиятӣ, пеш аз ҳама муносибатҳои истеҳсолӣ, пайдо мешаванд. Дар ин ҷо меҳнатро омили асосии пайдошавии ҷамъият меҳисобанд ва ин таъриф аз назари аксари муҳаққиқон барои донистани моҳияти ҷомеа дар маънои васеъаш мувофиқтар ҳисобида мешавад..

Чуноне ки аз таҳлили шаклҳои пешниҳодшудаи дарки мафҳуми ҷамъият дида мешавад дар ҳамаи ин ҳолатҳо ягон умумияти воқеӣ ё типикунонидашудаи иҷтимоии одамонеро мадди назар доранд, ки онҳо дар ҷараёни истеҳсолот ба муносибатҳои муайяни байниҳамдигарӣ дохил мешаванд. Дар баробари ин навъи дигари дарки ҷамъият мавҷуд аст, ки он ҷомеаро дар шакли маҷмӯи хусусиятҳои системавие, ки хоси падидаҳои ҳаёти дастҷамъонаю фароуттабиии одамон буда, тавассути он инсон вориди олами аз табиат ҷудошуда мегардад, маънидод мекунад.

 

Ҷамъият ҳамчун воқеъияти фароуттабиӣ. Сотсиум. Чуноне ки маълум гашт мафҳуми ҷомеа дар заминаи афкори фалсафӣ дар маъноҳои зерин истифода мешавад: 1) ҷомеа ҳамчун маҷмӯи муносибатҳои муайяни одамон; 2) ҷомеа ҳамчун шакли муайяни таърихан ташаккулёфтаи ҳаёти иҷтимоӣ, ки таҳти унвонҳои ҷомеаи феодалӣ, сармоядорӣ в.ғ. маълуманд; 3) ҷомеа ҳамчун маҷмӯи хусусияту аломатҳои куллие, ки ба ҳамаи умумиятҳои дастаҷамъонаи одамон новобаста аз тааллуқ доштанашон ба зинаҳои гуногуни инкишофи таърихӣ ва мансубияти минтақавию ташкили иҷтимоияшон хосанд. Агар ба ин шарҳдиҳиҳо назар андозем мебинем, ки дар онҳо мафҳуми ҷомеа барои муайянсозии шаклҳои дастаҷамъонаи умумиятҳои иҷтимоӣ, умумиятҳои давлатию миллӣ, умумиятҳои воқеию абстрактии типикунонидашудаи одамон истифода шудааст. Бинобар ҳамин дар маънои охир модели мантиқии умуман ҷомеа дар назар дошта мешавад, ки он дар худ аломату хусусиятҳои муҳими ҳамагуна умумияти иҷтимоии худкифояро новобаста аз мансубияти ҷуғрофию дараҷаи инкишофи таърихияшон ифода менамояд. Дар ин маврид агар сухан дар бораи ҷомеа равад хулосаи ба даст омада барои ҳамагуна умумияти иҷтимоии худкифоя, ки дорои заминаи худбозтавлидкунии табиии сафи аъзоёнаш аст, якхела мансуб дониста мешавад. Яъне масалан вақте ки мо дар бораи хусусияти ҷомеаи анъанавӣ, суннатгаро ё фаросанъатӣ муҳокима меронем хулосаи ба даст омада танҳо яке аз ин гунна ҷомеаҳоро( ҷомеаи суннатгарои тоҷик ё ҷомеаи фаросанъатии амрикоро) дар назар надорад, балки он барои кулли ин гуна ҷомеаҳо якхела арзиш пайдо мекунад. Ин тарзи дарки моҳияти ҷомеаро тавсифи дигари он, ки дар заминаи муқобилгузории «табиат-ҷамъият» асос ёфтааст, пурратар мекунад. Дар ин маврид ҷомеа на танҳо дар шакли дастаҷамъии иҷтимоӣ, балки ҳамчун маҷмӯи нишонаву хусусиятҳое зоҳир мешавад, ки тавассути онҳо ҳаёти дастаҷамъонаю фардии одамони вориди олами аз табиат ҷудошуда мегардад. Дар ин маънояш мафҳуми ҷомеа бо мафҳумҳои «олами фароорганикӣ», «воқеияти иҷтимою фарҳангӣ», «шакли иҷтимоии ҳаракати материя», «сотсиум», ки тавассути онҳо ҷараёнҳои гуногуни фалсафӣ хусусияти ҷавҳарии воқеиятҳои ғайритабиии оламро ифода мекунанд, наздикии маъноӣ пайдо мекунад. Дар ҳамин асос ҷомеашиносон ба баъзе аз қазоватҳое, ки дар онҳо ҳама гуна умумияти дастаҷамъии дар олам, аз ҷумла дар табиат(ҷамъи орӯҳо, лошахӯрон, мурчаҳо в.ғ.) дучоршавандаро бо мафҳуми ҷамъият баён мекунанд, бо назари танқидӣ муносибат мекунанд. Баръакси умумияти дастаҷамъии мавҷудоти дигари зинда ҷомеа ҳамчун олами бо қонунҳои хоси худ инкишофёбандаи инсонҳо ва маҷмӯи дастафзорҳои эҷоднамудаи ӯст, ки он дар шакли тайёр дар табиат мавҷуд нест. Дар ин маврид ҷомеа ҳамчун шакли муташаккили фаъолияти мақсадноки дастаҷамъонаи одамон, ки дар ҷараёни он онҳо ба муносибатҳои гуногуни байниҳамдигарӣ ворид мешаванд, дар назар дошта мешавад. Барои фарқгузории чунин фаҳмиши ҷомеа аз дигар шаклҳои маънидодкуниҳо аслан мафҳуми сотсиумро васеъ истифода мебаранд. Мундариҷаи ин мафҳум ба ҷустуҷӯи ҷавоби саволи ба чӣ марбут будани фарқи байни фаъолияти иҷтимоии инсон аз рафтори дигар мавҷудоти зиндае, ки амали онҳо низ аз талаботҳои наздик бо талаботҳои одамон(идомаи насл, худмуҳофизаткунӣ, зинда мондан в.ғ.) пайравӣ мекунанд, нигаронида шудааст. Мафҳуми сотсиум имконият медиҳад, ки инчунин хусусияти ташкили низоми иҷтимоиро аз дигар низомҳои дар табиату муҳити иҳотакардаи инсон дучоршаванда пайдо намоем.

