Ташаккули фалсафаи ирратсионалӣ — Донишхона

Ташаккули фалсафаи ирратсионалӣ

Бунёдгузори ирратсионализм файласуфи маъруфи фалсафаи ғайриклассикии қарни 19 Артур Шопенгауэр (1788-1860) мебошад ва тавассути ӯ ин равияи фалсафӣ ба як низоми муайян ва мукаммали фалсафӣ ворид гардид. Калимаи лотинии irratsionalis — ғайриқобил ба хирад, бешуурона тарҷума шуда, ба маънои васеаш таълимоти фалсафиест, ки имкониятҳои маърифати ақлониро маҳдуд сохта, нақши муроқибаю мушоҳида, интуитсия, ғариза (инстинкт), эътиқодро (чун маърифати ғайриақлӣ) ба он муқобил гузошта, «эҳсос», «фаҳмиш» — ро ба тарзи муайяну махсус шарҳ дода, ин қобилиятҳои маърифатиро дар доираи проблемаҳои назарияи маърифат арзёбӣ менамояд. Ба ҳамин маъно он аз фидеизм, ки эътиқоди фитрии диниро дар роҳи маърифати «ҳақиқат» ягона шуморида ва агноститсизм, ки маърифати «чизҳои дар худ» — ро ғайриимкон меҳисобад, фарқ мекунад. Ба маънои маҳдудаш ирратсионализм номгӯи консепсияҳою мактабҳои мухталифи фалсафиест, ки аввали асри 19 то замони муосир таҳия шуда, як таассуру аксуламалест ба назарияи ратсионализм ва андешаҳое, ки имкониятҳои хиради инсонро номаҳдуду мутлақ меҳисобанд.

Ирратсионализм робитаи мантиқиро дар табиат инкор намуда, муроқибаи олами атрофро ҳамчун системаи кулл ва қонунии идеяи инкишофу диалектикаи Гегел танқид мекунад. «Заифии мавқеи фалсафаи классикии немисро дар он мебинад, ки протсесси таърихиро дар инкишофи идеяи мутлақ қаблан муайян сохта, инсон, ҷомеа, таърихро танҳо шакли дигаргуншудаи он медонад».[1] Чунон ки болотар зикр намудем, намояндаи шинохтаи фалсафаи ғайриклассикӣ Артур Шопенгауэр мебошад, ки ӯро ҳамчун бунёдгузори фалсафаи ирратсионалӣ дар анъанаи фалсафаи аврупоӣ ном мебаранд. ӯ қисмати бештари ҳаёташро дар Франкфурти назди Майне гузаронида, дар ин ҷо ба навиштани асарҳои худ шурӯъ мекунад ва зимни он шӯҳрати олимони муосирашро сатҳию ноустувор баҳогузорӣ карда, аз эътирофи ҳатмии шӯҳрати хеш изҳори нигаронӣ мекунад. Ин марҳилаи фаъолияти эҷодии ӯро файласуфи британиягӣ Б. Рассел чунин арзёбӣ менамояд: «Асари асосии ӯ «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот» соли 1818 нашр шуд. Шопенгауэр аҳамияти хоссаи ин китобро таъкид намуда, ҳатто то ҳадде ба он дода мешавад, ки гӯё ҳукми навиштани баъзе аз бобҳои онро рӯҳи муқаддас шунавонда бошад».[2] Мутаассифона нашри аввали ин китоб аз сабаби ба фурӯш нарафтанаш, ба нуқтаҳои хариди коғазкӯҳнаҳо (макулатура) супорида шуд. Китобҳои дигари ӯ, аз қабили «Оид ба ирода дар табиат», «Ду проблемаи этика» ва «Пандҳою одобномаҳо» («Афоризмы и максимы») низ паиҳам нашр шудаанд, ки дар ин асарҳо идеяи ирратсионализми ӯ тақвият меёбад. Шопенгауэр дар такомули идеяҳои хеш мусоидату таъсири фалсафаи Ҳиндустони қадим, Афлотун ва Кантро ба эътибор мегирад. «Иддае аз андешаҳои ман, — менависад Шопенгауэр,-новобаста бо фарқияташон аз андешаҳои Кант, комилан таҳти таъсири ӯ қарор дошта, мутлақан вобаста ва аз он бармеояд ва ман эътироф мекунам, ки дар такомули шахсиятам баъд аз таассуроти дунёи равшан, аз офаридаҳои Кант, инчунин аз Навиштаҷоти муқаддаси ҳиндуён ва Афлотун сипосгузорам»[3].

Метафизикаи Шопенгауэр. Ирода ҳамчун бунёди ҳастӣ дар меҳвари метафизикаи Шопенгауэр қарор дорад. Ҳар чизе, ки ҳамчун ирода мавҷуд аст, ирода ба ҳаёт аст. Ирода чун зуҳури универсалию кайҳонӣ буда, ҳар нерӯе, ки дар табиат аст, ирода мебошад. ӯ ба таълимоти Кант такя намуда, далел меорад, ки олами дар тасаввуроти мо зоҳиршаванда, ба шакле баромад мекунад, ки аз қобилияти маърифатии субъект вобаста аст. Олам, он чуноне ки худ ба худ, чун «чизи дар худ» вуҷуд дорад, набояд чизе бошад, ки мутлақан маърифат нашавад. Вобаста ба қазовати зуҳурёбии он дар ҷаҳони дидашаванда, олам худ ба худ чизи дигаре нест, ҷуз иродаи ҷаҳонӣ. Шопенгауэр оид ба олам чун ирода ҳукм намуда, зимни он ягонагии ирода ва ҳаракатро асоснок мекунад. «Ҳастии материя – ин амали он аст; ҳастии дигареро ӯ наметавонад ҳатто андеша кунад. Танҳо амал намуда фазоро пурра месозад ва вақтро фаро мегирад; таъсири ӯ ба объекти бевосита (ки худаш низ материя аст) шарти ҳамон андешаест, ки дар худи ҳамон андеша ҷой дорад… Ҳамин тавр, сабаб ва амал – ин аст моҳияти материя, ҳастии он — амали он аст…»[4] Ҳама гуна амали ҷисм ин иродаи объективатсияшуда (дар объект таҷассумшуда) буда, тамоми ҷисми ӯ низ иродаи объективатсияшуда аст. Ирода ба сифати моҳияти ботинӣ на танҳо дар зуҳуроти психологӣ, чӣ дар инсону чӣ дар ҳайвон, балки дар рӯйдодҳои олами ғайриорганикӣ низ зуҳур менамояд. Нерӯе, ки қувваи ҷозибаро ташкил дода, сангро ба Замин ва Заминро ба Офтоб бармекашад, низ метавонад ҳамчун ирода баҳогузорӣ шавад ва на танҳо он, балки қуввае, ки дар магнит ҳувайдо мешавад ва нерӯе, ки кристаллро зҷод мекунад ва ҳамагуна амали ҷисм ин иродаи объективатсияшудаи растанию ҳайвонро ба ҳаракат меорад — тамоми ин нерӯе, ки ба тарзи мухталиф зоҳир мешавад, дар асл ва моҳияташон ҳамчун ирода аҳёнан падидор хоҳанд гашт. Қаблан, агар иродаро таҳти мафҳуми нерӯ тавзеҳ медоданд, пас Шопенгауэр ҳамагуна нерӯро ҳамчун зуҳуроти ирода баррасӣ мекунад. Ирода, аз нигоҳи Шопенгауэр, чизи дигаре нест, ҷуз «чизҳои дар худ» — и Кант ва низоми фалсафии Шопенгуэрро Б. Рассел ҳамчун мутобиқшавию мувофиқатёбии низоми фалсафии Кант меҳисобад. Олам ин «чизи дар худ» ва ин «ирода ба ҳаёт аст», ки дар ҳадди беохиру гуногуни «объективатсия» парокандаю парешон мегардад. Дар бунёди мафҳуми нерӯ зуҳуроте, тасвири равшану возеҳи олами объективӣ нуҳуфтааст, ки онҷо сабаб ва амал ҳукмрон аст. Ирода чун «чизи дар худ» комилан аз ҳамагуна тарзи зоҳиршавии худ тафовут дорад ва аз ҳамагуна шакл озод аст. Ҳар ҳолати объективтсияи ирода ба хотири салтанати мутлақ, ки ҳамеша ба «ҷанги ҳама ба муқобили ҳама» меорад, мекӯшад. Ирода берун аз соҳаи қонуни бунёдӣ қарор дошта, бевосита ва номаҳдуд, беасос ва бидуни сабабе ҷой гирифтааст, дар сурате, ки материя — куллан ва ба тамом сабабият аст. Кашиш, ҷозиба, инертсия, устуворию қоимӣ нерӯҳои ибтидоӣ ва тавзеҳшаванда буда, аз қувваи материя бармеояд. Ба ҳеҷ нафаре муяссар нахоҳад шуд, ки амали магнитро дар материя ифшо созад. Ҳамон вақте ки тамоми ин нерӯҳоро тааллуқ ба иродаи ҷаҳонӣ баҳогузорӣ мекунӣ, -таъкид мекунад Шопенгауэр, -тавзеҳу шарҳ меёбанд. Ҳар рафтори ҷузъиро ногузир бояд аз манфиате ҷӯст ва ҷараёни дигаргуншавии ҷисми ҳайвон, ки вобаста ба сабабҳои амалкунандае (метавонад муассирият бошад) сурат мегирад ва