Ҳамин тавр агар ба моҳияти фаҳмишҳои зикршудаи мундариҷаи мафҳуми ҷомеа назар андозем мебинем, ки онҳоро умуман ба ду гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст. Аввалан дарки васеи мафҳуми ҷомеа ҳамчун воқеиятие, ки ҳамагуна падидаҳои иҷтимоиро новобаста аз мушаххассоти маконию замониашон дарбар мегирад. Ин фаҳмиши хеле васеъ ва умумии ҷомеа буда, бо ин восита хусусияту аломатҳои барои ҳамаи ҷомеаҳо хосро новобаста аз мансубияти ҷуғрофию таърихияшон муайян менамоянд ва ин бо мафҳуми «олами фароуттабиӣ ё ғайритабиӣ», «сотсиум» ифода карда мешавад. Фаҳмиши дигари ҷомеа мавҷуд аст, ки он маҳдудтар буда, таҳти ин мафҳум тарзи маҷудияти мушаххаси падидаи иҷтимоӣ дар фазо ва вақт дар назар дошта мешавад. Дар ҷараёни маърифати ҷомеа ҳарду навъи фаҳмиш хусусияти ба ҳамдигар гузаштанро доранд, зеро дарки тарзи мавҷудияти мушаххаси падидаи иҷтимоӣ ба сифати ҷомеа бидуни муайян кардан, донистани хусусияту аломатҳои хос барои ҳамаи умумиятҳои дастҷамъонае, ки ҳамчун ҷомеа шинохта мешаванд, номумкин аст. Яъне барои ҳамчун ҷомеа унвон кардани ҳаёти дастаҷамъонаи сокинони кишварамон мо такя ба хусусияту аломатҳои хос барои ҳамаи ин гуна умумиятҳо новобаста аз мансубияти ҷуғрофию таърихияшон мекунем. Дар навбати худ ҷустуҷӯи ҷавоб ба саволи «сотсиум» бе таваҷҷӯҳ ба тарзи мавҷудияти мушаххаси умумияти дастаҷамъии одамон номумкин аст. Бинобар ҳамин ҳам зимни омӯзиши ҷомеа мо бояд дар баробари муайян кардани фарқияти аломату хусусиятҳои системавии ҷомеа аз низомҳои дигар ба баррасии шароитҳои мушаххаси пайдоиш, мавҷудият ва инкишофи воқеияти иҷтимоӣ, ки заминаи ҷомеаҳои вуҷуди таърихӣ дошта мебошад пардозем.