чӣ рафтори маҷмӯӣ ва чӣ ҷузъиеро, ки онҷо пойдор аст ва ҷисме, ки ҳамин рафторҳоро анҷом медиҳад ва ҳамон ҷараёне, ки аҷсоми дар боло зикршудаю онҷо мавҷуд будаю аз он таркиб ёфтааст, метавон танҳо зуҳури ирода ва ҳамчун ҳолати объктивияти ирода баҳогузорӣ кард,[5] ба хулоса меояд Шопенгауэр. Ин ирода воҳид аст, ҳарчанд, ки зуҳуроти он дар вақту фазо номаҳдуд буда, дар материя худро ба иродаи кулл ва ҷузъ зоҳир сохта, муборизаи беохири зидди якдигарро идома медиҳанд. Ҳамагуна нерӯи табиат танҳо зуҳури иродаи ҷаҳонӣ аст, ки ҳар ҷою ҳамаҷо, берун аз макону замон арзи ҳастӣ доранд ва ба назар мерасад, ки шароитеро интизоранд, то материяро тавонад соҳиб гашта, нерӯҳои дигарро танг созад. Ҳазор сол галванизм (ҷараёни пасти энергия) метавонад дар мису руҳ (синк) нуҳуфта бошад ва инсон шароитеро муҳайё созад, ки ин нерӯи бузурги энергия озод гардад. Мо ҳамеша дар табиат рақобат, зиддият ва ноустуворию пирӯзиҳоро мебинем. Ду тақсим шудани иродаро мебинем, ки танҳо бо соҳибияташ ба материя худро дармеёбад. Тақсимоти кантиании олам ба ду қисмат: ба олами зуҳурот ва «олами чизҳои дар худ» — ро Шопенгуэр ба эътибор гирифта, таъкид мекунад, ки олами зуҳурот ин тасаввуроти мо дар бораи олам аст ва асоси онро иродаи ҷоҳил ташкил мекунад. Вақту фазо низ ба зуҳурот таалуқ доранд ва дар ин масъала Шопенгауэр пайрави Кант аст. «Чизҳои дар худ», яъне ирода танҳо дар фазою вақт побанд нестанд. Ҳам фазо ва ҳам вақт предметҳоро маҳдуд сохта, ё алоҳидаю ҷудо карда ба ин ё он марҳилаи таърихӣ ворид месозад: азбаски фазою вақт танҳо зуҳурот ҳастанд, ирода танҳо дар тасаввурот метавонад аз далелҳои ирода иборат бошад ва танҳо дар тасаввурот метавонад оғозу анҷомро соҳиб гардад. Манбаи гуногунияти фазою вақт танҳо ҳамчун тасаввурот ва ҳамчун зуҳурот ба назар мерасанд. Дар воқеият онҳо танҳо ҷавҳари (субстансияи) воҳиду тақсимнопазир — иродаро муаррифӣ мекунанд. Ирода ягонаю бидуни замон аст. Дар сутӯҳи поёнии инкишофи табиат ирода ҳамчун нерӯи торику ноаён, ношунавою нобино зуҳур мекунад. Ва тадриҷан дар раванди ба нуқоти олӣ рафтану объективатсия шудани ирода ӯ худро чун идея истиқрор карда, ҳастии он олами идеяҳои Афлотунро ба хотир меорад. Шопенгуэр иродаро ба иродаи тамоми Олам айният медиҳад. «Мустақилияти фардии ман, – тахаюлотест, ки маҳсули муроқибаи маконию замонии дастгоҳи субъективии ман аст. Он чизе, ки воқеист — ин як иродаи азимест, ки дар тамоми ҷараёни фалак (даҳр) мутаносибан дар табиати зиндаю ғайризинда зуҳур мекунад»[6]. Ин ирода нобино, беҳадаф, ирратсионалӣ (ғайриоқилона) ва озод аст. Ирода ҳамчун «чизи худ ба худ» озод буда, мундариҷаи   ҳама зуҳурот мебошад. Дар ҳадди охир, яъне дар зинаи инсонӣ фард идеяро муаррифӣ намуда, манфиату баҳраёбиро ба роҳбарӣ мегирад. Танҳо дар озодии иродаи инсонӣ бебунёдии ирода то дараҷае аз худ дарак медиҳад. Аммо озодӣ дар олами зуҳурот, оҷилан ба зарурият табдил меёбад, чунки ҳамагуна амали алоҳидаи инсон аз таъсири манофеи ӯ ба характераш дарак медиҳад. Ҳар иродаи зуҳурнамудаи инсон — ин ирода ба чизе буда, объекти худ ва хоҳишоти худро дорад. Ирода, чун нерӯи бешууре мутлақан ба офаридаҳояш дар олами ашёҳо, ба мавҷудоти зинда, ба ихтиёри ҳолату шароитҳои тасодуфӣ ҳавола гардидаанд. Дар ин олам иродаи ҷаҳонии берун аз хирад, бидуни ҳадаф ва иродаи зарире (кӯр-кӯронае) ҳукм дорад, ки на ба маърифати ратсионалӣ ва на ба дарки эмпирикӣ метавон онро фаҳмид ва на ба васоити илмӣ онро ифшо сохт. Дар бунёди ақл, ки функсияи мағзи сар аст, ирода қарор дорад. Ирода ақлро эҷод карда, мундариҷаи онро таҳия сохта, ба фаъолият ҳидоят мебахшад. Ирода дар бунёди ҳама мавҷудот нуҳуфта, ҳамаро — ҳам ҷисм, ҳам хирад, ҳам материя ва ҳам шуурро тавлид месозад. Ин иродаи алоҳидаю ҷузъие нест, балки иродаи зариру бешууронаи кулл аст, ки воҳидияти ҳамин куллро баён месозад. Ирода — манбаи бузурги ҳама чизи зинда, нерӯи ботинии ҳаёт аст, ки узвҳои ҳиссиро низ эҷод карда, ба шароит мутобиқ сохта, шаклҳои нави ҳаётро дар раванди меросияташ, татбиқ месозад. Кашфиётҳои биологҳои бузург, дар назар дошт Шопенгауэр, фаҳмиши ӯро оид ба инкишофи олам ва мавҷудоти зинда қавӣ мегардонад. Ирода на ба маҷмӯи кӯшишоти ҷузъие айният дорад ва на ба қисмҳои гуногун пора мегардад, балки ягонагии кулл, ки аз сабабияту аз фазою вақт мустақил аст, пойдор мегардад. Аз ин чӣ хулоса меояд? Танҳо моро ба назар мерасад, ки гӯё мо фардҳои парокандаем ва ҳар касе сирф барои худ ҳузур дорад. Дар амал ҳамаи мо — инсоният мавҷуди ягонаем, ки худхоҳию худпарастӣ, ҳамагуна иродаи фардиро пахш кардаю дар худ ҷаббидаю ҷогаҳ месозем. Ҳамин тавр, Шопенгауэр принсипи универсалии фалсафаашро волюнтаризм номидааст, ки мувофиқи он қувваи асосии ҳаракатдиҳанда, ки ҳама чизро дар олами муҳит муайян месозад, ирода мебошад. Дар асараш «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот»[7]қонуни мантиқии бунёди мукаммал (ё бунёди кофӣ) — ро пешниҳод мекунад, ки мувофиқи ин қонун фалсафаи ҳақиқӣ набояд аз объект (чун материалистон) ва на аз субъект (чун идеалистони субъективӣ), балки бояд аз тасаввурот, ки зуҳури шуур аст, натиҷагирӣ намояд. ӯ дар асоси тасаввуроти объект қонуни бунёди мукаммалро ҷой дода, вобаста ба он чаҳор қонуни мустақилро пешниҳод менамояд: қонуни ҳастӣ — барои фазо ва вақт; қонуни сабабият — барои олами моддӣ; қонуни бунёди мантиқӣ — барои маърифат; қонуни мотиватсия (баҳрабардорӣ) — барои олами инсон ва Шопенгауэр иродаро тобеъ ба қонуни бунёди мукаммал надониста, таъкид мекунад: «Ирода чун чизи дар худ, берун аз соҳаи ҳамаи шаклҳои қонуни бунёдист ва он аз ин рӯ комилан бебунёд аст, ҳарчанд, ки ҳар як зуҳуроти он ногузир ба қонуни бунёдӣ ( қонуни бунёди мукаммал) тобеъ аст», — зикр мекунад ӯ. (Антология мировой философии. т. 3, с. 686.) Зуҳурот дар андешаи Шопенгауэр ин тасаввурот аст. Ҳамагуна тасаввурот, кадом навъе, ки набошад зуҳурот буда, олам ҳам ба сифати тасаввурот ва ҳам ба сифати чизҳои дар худ вуҷуд дорад. «Тамоми ин олам, танҳо объект аст дар нисбати субъект, манзараест барои назаркунанда — мухтасар гӯем, тасаввурот аст. Табиист, ки ҳам ҳозир, ҳам ба ҳамагуна гузашта ва ба ҳамагуна оянда тааллуқ дорад ва ба дуртарину наздиктарин мутааллиқ аст ва ба фазою вақт паҳн мегардад, ки танҳо онҷо чунин фарқиятҳо ҷой дорад. Ҳар чизе, ки ба олам тааллуқ дорад ва метавонад тааллуқ дошта бошад, ногузир дар нисбият ба субъект маҳкум буда, танҳо барои субъект мавҷуд аст. Олам – тасаввурот аст»[8].

Маърифати олам. Олам ҳамчун тасаввурот – ин оламест, ки ба инсон моҳияти оламро чун «чизҳои дар худ» ба шакли априории эҳсосу фаҳм ҷилвагар месозад. Дар тафсири олам Шопенгауэр комилан пайрави Кант буда, хулосаҳои таълимоти ӯро оид ба ҳассосият ва зеҳн пазируфта, дувоздаҳ категорияи ӯро ба як категорияи каузалӣ (сабабият) ҷамъ оварда, дар роҳи маърифати зуҳурот қобили қабул меҳисобад. Воқеияти кулли объект маҳз тавассути сабабият эҷод мегардад, ки онҷо иродаи объективатсияшудаи муайяншаванда ва иродаи объективатсияшудаи муайянкунанда дар назар дошта шудааст. Инҷо тамоили сабабияту натиҷаи он ҳамчун ҷиҳати хоси ирода тавзеҳ меёбад. Шопенгауэр принсипи сабабиятро таҳлил намуда, чанд шакли онро, ки хусусияти предметҳои маърифатшавандаро муайян месозад, таъкид мекунад. Масалан, ҳузури сабабии қонуни бунёдиро дар робитаи байни амал ва манфиатҳои он зикр намуда, дар соҳаи маърифат танзими робитаи байни муҳокимаю ҳукмҳоро ҳамчун натиҷаи ҷараёни сабабии он шарҳ медиҳад. Дар самти барқароршавии предметҳои маърифатшаванда қонуни бунёди мукаммал ин сабабият аст, ки объектҳои табииро пайваст сохта, муносибати байни фазо ва вақтро низ қонуни бунёди мукаммал идора мекунад. Гуногунии фазою вақт танҳо ҳамчун тасаввурот ва зуҳурот ба назар намоянд ҳам, дар воқеъ онҳо танҳо ҷавҳари воҳиду тақсимнопазир — иродаро муаррифӣ месозанд. Ирода ба тарзи ақлнорас «тасаввуротро» эҷод месозад. Ҳамзамон дар баробари тасаввурот ва бо таносуби якдигар «объект» ва «субъект» пайдо мешавад. Олам объекти маърифати субъект гашта, комилан тасаввуроти он мегардад. Ҳамин тавр, Шопенгауэр баъзан дар мавқеи идеализми субъективӣ қарор мегирад, дар сурате, ки солипсизмро (як майлони идеализми субъективиро) «фалсафаи аблаҳон» баҳогузорӣ мекунад. Бештаре аз волюнтаристон мустақилияти иродаи инсониро нисбат ба воқеияти муҳит таъкид ва бартарияти субъектро дар баробари олами объективӣ ҷонибдорӣ карда, дар мавқеи идеализми субъективӣ қарор мегиранд. Вале Шопенгауэр оид ба объективияти ирода ҳарф мезанад, ки онҷо ирода болотар аз ҳодисоти олам ва инсонҳо қарор дорад ва ин андеша ӯро ногузир ба сӯи идеализми объективӣ мебарад. Дар робита ба назарияи маърифат Шопенгауэр илмро фаъолияте медонад, ки на ба сӯи маърифат, балки барои хидмат намудан ба ирода нигаронида шудааст. Маърифати муроқибавие, ки ба илм муяссар намегардад, ба маърифати бадеӣ дастрас аст ва он на ба интеллект, балки ба интуитсия, ки дастоварди нобиға аст, такя мекунад. Фалсафа низ моҳиятан санъат аст ва ба илм ҳамон вақт наздик мешавад, ки   маърифати бадеии оламро тавассути мафҳумҳо ба танзим дарорад. Дар тавсифу тавзеҳи фалсафа Шопенгауэр тафовут доштани назари худ ва Кантро таъкид намуда, менависад: «Фарқияти муҳими байни методи Кант ва методи ман дар он аст, ки методи Кант аз маърифати ғайримустақиму бавосита, маърифати рефлективӣ бармеояд ва методи ман бошад, аз маърифати бевосита ё ин ки интуитивӣ. Кантро метавон ба одаме мушобеҳ сохт, ки баландии манораро аз рӯи сояааш чен мекунад, ман бошам андозбандро ба даври манора ҷафс карда, чен мекунам. Аз ин рӯ, барои ӯ фалсафа илмест иборат аз мафҳумҳо, барои ман бошад фалсафа илмест дар мафҳумҳо, ки мундариҷаи онро метавон аз маърифати аёну возеҳ, манбаи ягонаю яқин бардошт, ки дар мафҳумҳои умумӣ устувор гаштааст». Донишҳои интуитивӣ аз нигоҳи Шопенгауэр, шакли аввал ва муҳимтарини маърифат буда, тамоми олами рефлексҳо дар ҳадди охир дар олами интуитсия нуҳуфтаанд. Интуитивизм таълимотест асосан дар фалсафаи идеализм, ки бештар дар эстетика, этика ва фалсафаи математика паҳн гашта, яке аз шаклҳои ирратсионализм ба шумор меравад. Интуитивизм интуитсияро манбаи бунёди ҳамагуна донише медонад, ки гӯё воқеиятро ба таври боэътимод маърифат месозад. Интуитивизм интуитсияро ба тадқиқотҳои мушаххаси таҷрибавӣ муқобил гузошта, нақши таҳлили назариявӣ, муроқибаи ҳиссӣ, тафаккури мантиқиро дар маърифати олам маҳдуд месозад. Дар таълимоти Шопенгауэр низ интуитсия мақоми хоссае дошта, бартарияти донишҳои интуитивӣ таъкид мегардад. «Интуитсия, ки тавассути фаҳмиш ва барои фаҳму зеҳн пайдо шуда, дар баробари мо бо тамоми комилияташ қарор дорад, ба ҳеҷ як шубҳа ва иштибоҳе мутааллиқ нест ва аз ин рӯ тасдиқу инкорро нахоҳад донист: зеро, ки худ шоҳиди хеш аст ва мисли маърифати мавҳуму муҷарради хирад нерӯю маънои хешро аз робитаҳое, ки берун аз он — тибқи қонуни бунёди маърифат аст, ба худ нахоҳад гирифт»,[9]— идома медиҳад ӯ. Маърифати муроқибавию мушоҳидавие, ки барои илм дастнорас аст, ба маърифати бадеие, ки на ба интеллект, балки ба интуитсия такя мекунад, дастрас аст. Ва ин маърифати интуитивӣ дастоварди танҳо нобиға мебошад. «Инсони муқаррарӣ, ин моли фабрикавии табиат, ки ҳама рӯз ҳазорҳои он тавлид мешавад, чуноне ки ман гуфтам, комилан қобил нест, дар ҳадди охир ба мушоҳидаи давомдор ва ба тамоми маънояш бетафовут ба ӯ, машғул бошад, дар сурате, ки муроқибаю мушоҳидаи воқеист он: ин инсони муқаррарӣ метавонад таваҷҷӯҳи хешро танҳо ба чизе, ки то кадом ҳадде ба иродаи ӯ нисбатан вобаста бошад, равона созанд. Вале, нобиға (гений), ки нерӯи маърифатсозандаи ӯ аз хизмати иродааш озод шудааст, дар мушоҳидаи худи ҳаёт таваққуф менамояд, мекӯшад дар ҳар ашё идеяи онро маърифат созад, на робитаи онро ба дигар ашёҳо: ана аз ин сабаб бештар ба роҳи ҳаётии хеш таваҷҷӯҳ надорад ва аз ин рӯ, роҳи ҳаётии ӯ комилан ғайримоҳирона мегузарад»,-таъкид мекунад ӯ (саҳ. 693).