Дар маҷмӯъ бо назардошти андешаҳои баёнгашта таърифи ҷомеаро дар шакли зерин ифода кардан мумкин аст: «ҷамъият ин шакли фаъолияти якҷояи одамон барои истеҳсоли арзишҳои моддию маънавӣ буда, дар ҷараёни он онҳо ба муносибатҳои гуногун байниҳамдигарӣ дохил мешаванд». Ҷомеа дар зинаи муайяни таҳаввули табиат ташаккул ёфта, дар асоси он меҳнати дастаҷамъонаи одамон қарор дорад. Дар ҷараёни истеҳсоли арзишҳои одамон ба муносибатҳои муайяни истеҳсолие ворид мешаванд, ки бидуни онҳо ҷомеа наметавонад вуҷуд дошта бошад. Бинобар ҳамин ҳам ҷомеаро ҳамчунин метавон маҷмӯи муносибатҳои моддию маънавии байни одамон, ки дар заминаи истеҳсолот ташаккул меёбанд, тавсиф кард. Ин муносибатҳо дар ҷараёни таърих тағйир меёбанд ва дар ин замина ҷомеаро низ дигаргун месозанд.

 

Ҷамъият. Моҳияти мафҳуми ҷамъият.

Ҳамбастагии ҷамъият ва табиат. Хусусияти баррасии фалсафӣ ва методологии масоили баҳамтаъсиррасонии табиат ва ҷомеа ба зарурияти дарки масъалаҳое алоқамандӣ дорад, ки онҳоро дар маҷмӯъ метавон дар шакли зерин тасвир намуд: мақоми ҷомеа дар ташкил ва рушди материя; характер ва қонуниятҳои умумии равобити байни табиату ҷомеа; таносуби қонуниятҳои табиӣ ва ҷамъиятӣ дар равобити байниҳамдигарии ҷомеа ва табиат; тамоюлҳои таърихӣ дар рушди муносибатҳо миёни табиату ҷомеа; вежагиҳои робитаҳои байниҳамдигарии миёни онҳо дар формацияҳои гуногуни ҷамъиятӣ- иқтисодӣ; зиддиятҳои миёни табиату ҷомеа чун омили рушди ҷамъиятӣ; гуногунрангии аҳамияти (арзиши) табиат барои инсон, аҳамияти он барои падидаҳои мухталифи иҷтимоӣ: табиат ва истеҳсолот, табиат ва илм, табиат ва санъат, табиат ва тандурустӣ ва ғ.; робитаи байниҳамдигарии омилҳои табиат ва иҷтимоӣ дар рушди истеҳсолот; таносуби табиият ва бошууронагии амали одамон дар муносибатҳо байни табиат ва ҷомеа; ноосфера (соҳаи хирад) чун ифодаи ваҳдати ҳаводиси табиӣ ва ҷамъиятӣ; қонунияти ташаккул ва рушди ноосфера.

Ин номгӯро метавон идома бахшид ва муфассалтар кард. Вале муҳим  ин аст, ки бе дарки мукаммали масъалаи баҳамтаъсиррасонии табиат ва ҷомеа тавзеҳи дурусту ҳамаҷонибаи бисёр масъалаҳои фалсафӣ, ба мисли моҳияти масъалаи асосии фалсафа, ваҳдати моддии олам, ташкили сохтори материя, қонуниятҳои рушди материя, озодӣ ва зарурат, масъалаҳои марбут ба назарияи маърифат ва бисёр дигар масоили методологии табиатшиносӣ имконнопазир аст. Дар ҳоли ҳозира мафҳуми табиат дар ҳар ду маъно истифода мегардад: аввалан, чун муродифи умуман олам, коинот, материя дар ҳама шаклҳои зуҳуроти он; сониян, ҳамчун ҷузъи олам, ки илмҳои табиӣ онро меомӯзанд. Дар ҳамин истифодаи ахирии мафҳум бештари маврид проблемаи баҳамтаъсиррасонии табиату ҷомеа мавриди дарку баррасӣ қарор мегирад. Ин ҷо табиат ва ҷомеа ҳамчун ду ҷузъи томи воҳид, яъне материя баромад мекунанд, ки дар ҳадҳои ваҳдати моддии олам зич пайванданд. Ҳамрадиф бо кулл, ки ҳам табиату ҳам ҷомеа хусусиятҳои хоси худро дороянд, ки онҳоро ҳамчун сифатҳои худхосса тавсиф медиҳад (сифатҳое, ки дар онҳо хосиятҳои материя ба тарзи худ ифода мешаванд, қонуниятҳои умумии он ба тарзи вежа зоҳир мегарданд).