Субъект ва объект, идеяҳои фитрӣ ва мафҳуми apriori. Дар консепсияи Шопенгауэр мафҳуми субъект тобиши муҳим дорад. Агар объект ҳамчун ифодаи сершуморӣ (миқдорӣ) ба шаклҳои априории вақту фазо бошад, пас субъект берун аз вақту фазо қарор дошта, худро ҷамъи ирода ба ҳаёт маърифат намуда, оламро аз тасаввуроти зиёде таҳия месозад. Бо фано шудани он тамоми олам ҳамчун тасаввурот нобуд хоҳад шуд ва танҳо як иродаи зишт, ки табиати биологӣ дорад, боқӣ хоҳад монд. Субъекти Шопенгауэр худхоҳу худбин буда, итминон ба он дорад, ки ҳамаи дигар субъектҳо аз мавҷудоти ӯ ва аз мавҷудияти ӯ вобастаанд. Проблемаи муносибати субъект ба объект ҳамчун муносибати маърифаткунандаю маърифатшаванда яке аз проблемаҳои марказии фалсафа ҳанӯз аз оғози фалсафа гузошта шуда буд. Табиати субъект низ дар доираи ҳалли ин ё он проблема арзёбӣ мегашт. Дар фалсафаи аттиқа муносибати субъект ва объект ба тарзи номувофиқе натиҷагирӣ мешуд: масалан ҳамчун робитаи дониши ботили тобеи мулоҳиза, мувофиқан ба ғайриҳастӣ ва дониши мутобиқи ҳақиқату мувофиқан ба ҳастӣ алоқаманд дар назар дошта мешуд.

Муқобилгузории қатъии саҳеҳияту мӯътамадии субъективӣ, худшиносии шуури субъект ва олами воқеияти объективиро нахуст Р. Декарт тавсиф дода, бо ҳамин барои андешаҳои баъдӣ масъалаи муносибати олами «ботинии» шуур ва олами «берунии» воқеияти табииро ҳамчун робитаи субъект ва объект дар фаҳмиши он ки субъект ба куллӣ аз объект фарқ дорад, ба миён гузошт. Фалсафаи классикии олмонӣ муқобилгузории метафизикии субъект ва объектро, ки ҳамчун ду ҷавҳари дар ниҳоди хеш маҳдудбуда тасвир мешуд, ғайриимкон баҳогузорӣ кард ва кӯшиш дошт объектро дар якҷоягӣ бо фаъолияти эҷодию созгоронаи субъект маърифат кунад. Албатта чунин баҳогузорӣ дар доираи фаҳмиши идеалистӣ сурат мегирад, ки бунёди онро эътирофи объект чун маҳсули эҷоднамудаи субъект ташкил мекунад ва баъд аз тадқиқу тавзеҳи ин масъала дар фалсафаи классикии олмонӣ субъект на ҳамчун як «чизи идеалӣ», балки ҳамчун фаъолият ва худфаъолиятӣ фаҳмида мешавад ва Гегел бошад, ягонагии амалияи дигаргунсозандаи субъект ва фаъолияти маърифатии субъектро таъкид менамояд. Пештар бошад, Кант проблемаи субъекти трансенденталиро ба миён гузошта, заминаи фаҳмиши субъектро чун аслияти махсуси иҷтимоӣ муқаррар сохт. Ҳамин тавр, проблемаи робитаи объекту субъектро дар баробари даҳҳо файласуфони дигар, Шопенгауэр зимни тасаввуроти олам ва амали ирода дар олам таҳлил менамояд. Ин проблемаро Шопенгауэр дар саҳифаҳои аввали «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот» таҳлил мекунад ва азбаски мо ин китобро (А. Шопенгауэр. Мир как воля и представления», перевод А. Фета, Москва, Типография А. И. Мамонтова и К., 1888) дар ихтиёр дорем, иқтибосҳоро аз ин китоб дар дохили матн меорем. Табиист, ки Шопенгауэр ин масъаларо аз лиҳози назарияи идеалистӣ таҳлил намуда, мақоми махсуси субъектро дар ин муқоисагузоирии субъекту объект хоссатан боло хоҳад бардошт. Робитаи субъекту объект ва моҳияти ин масъаларо Шопенгауэр таҳлил намуда, мафҳуми субъектро чунин тавзеҳ медиҳад: он чизе ки маърифат месозад ва аз ҷониби касе мавриди маърифат қарор намегирад, субъект аст. Аз ин рӯ, субъект пешбарандаи олам, пайваста шароити яклухти дарназардоштаи ҳама зуҳурот ва ҳама объект буда, ҳамзамон барои субъект ҳама чизи мавҷуда, мавҷудият аст. Чунин субъектро ҳар кас дар хештан низ пайдо мекунад, илова бар ин то ҳадде, ки ӯ ҳамон қадар маърифат месозад, то ҳадде ки ӯ объекти маърифатро таҳия кардан мехоҳад. Объект, ҳатто метавонад ҷисми ӯ бошад ва аз ин хотир ва аз ин нуқтаи назари Шопенгауэр ҳамин ҷисми ба объект табдилёфтаро тасаввурот меномад. Ва ин ҷисми, ки миёни объектҳо қарор доштаю тобеи қонуни фарогири объектҳост, пас он объекти бевосита баҳогузорӣ мешавад. Он мисли ҳамаи объектҳои муроқиба, дар шакли ҳама гуна маърифат, дар замону дар макон нуҳуфта аст, ки тавассути он афзоиш хоҳад буд. Баръакси он субъекти маърифаткунандае, ки ҳеҷ гоҳе маърифат намегардад, дар ин ашкол ҷой надорад, зеро ки худи онҳо дар назару тасаввури ӯянд, аз ин лиҳоз ӯ ба куллу мутазодди ӯ – воҳид тобеъ нахоҳад буд. «Мо ҳеҷ гоҳе ӯро маърифат намекунем, он ҳастиест, ки агар онҷо маърифатшаванда бошад, ӯ маърифаткунанда хоҳад буд. Ҳамин тавр, олам ҳамчун тасаввурот, аз кадом тарафи муфрадаш (ягонааш) нагирему мо онро баррасӣ накунем, аз ду ниммаи муҳим, зарурӣ ва тақсимшаванда иборат аст. Яке аз инҳо объект буда, дар шакли макону замон зуҳур дошта, ба воситаи онҳо афзоиш меёбад. Нимаи (нисфи) дуюм, субъект аст — дар замону макон фарогир нест, зеро он дар ҳар мавҷуди тасаввуршаванда ба куллӣ (пурра) ва тақсимнопазир ҳузур дорад: аз ин рӯ ҳар яки он чунон комил аст, мисли миллион вуҷуддоштае, ки объектҳои оламро ҳамчун тасаввурот такмил месозад; аммо агар ин аз байн равад, олам ҳамчун тасаввурот мавҷудияти хешро ба охир мерасонад. Аммо ин ду нисф ҳатто барои андеша ҳам ҷудонопазиранд: зеро ҳар кадоми он аҳамият дорад ва воситаи мавҷудияти ҳамдигаранд, муштаракан бо ҳам мавҷудият доранд ва якҷоя, бо ҳам нобуд мегарданд. Онҳо мустақиман якдигарро маҳдуд месозанд; онҷое ки объект шурӯъ мешавад, субъект ба охир мерасад» (саҳ. 6). Дар робита ба субъект, мафҳуми apriori аз ҷониби Шопенгауэр борҳо арзёбӣ мегардад, ки зарурати тавзеҳи он ба миён меояд. Дар таърихи фалсафа мафҳуми apriori ба таълимоти идеяҳои фитрӣ алоқаманд аст, зеро эътирофи он мавҷудияти донишҳои берун аз таҷрибаро дар назар дорад. Истилоҳи мазкур баъди пайдо шудани «Танқиди хиради холис» — и Кант васеъ паҳн шуд ва донишҳои априорӣ аз идеяҳои фитрӣ бо он фарқ мекунад, ки ин донишҳо сирф ба шакл сарукор доранд, на ба мундариҷаи маърифат. Барои Кант apriori шарти дониши мӯътамад аст, ки дар интеллекти инсон новобаста ба ин ё он таҷриба ҷой дорад. Кант шаклҳои априории эҳсосият — фазою вақт ва шакли априории зеҳнро фарқ мегузорад. Ба охирӣ 12 шакли ҳукм ва мутобиқи он 12 категория – сабаб, натиҷа, зарурат, тасодуф ва ғ. тааллуқ дорад. Шаклҳои ҳассосият ва зеҳн, аз нигоҳи Кант донишҳои беназму бетартибро, ки ба воситаи эҳсос ба даст омадаанд, алоқаманду муназзам месозад. Шопенгауэр проблемаи субъекту объект ва мафҳуми apriori – ро (кал. лотинӣ – аз гузашта, яъне донише, ки ба таҷриба вобаста нест, баръакси апостериорӣ) бо истинод аз таълимоти И. Кант арзёбӣ намуда, фарқияти назарияи хешро аз таълимоти Кант оид ба ин проблема дар робита ба қонуни бунёди мукаммал тавзеҳ медиҳад. «Умумияти ин ҳад маҳз дар он зуҳур меёбад, ки шакли муҳим ва умумии ҳар объект, ки замон, макон ва сабабият ҳастанд, имкон дорад намоёну боз ва комилан маърифатгашта бошанд – бидуни маърифати худи объект, балки дар заминаи субъект, яъне агар ба сухани Кант арз дорем apriori дар шуури мо нуҳуфта аст. Ин кашфиёт хидмати асосии Кант буда, хело ҳам бузург аст. Аммо ман бар иловаи он тасдиқ мекунам, ки қонуни бунёдӣ ин ифодаю баёни умумие барои ҳамаи он apriori – и шаклҳои маълуми объект мебошад ва бинобар ин ҳар чизе, ки мо холис — apriori медонем, чизи дигаре нест, магар чун мундариҷаи ин қонун ва натиҷаи он ва хосатан дар он ҳама apriori – баён шуда, маърифати боэътимод аст. Дар тадқиқи қонуни бунёдӣ ман муфассал нишон додам, ки ба он (яъне ба маърифати боэътимоди априорӣ– Ф. А.) ҳама объекти имкондошта тобеъ мебошад, яъне ҳар чизе дар робитаи ногузире ба объекти дигаре қарор дошта, аз як тараф чун муайянкунанда ва аз тарафи дигар чун муайяншавандааст: ин ба ҳадде мерасад, ки мавҷудияти куллии ҳамаи объектҳо (то чӣ андозае объектанд, дар ҳамон ҳад айнан тасаввуротанд) комилан ба таносуби ногузири онҳо баробаранд, дар он сирф мавҷудияти комилан нисбии онҳо барқарор аст». (саҳ.7) Ҳамин тавр, Шопенгауэр дар заминаи субъект, дар шуури инсонҳо ҳузур доштани маърифати олам ва мундариҷаи қонуни бунёдӣ ва натиҷаи ҳамин қонунро ҷӯё шуда, тамоми оламро ҳамчун тасаввурот ва тобеъ ба иродаи тасаввуршуда тавзеҳ месозад.

Инсон таҷассуми комили ирода. Инсон чун объективатсияи комилтарини ирода аст, ки мӯҳтоҷтарин мавҷудот буда, ҳаёташ аз эҳтиёҷоте, ки ҳазорон талаботу манофеъро фаро гирифтааст, иборат мебошад. Набудани ҳамешагии қобилият ба он мерасонад, ки ҳаёти инсон дар ҳама шароитҳо ин азияту кулфат аст. Дар заминаи ҳамин андеша Шопенгауэр ба хулосае меояд, ки азияту шиканҷа вобаста ба сатҳи маърифати инсон меафзояд. Инсон аз нигоҳи ӯ, субъекти маърифаткунандаест, ки маърифат ба ӯ қонеият нею азияту шиканҷа меорад. Бо такмили маърифат азияту андӯҳ ва шиканҷаи инсон меафзояд. «Маърифат андӯҳро афзун месозад», — мегӯяд ӯ. Ин ҳамон замоне рӯй медиҳад, ки дар раванди маърифат мо ба амиқияте ворид мешавем ва онҷо худовандро пайдо накарда, иблисро мебинем. Иблис, яъне «Иродаи тавоною маъшуме, ки ҳамеша тори анкабути кулфатро бофта, офаридаҳои хешро озор медиҳад». Инсон ҳамчун объективатсияи комили ирода — дар амиқияти мавҷудияти хеш, ҳайвони ваҳшию бераҳмест. Дар бунёди олам, идома медиҳад Шопенгауэр, оғози шаётинӣ қарор дорад… ӯ масеҳиятро инкор ва динҳои ҳиндуиро афзал медонад. Ҳатто саги пудели ӯ Атма ( Атман — ифодаи рӯҳи ҷаҳонӣ дар фалсафаи Ҳинд) ном дошт. Қонеъ наёфтани ирода инсонро ба муборизаи хастаҳолона тела дода, ба инсон ғорат намудани табиат ва истисмори одамони дигарро омӯхта, шаклҳои бераҳмонаи худпарастиро талқин месозад. Табиати зиштонаю ҷоҳилонаи ирода сабаби он мегардад, ки инсон ҳеҷ гоҳе қаноат нахоҳад кард. Инсон ҳамеша ҳадафҳои «бемуваффақонаеро» пайгир буда, кӯшиш дорад ба воқеият чун ба ҳубоби пуфаки собун назар андозад, дар сурате, ки хуб медонад, ҳубоби пуфаки собун   ҳатман кафидаю аз он чизе намемонад. Ҳатто давлат — танзимкунандаи иродаҳои хусусӣ, наметавонад худхоҳию бераҳмии инсонро, ки дар тамоми таърихи ҷангу табаддулотҳо худро зуҳур мекунад, аз байн барад. Муфассирони Шопенгауэр андеша доранд, ки ирода дар таълимоти ӯ иродаи гуруснаю ҳарису бешуурест, ки ночор хешро ҳарисона истеъмол мекунад. «Олам чун тасаввурот» ва «Олам чун ирода» ду тарафи олами порагаштаест, ки метавон онро шиканҷаю азият тасвир сохт. Ҳамагуна азобу кулфат аз нигоҳи Шопенгауэр «мусбӣ» ва ҳамагуна қонеият «манфӣ» баррасӣ мегардад. Ҳамагуна талаботу майлу хоҳишро мо замоне эҳсос мекунем, ки онҳо қонеъ нашудаанд ва ҳолати ғайриқаноатбахш — ин азоб аст. Қаноатёбии майлу ҳавас танҳо муваққатан азобро коҳиш медиҳад. Қӯшиши беохири озод щудан аз азияту шиканҷа танҳо ба он меорад, ки як шиканҷаи маълум ба азияту кулфати дигаре худро иваз мекунаду халос. Агар ба иддаи ками инсонҳо озодшавӣ аз як шакли азият муяссар шавад, ҳамон замон ҳазорон азияту шиканҷае мутобиқ ба синнусол ва шароити зист ба ӯ бармегарданд. Инсон ҳеҷ фаҳмида наметавонад, ки чӣ кулфате ӯро дар пеш аст. «Мо мисли баррачаҳое дар марғзор бозию шӯхӣ дорем, дар ҳоле, ки қассоб бо таги чашм ин ё онеро интихоб мекунад ва мо дар миёни рӯзҳои хушбахтии хеш намебинем, ки кадом бадбахтиеро ба мо сарнавишт омода сохтааст — беморӣ, таъқиб, камбизоатӣ, маслуқӣ, нобиноӣ, ҷунунӣ ё саодатмандӣ…мо намедонем, воқеан чӣ ҳодисае рух медиҳад».[10] Мо медонем, ки марг ногузир аст, таъкид мекард файласуф, вале боз дар пеши худ ҳар мақсадеро мегузорем. Кӯшиш мекунем ҳубоби собунро пуф карда онро калон созем, ҳарчанд медонем, ки ин ҳубоб пора хоҳад гашт. Магар дар олам хушбахтӣ ҳаст? На, ҷавоб мегӯяд философ. Агар мақсаде, ки инсон пеши худ гузоштааст, ба даст наояд, агар хоҳишу ҳавасатон татбиқ нагардад, пас инсон худро бадбахт эҳсос мекунад. Ва агар орзӯи инсон ба даст биёяд — инсон қонеияти тезгузаре эҳсос мекунад ва ҳамон замон боз ӯро ноумедӣ домангир гашта, дилмондагию маъюсӣ фарогираш мегардад. Саволе ӯро парешон месозад: хайр баъд чӣ? Шопенгауэрро дар баробари даҳҳо масъалаҳои дигар масъалаи ҳувияти ба ҷинс тобеъ будаи инсон ба фикр меорад ва ӯ бидуни ҳеҷ як истеҳзое ин ҷанбаи ҳаёти инсонро мавриди баррасӣ қарор медиҳад ва хулосаҳои қотеонаашро бе ҳеҷ истиҳолае баён мекунад. Яъне раванди ташаккули ҷинсии аҷсоми одам ва робитаю таъсири онро дар таҳаввули равонии инсон ба меҳвари проблемагузории фалсафӣ ворид месозад. Тамоми умр, то вақти марг, инсон кӯшиши наздик шудан ба инсони ҷинси муқобилро дар дил мепарварад, мегӯяд Шопенгауэр. Ин ғаризаи нерӯманд ва ҳамешавуҷуд ба идома додани насл меорад. Ҳамин тавр, аз тарафи дигар, ба зиёд шудани имконияти азият ва афзун шудани хатари марг меорад. Аз ин рӯ, алоқаи ҷинсиро ноаёну ногузир шарму ҳаё роҳбаладӣ мекунад. Дар робита ба ҳавасу шаҳвати ҷинсӣ Шопенгауэр раванди ташаккули аҷсоми инсонро, хусусан тағйири рангу пӯсти инсонро, ки натиҷаи эволтсияи тӯлонист, таҳлил намуда ба ҳама андешаҳои нажодпарастию тасаввурот дар бораи «ирқи интихобгашта», ки дар замони ӯ аз ҷониби Жозеф Гобиною Жорж де Лапуж боло бардошта шуда буданд, зарбаи қатъӣ мезанад ва чунин тахаюлҳои ғайриилмиро тамасхӯр мекунад. Соддатар гӯем, ӯ яке аз аввалин муборизони алайҳи миллатгароию нажодпарастӣ буд. «Ба маврид хоҳад буд, ин ҷо ақидаи худро гӯям, ки ранги сафеди пӯст барои одамон табиӣ нест, зеро ки пӯсти табиии онҳо сиёҳ ё қаҳваранг аст, мисли гузаштагони мо — ҳиндуён; аз қаъру ниҳоди табиат дар аввал ягон одами сафедпӯст набаромадааст, нажоди сафедпӯст умуман вуҷуд надорад, новобаста ба ҳама гуна тафсири он: ҳар як одами сафедпӯст одами пӯстпартофтаю рангпаридаест. Ба минтақаи сарди Шимол, ки барои ӯ бегона буд, замоне ноилоҷ танг карда шудаву кӯч мебандад ва инҷо ӯ худро чун растании экзотикие (аҷоибе) эҳсос мекунад, ки зимистон ба гармхона эҳтиёҷ дорад. Инсон дар фосилаи ҳазорсолаҳо сафед гашт. Ана, барои чӣ дар муҳаббати ҷинсӣ табиат ба ақиб, ба сӯи мӯи сиёҳ ва чашмони сиёҳ, яъне ба сӯи тимсолу намунаи аслии хеш мекӯшад».   