Асоси ба ҷомеа ҳамчун ба ҷузъи табиат назар афкандан ба он алоқаманд аст, ки кулли ҳаёти ҷамъиятӣ ва қабл аз ҳама истеҳсолот, худи инсон, шуури ӯ дар асосии омилҳои табиӣ мавҷуданд ва дар алоқамандӣ бо қонуниятҳои табиӣ ташаккул меёбанд. Дар ин иртибот ҷомеа яқинан ҷузъи табиат аст ва ин проблемаро (чуноне ки дар мавриди баррасии муносибатҳои шаклҳои ҳаракти материя буд) бо ба асос гирифтани принсипи вобастагии шаклҳои оддитарини ҳаракати материя аз шаклҳоии олии ҳаракати материя ва ҳамзамон расонданашавандагии олӣ ба паст ҳаллу фасл карданд.

Он қисмати ташкили ҷамъиятӣ, ки аз равандҳои физикӣ, химиявӣ ва биологӣ иборат аст, ҷузъи табиатро ташкил медиҳад. Аммо сухан дар ин ҷост, ки на ҳамин равандҳо қабл аз ҳама ҷомеаро тавсиф медиҳанд. Ҷомеа бар масолеҳи табиат бунёд шудаю қонуниятҳои онро истифода карда соҳиб ба моҳияти худ аст ва бо равандҳою сохторҳояш ҳолати худ хоси материя мебошад. Ҷомеа ин сатҳи ташкили материя, равандҳои меҳнатии дар рафти коркард аз ҷониби ҳайвонот пайдошуда, шуури дар ин маврид кушодаю рӯшаншуда аст, ки ба равандҳои меҳнатӣ имконияти характери мақсаднок ва мувофиқ ба ин муқарарсозии муносибатҳои хоса ҳам миёни аъзоёни ҷомеа ва ҳам байни ҷомеа ва табиати иҳотакарда медиҳад. Ҷомеа ин материяест, ки то идроки ҳастии худ рушд кардааст. Табиат бошад, ин материяест, ки ҳастии худро дарк накардааст.

Асосҳои табии ҳаёти ҷамъият. Ҳаёти ҷамъиятӣ дар алоқамандии бевосита бо табиат инкишоф меёбад. Табиат аслан дар маънои васеаш ҳамчун олами материалӣ дониста мешавад ва бинобар ҳамин ҳам аксар маврид он бо мафҳуми материя ҳаммаъно дониста мешавад. Дар ин маъно таърифи табиат дар шакли зерин баён карда мешавад: «Табиат ин олами моро иҳотакарда бо тамоми шаклҳои гуногуни беохири зоҳиршавияш мебошад. Табиат ин воқеияти объективии новобаста аз шуури мо вуҷуддошта мебошад. Вай дорои аввалу интиҳо нест ва дар вақту фазо беохир буда, дар ҳаракату тағйироти беохир қарор дорад». Аз ин ҷиҳат дар самти баррасии алоқамандии табиат ва ҷамъият яке аз масъалаҳои муҳимтарин ин таҳлили таносуби онҳо ва мақомашон дар низоми ташаккулу инкишофи материя мебошад. Дар ин ҷо зарурияти ҷустуҷӯи ҷавоб ба саволи «оё ҷамъият ҷӯзъи табиат аст ё дар доираи ягонагии материалии олам дорои моҳияти мустақил аст?» ба миён меояд. Вобаста ба чигунагии ҷавоб ба ин савол заминаи муайяни таҳлили робитаи табиат ва ҷамъият ба даст меояд. Агар табиат ва ҷамъият моҳиятан аз ҳамдигар куллан фарқ кунанд пас зарурияти дар муносибати онҳо қонунмандиҳои сифатан гуногунро ҷустуҷӯ намудан пайдо мешавад. Вале агар ҷомеа ҳамчун ҷӯзъи табиат тасаввур карда шавад, пас муносибати байниҳамдигарии онҳоро метавонем ҳамчун муносибати байни ҷӯзъ ва том баррасӣ намоем. Дар ин маврид ҷомеа ҳамчун яке аз падидаҳои табиат зоҳир гашта, хусусиятҳои хоси онро на бо хусусиятҳои хоси табиат дар маҷмӯъ, балки бо хусусиятҳои ҷузъҳои дигари табиат, масалан олами зинда, метавон муқ