Ҳаваси инсон ба ҳар чизе, ки ӯ соҳиб нест, боло гашта, муҳаббати ӯ ба ҳадафи дарёфтнагашта афзун хоҳад шуд. «…Ҳар касе, чизеро дӯст медорад, ки ӯро ин чиз нест». Агар ин дӯстдорию муҳаббат тамоили шавқу ҳавасу шаҳвати ҷинсӣ дошта бошад, иштиёқу ҷунбиши талабкунанда ҳазорон бор суръат мегирад ва ҳатто манфиатҳои муҳими ҷамъиятию рӯзгордориро ба дигар сӯ тела медиҳад. «Номусу шараф, ки то ҳол бар ҳамаи манфиатҳо афзалият дошт, ҳамон замон майдони муҳорибаро тарк мекунад, агар ба ин ҷода муҳаббати ҷинсӣ дахолат намояд, яъне манфиати насл; дар тарафи ғайр муҳаббат бартарияти қатъӣ хоҳад гирифт, зеро ки манфиатҳои насл, беохир қувватноктаранд, дар муқобили манфиатҳои муҳимтарине, ки ба фардҳо тааллуқ доранд».[11] Ҳаёти ҳар нафар силсилаи азобу кулфатҳои пайдошавандаю ивазшавандаанд. Агар Рене Декарт принсипи «Фикр мекунам, пас вуҷуд дорам» — ро боло бардошта бошад, Шопенгауэр муқаррароти «азоб мекашам, пас ман вуҷуд дорам» — ро ба миён мегузорад. Андешаи фалсафӣ, ки мувофиқи он дар фалсафаи атиқа бадию кулфат ҳамчун ҳолати набудани некӣ арзёбӣ мегардад, дар таълимоти Шопенгауэр тобиши дигарро мегирад. Барои ӯ некӣ тамоман вуҷуд надорад ва аз нигоҳи ӯ одамон ҳолати муваққатан набудани азобро маъмулан некию хайр номгузорӣ кардаанд. Рафтори ҳар як субъектро худпарастӣ, бадхашмӣ ё ин, ки тараҳҳуму дилсӯзии табиатан ба ӯ додашуда, раҳнамоӣ мекунад. Тарбия танҳо метавонад рағбату ҳавасмандии ботинии ӯро нарм созад. Ҳатто санъати педагогии Песталотси, аз нигоҳи Шопенгауэр, наметавонад фарди бадкирдорро ба ҳакими некрафтор, ҷоҳилро ба раҳмдил табдил созад. Давлат ва ҳуқуқ «пӯзбанд»-ро («намордник») таҳия месозанд, ки аъзоёни ҷомеаро имкон намедиҳад ихтилофи байниҳамдигариро ба ҳолати қир сохтани ҳамагон бурда расонад. «Ҳеҷ як ҳайвоне ба хотири шиканҷа додан, якдигарро азият намедиҳад, вале инсон онро анҷом медиҳад… Инак дар қалби ҳар нафаре воқеан ҳайвони ваҳшие нуҳуфтааст, ки танҳо интизори лаҳзаест, то бераҳмию бадхашмиро ба хотири дигареро дардманд ё нобуд сохтан равона созад»[12]. Ҳамин тавр, сабаби ҳама азиятҳои мо — шиддат гирифтани ирода аст. Чӣ роҳест? Аввалан, аз ҳамин шиддатнокию тундравӣ даст кашидану ба хомӯшию тамкиният рӯй овардан. Сипас Шопенгауэр, ду роҳу имконияти озодиро аз ин иродаи машъуму бад мебинад. Якум, даст кашидан аз ҳамагуна рағбату ҳавасҳо ва ба зоҳидиву парҳезкорӣ – Нирвана (дар фалсафаи буддоия роҳи раҳоӣ ёфтан аз нафсоният) рӯй овардан. Яъне, дар ниҳоди хеш пахш намудани ирода ба ҳаёт. Қадами дуюм, дар ин роҳ хайрхоҳӣ ва муҳаббати беғаразона ба наздикон. Некию дилсӯзӣ, қобилияти эҳсоси он, ки ғами дигаронро чун ғами хеш донистан. Дилсӯзӣ— категорияи асосии этикаи Шопенгауэр аст. Тарзи дигар, ё ин ки роҳи дуюми имконияти озодшавиро Шопенгауэр санъат меҳисобад. Маҳз санъат инсонро аз занҷири беохири нафсонияту ҳирс озод месозад. Дар санъат инсон ба объект фурӯ рафта, шиканҷаҳои хешро фаромӯш месозад. Одамон, баръакс дар роҳи озодшавӣ аз иродаи зишт қонеиятро муқаддам мешуморанд. Мекӯшанд, то азияту кулфати худро ба фарҷом расонида, майлу хоҳиши хешро татбиқ карда, қонеият ҳосил кунанд. Онҳое, ки воситаи мувофиқ ва имконияти амалӣ намудани хоҳишоташонро доранд ё онҳое, ки доираи маҳдуди майлу хоҳиши худро қонеъ намудаанд, баъди қонеият ёфтанашон, онҳоро эҳсоси дилтангию малолат фаро мегирад, ки он азияти наверо тавлид месозад. Азобу кулфатро ҳамон вақт метавон ба итмом расонд, ки аз ҳама майлу хоҳишот даст кашид ва ҳолати «нирвана» — ро ноил гашт. Ҳамин тавр, таълимоти Шопенгауэр тобиши пессимистиеро фаро мегирад, ки он як таассуре ба оптимизми таърихӣ ва эвдемонизм (назарияи ҳаловатҳо) буда, дар баробари шоири англис Самюэл Колриҷ ва файласуфу математики франсавӣ Пийер Мопертю бунёдгузорони назарияи пессимизм, ҳамчун система ба ҳисоб мераванд. Вақте сухан дар бораи системаи пессимизм ва истилоҳи он меравад, бояд тазаккур дод, ки андешаҳои пессимистӣ аз худи инсоният ҷавонтар нестанд. Шопенгауэр пессимизмро ба таври қотеонаю пайгирона, ҳамаҷониба ва ба таври муфассал, чун система асоснок намуд. Муодилаи фалсафаи маорифпарварӣ, ки ҳанӯз аз замони Лейбнитс (дар асари Г. Лейбнитс «Теодисея», 1710) дунёи моро «беҳтарин дунёи имконулвуҷуд» арзёбӣ мекард ва андешаи Гегелро, ки таърихро ҳамчун қадамҷою гомгузории заминии Рӯҳи ҷаҳонӣ, ки он ҷо фалокату азияти фардҳо аҳамияти ҷиддие надорад, тавсиф менамуд, дар фалсафаи Шопенгауэр тамоили баръаксро мегирад. ӯ оламеро, ки инсон онҷо зиндагӣ дорад, бадтарин дунёи имкони вуҷуддошта ба қалам медиҳад. «Оптимизм, агар танҳо, суханпардозии бемаънии одамоне бошад, ки ҷуз лофзанӣ чизи дигареро онтарафтари пешонии фарохашон соҳиб набошанд, барои ман на фақат сафсатаю ҳарзагӯӣ, балки воқеан андешаи бевиҷдонона, тамасхӯри талхе ба азиятҳои баённагаштаи инсоният аст»[13]. Бадтарин ҷаҳони имконулвуҷудро бадӣ фаро гирифтааст ва онҷо инсони азияткашидаю ноумед зиндагӣ дорад. Худхоҳию худпарастии ӯ то ҳадде қувват гирифтааст, ки бештаре аз харобкориҳои инсон маҳз дар ҳамин худпарастиаш нуҳуфтааст. Агар ба одамон интихоби диллемаи ҳалокати шахсӣ ё ҳалокати оламро вомегузоштанд, бисёре аз онҳо ҳалокати оламро афзал медонистанд, бо таассуф арз мекунад Шопенгауэр. Табиати инсон дар баробари худхоҳияш, боз пуркинагию бадхашмиро низ дар худ гирифтааст. Бадқаҳрию пуркинагӣ нисбат ба худпарастӣ бештар бадахлоқист ва бадкинаю пурхашм нисбат ба шахсияти худ бетафовут буда, фақат аз фалокату ҳалокат ва азоби дигарон ғами худро коҳиш медиҳад. Мушоҳидаи азобу кулфат, азияту нокомии дигарон ҳассосияти бадхоҳонаи онҳоро заррае таскин бахшида, иҷборан ба ғам гирифтор сохтани дигаронро онҳо дар нақшаҳояшон тарҳрезӣ мекунанд.

Дилсӯзӣ, сарфакорӣ ва истинод ба «Қуръон». Ягона рафтори нармсозандаи ахлоқӣ дар муқобили бадкинагию худпарастӣ қарордошта, ин дилсӯзӣ ва амалҳоест, ки ба хотири заиф сохтани азобу азияти одамон равона гардидааст. Аз дилсӯзӣ ду аъмоли нек бармеояд: адолат ва инсондӯстӣ. Эътирофи инсондӯстӣ Шопенгауэрро ба қатори гуманистон ҷой медиҳад. Вале гуманизми Шопенгауэр аз гуманизми аврупоии замони Эҳё роиҷшуда, фарқ дорад. Дар фалсафаи ӯ, инсон маҳз тавассути ирода ботини хешро муайян месозад. Ирода дар инсон зуҳур намуда, характери ӯро таҳия месозад ва хислатҳояш комилан ба ӯ тобеъ нест. Танҳо ҳамон вақте, ки инсон ба тамоми мавҷудоти зинда дилсӯзии беҳудудро раво мебинад, танҳо ҳамон замон ӯ аз ҳолати асирии бадкинагию худхоҳӣ берун мешавад ва ҳиҷоби «майя»-ро рахна намуда, ба дарки моҳияти ҳама чиз хоҳад расид. («Майя» мафҳуми фалсафаи Ҳинди қадим аст, ки дар мактаби веданта ба маънои тахаюл ва тасаввур меояд). Ба таввақуфи зиёде дар таърихи фалсафа Шопенгауэр аз нав этикаро бо метафизика пайваст. Дар асари асосиаш «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот» ду олами фарқунанда пайдо мешаванд. Он чизеро, ки мо воқеият меномем, аз қабили табиат, ҷамъият, маданият, таърих ва ҳатто ҳаёти шахсиамон, аз нигоҳи Шопенгауэр, мавҷудияти воқеии объективиро соҳиб нест, балки дар тасаввуроти мо вуҷуд дошта, ҳамчун тасаввури хаёл, он чизе, ки дар анъанаи ҳиндуён «майя» меноманд, зуҳури афсунгаронаю фиребдиҳанда аст. Олами ҳақиқӣ — ин олами ниҳон, моҳияти диданашаванда — ирода аст, ки ҳамчун «чизи дар худ» — и Кант фаҳмида мешавад. Шопенгауэр кӯшиш дошт муосирони хешро итминон бахшад, ки набояд ба ҳеҷ тахаюли таскиномези ботил, ба ҳеҷ гипнози сухан, мукофот, тӯҳфа, мартаба, кайфиятҳои рӯзгоре побанд шуд. Онҳо албатта барои одами алоҳида хуб аст, вале маъною моҳияти ҳаёт дар онҳо нест. Одамон ба дарки маъною моҳияти он ғановате, ки онҳоро иҳота кардааст, намерасанд ва ҳатто қадри бузургонеро, ки ҳар лаҳзае метавонанд, аз ҳузури мубораки хеш қалбҳои онҳоро рӯҳбаланду шод гардонанд — намедонанд ва дар бисёр ҳолатҳо ба озору таъқиби онҳо даст мезананд. « Ҳамаи португалиҳо ҳанӯз ҳам аз Камоэнс, аз   ягона шоири бузурги хеш ифтихор доранд, вале ӯ бошад аз гадоие, ки шомгоҳон барои ӯ сиёҳпӯстбачаи аз Ҳинд овардааш ғун мекард, рӯзашро мегузаронд».[14] Яъне замоне, ки инсон арзи ҳастӣ дорад, касе ба қадри шахсияти ӯ намерасад ва одамон интизор мешаванд, ки то ӯ бимираду сипас шӯҳрати ӯро мусодира кунанд. Дар чанд саҳифаи «Афоризм» — ҳо Шопенгауэр исрофкориро маҳкум намуда, баръакс хасисиро ҳамчун сарфакорӣ ба қалам медиҳад ва аҷоиб он аст, ки ӯ барои тақвияти андешааш аз Қуръони карим далел меорад. Масалан: «…хасисӣ нуқсе нест, баръакс мутаззоди ӯ – исрофкорӣ аст; … аз ин рӯ Қуръон комилан одилона исрофкоронро «бародарони шайтон» меномад. ( сураи 17, ояи 29); Хасисӣ оқибате дорад, ки он фаровонист — пас он магар қобили қабул нест?…Исрофкорӣ на танҳо ба камбизоатӣ, балки тавассути камбағалӣ ба ҷиноят мебарад: ҳамаи ҷинояткорон аз табақаҳои доро ба иллати исрофкорӣ ба ин ҳол мерасанд». Вақте ки Шопенгауэр барои тақвияти андешааш аз Қуръон далел оварда, ишора ба сураи маълум ва ояи дақиқ мекунад, Қуръонро кушода ҳаққонияти далели Шопенгауэрро тафтиш мекунем: «Ҳамоно исрофкунандагон бародарони шайтонанд ва шайтон ба нисбати парвадигори худ кофир аст». «Макун дасти худро баста ба гардани худ (яъне бахилӣ накун) ва макшой онро ба тамом кушода, (яъне исроф ҳам макун, ки дар сурати бухлу асрор) бинишинӣ ба ҳасрату маломат» (Қуръони карим бо тарҷума ва тавзеҳот ба забони тоҷикӣ. Исломобод. 2002, с. 663. №17. Сураи Исро. ояҳои 27; 29).Чуноне ки мебинем, Шопенгауэр дар иқтибос овардан аз Қуръон комилан дақиқиятро риоя намуда, шиносоияш аз омӯзиши амиқи на танҳо китобҳои ҳиндуёну юнониёни қадим, балки аз омӯзиши дақиқназаронаи китоби муқаддаси мусулмонон низ дарак медиҳад. Бо вуҷуди афкори пессимистиаш, ӯ омӯзишу пазируфтани таълимотҳои абадзиндаро, ки дар он «дақиқаҳои ҳаёти абадзинда, дар замин мушобеҳи солҳост ва солҳои заминӣ моҳияти як лаҳзаи ҷовидона»[15] тасвир мешаванд, тавсия медиҳад. Андешаҳои воқеъбинонаи Шопенгауэрро намояндаи дигари фалсафаи иратсионалӣ Фридрих Нитсше пазируфта, аз мулоҳизаҳои ба ваҷдоварандаи ӯ илҳом мегирад: «Ва одами ноилоҷ танҳомонда, рамзи беҳтаре нахоҳад ёфт, ба ҷуз аз «баҳодури ҳамрадифи марг ва иблис»,… ки метавонад дар миёни даҳшатҳои ӯро иҳотакарда роҳи худро пайдо кунад, аз ҳузури ҳамсафари аҷибаш хиҷолат накашида, вале яқин ноумеду танҳое болои аспаш ва бо ҳамроҳии саги худ. Чунин сипоҳии дюрерӣ Шопенгауэри мо буд. Ҳама умедҳояшро барбод додаю, вале ӯ ташнаи ҳақиқат буд. Касе баробари ӯ нахоҳад шуд».[16] (Инҷо Нитсше мусаввараи рассоми олмонии давраи Эҳё Албрехт Дюрер (1471-1528) — ро дар назар дорад, ки тасвири ритсари баҳодури танҳоеро ба қалам додаст).

Ба осори Шопенгауэр шинос шуда аз рӯҳияи пессимистии андешаҳои ӯ, метавон ба назари интиқодие фарогир шуд. Вале, чуноне ки Нитсше менависад, ӯ сипоҳиеро мемонад, ки дар саҳрои ғафлат танҳо мондаю ба ӯ сирф воқеияти дилрешкунандае ҳувайдо асту халос. Ҳамин тавр, бунёди умумие, ки моро бо Артур Шопенгауэр наздик месозад — ин умумиятҳои инсонист. «Афоризмҳо» — и ӯро хонда, боз як бори дигар мутмаин хоҳӣ шуд, ки фарқиятҳои миллӣ, табаққотию синфӣ, сиёсию динӣ наметавонанд ҷиҳатҳои умумиинсониро, ки одамонро муттаҳид месозад, аз байн барад. Некию бадӣ, орзӯҳои ҷавонӣ ва ноумедиҳои пиронсолӣ, завқу ҳавасу муҳаббате, ки марду занро мепайвандад, сиҳатию беморӣ, истеъдод ва камҳунарӣ, худбаҳогузорӣ ва пазируфтани андешаҳои дигарон дар бораи ту, дӯстии воқеию дӯстии дурӯғин, ғами фарзанд хӯрдану номӯси наздиконро бар дӯш гирифтан ва ҳазорон проблемаҳои рӯзгор, ки ҳама давру замон кӯҳна нагаштаю тамоми банни башарро фарогир аст, аз ҷониби Шопенгауэр бо ҳаққонияти раъдосою нешзананда, буррою оштинопазир ва тамасхӯри талхе ба қалам оварда мешаванд. Муҳаққиқи таълимоти ӯ И.С. Нарский менависад: «Мо ба ояндаи инсоният ноумедонаю пессимистона назар намекунем, чуноне, ки ба он Шопенгауэр менигарист. Аммо омӯзиши эҷодиёти ӯ, – позаҳри баде нест дар муқобили ура — оптимизми (оптимизми ғавғоангез) аблаҳонаю бемазмуне, ки мо дар гузаштаи начандон дуре ва ҳатто ҳоло ҳам аз он шиканҷа мекашем».[17] Ба хотири оянда мубориза бояд бурд, вале дар миёни он монеаҳое, ки моро дар ин роҳ дучор меоянд, бешубҳа монеаи ноаёну муқаррарие, чун фавқулоптимизм қарор дорад, ки Шопенгауэр маҳз ба муқобили он, бо як ҳаяҷони хоссае баромад мекард. Андешаҳои одамони бузург — қисми асосии олами маънавии мост. Ин андешаҳо дар вакуум (фазои холие) пайдо намешаванд ва онро мақолаҳои шӯрангезу тезгузари рӯзномаҳо, ҳангомаю ғавғои митингҳо ғизо намебахшанд, балки мутолиаи мустақилонаю мулоҳизахоҳу дурандешонаи китобҳои Шопенгауэр барин мутафаккирон бунёд мегузоранд. Воқеан, танҳо даҳсолаи охири ҳаёташ осори ӯро бо тиражи калон ба нашр расониданд ва фақат охири умраш китобҳои ӯро витринаҳои мағозаҳои машҳури Аврупои Ғарбӣ ба намоиш гузоштанд. Ва худи ӯро чун файласуфи шинохтаи асри 19, ки таълимоташ ба наслҳои баъдӣ тааллуқ дорад, эътироф карданд. «Барои он ки фалсафаи ман қобил ба ишғоли минбаре гардад, бояд тамоман замони дигаре фаро расад» — гуфтани ӯ аз каромоти каломаш шоҳидӣ медиҳад. Рихард Вагнер бастакор, драматург ва эстетики олмонӣ дар рӯхияи андешаҳои пессимистии Шопенгауэр аз фаъолияти зиёновари инқилобиаш, ки наздик ба ҳалокати ӯ оварда буд, даст кашид ва соли 1854 тетралогияи ба Шопенгауэр бахшидааш — «Ҳалқаи Нибелунгҳо» — ро ба ӯ фиристод. (Ҳамон таълифоте, ки ба Фридрих Нитсше илҳоми ваҷдовару туғёнасаре дода буд). Акнун, дар университетҳо системаи фалсафии ӯро мехонданд ва хонаи ӯ зиёратгоҳи ихлосмандону алоқадоронаш гардид. «Ғуруби зиндагии ман, субҳи шӯҳрати ман шуд» — изҳор мекард ӯ. Аз замони ӯ то имрӯз якуним аср гузашта бошад ҳам, Шопенгауэр то ҳанӯз яке файласуфони зиёдтар мутолиашаванда ба ҳисоб меравад. Таъсири ӯ танҳо дар сарҳади фалсафа маҳдуд намонда, балки берун аз консепсияи фалсафиаш роҳ ёфт. Назарияи физиологии гулҳо, ки ӯ пешниҳод кард дар табиатшиносӣ ҷои арзандаи худро пайдо намуд. Мантиқи Шопенгауэр классификатсияи ҳиллаҳои диалектикиро ҳамаҷониба ғанӣ гардонд. Дар ташаккули таърихи фалсафа, хусусан кантшиносӣ саҳми ӯ назаррас аст.        

Олам ҳамчун тасаввурот ва маҳбубияти фалсафаи веданта. Тавсифи тасаввуротро дар луғатҳои фалсафӣ чунин баҳогузорӣ кардаанд: «Тасаввурот – ин образи ҳиссию аёнии предмет ва зуҳуротҳои воқеият аст, ки бидуни таъсири ҳамон предмет ва зуҳуротҳо ба ӯзвҳои ҳисс, дар шуур озодона нигоҳ дошта шудаю аз нав тавлид мешавад». Тасаввуротро дар ҳайвонҳо ҳамчун шакли олии инъикоси психикӣ берун аз доираи инъикоси бевоситаи зуҳурот, чун шакли танзимсозандаи рафтори онҳо ба эътибор мегиранд. Тасаввуроти инсонро муқаррар ба бунёди фаъолияти амалии ҷамъиятӣ, тавассути низоми ҷамъиятии маъниҳои дар амал ташаккулёбандаю дар забон ифодаёфта дар назар доранд. Дар назарияи маърифате, ки мутафаккирони Замони Нав таҳия сохтаанд, тасаввурот ҳамчун сатҳи гузариш аз зоҳири холиси предмет ба дарки зеҳнии моҳият арзёбӣ мегашт. Тарҳи классикии чунин тавзеҳро Ҷон Локк эҷод кард, ки тасаввуротро ҳамчун ҳалқаи мутавассит (мобайнӣ) дар раванди боло шудан аз эҳсос ба ақл арзёбӣ мекард. (Дж. Локк. Избр. филос. произв. Том 1, 1960, с. 168 – 169) Нақши хирад дар таълимоти ӯ ба амалиётҳои тасаввурот тобеъ мегардад: фарқияткунонӣ, муқоиса, пайфастшавӣ, номгузорӣ, хулосагирии таҷридӣ (абстраксиякунонӣ). Дар таълимоти Кант тасаввурот ба маънои васеи он истифода мегардад ва дар бештаре аз ҳолатҳо ба зуҳурот баробар дониста мешавад. (И. Кант. «Пролегомены», М – Л., 1934, с. 164) Ин зуҳурот на ҳамчун муроқибаю мушоҳидаи бевоситаи лаҳзаи ҳозир, балки натиҷаи ниҳоии фаъолияти шаклҳои ҳисс чун моводе, ки зеҳн ба истеъмоли хеш интихоб мекунад. Мақоми тасаввуротро дар маърифат муайян намуда, Кант ба тарҳу намунаи таҳиякардаи Локк такя мекунад. («Фикр намудан…пас тасаввуротро ба шуур пайваст кардан». Дж. Локк. Избр. филос. произв. Т. 1, 1960, с. 180 – 181) Ин андешаро Шопенгауэр тақвияту таҳким бахшида, назари хоси худро ба миён мегузорад. Дар саҳифаҳои аввали ҳамон китоби «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот», ки ҳанӯз соли 1888 ба забони русӣ тарҷума шудааст, мехонем: «Олам ин тасаввурот аст — ана ҳақиқате, ки ба ҳама чизи зинда ва мавҷудоти бошуур ҳукм дорад; ҳарчанд, ки танҳо инсон имкон дорад дар шуури таҷридгаштаи (ба тарафи дигар ҷалб шудан) рефлективӣ ба он тоб биоварад» ӯ ҳарчӣ зудтару оҷилтар пушти сар намудани ин амалро аз ҷониби инсон ҳамчун зуҳури худшиносии фалсафии ӯ баррасӣ мекунад. «Он вақт равшану бешубҳа аст, ки ӯ ҳеҷ як офтобро, ҳеҷ як заминро, балки фақат чашми офтобро бинанда, дасти заминро ламскунандаро дониста, олами иҳота кардаашро танҳо ҳамчун тассаввурот мебинад, яъне ҳама ҷо дар алоқамандӣ бо дигар тасаввуркунандаеест, ки он худи инсон аст. Агар имкони кадом як ҳақиқатро a priori гуфтан бошад, пас маҳз инро; зеро он ифодаи ҳамон шакли ҳамагуна таҷрибаи имкондоштаю тасаввуршавандаест, ки умумитар нисбати ҳар чизи дигар — замон (вақт), макон (фазо) ва сабабият аст; зеро ҳамаи онҳо ӯро дар назар доранд ва агар ҳар кадоме аз ин шаклҳоро, ки мо бонавбат намуди махсуси қонуни бунёдӣ эътироф кардем ба гурӯҳи алоҳидаи тасаввурот дохил ва ҳукм шуда бошад, он гоҳ таҷзияи (заволи) объект ва субъект, баъакси ин – шакли умумии ҳамаи ин гурӯҳҳост, ҳамон шакле, ки ягона дар доираи он ҳамагуна тасаввурот, кадом навъе ки набошад, абстрактӣ ё интуитивӣ, холис ё эмпирикӣ, метавонад имкон доштаю фикр мешуда бошад». Дар ин ҷо Шопенгауэр таъкид мекунад, ки ҳеҷ ҳақиқати бешубҳаю камтаре ба исбот эҳтиёҷ доштае нест, чун маърифати мавҷудиёт. Ва ӯ ҳамаи оламро дар муносибат ба субъект ҳамчун объект, мушоҳида барои мушоҳидакунанда ва хулосаи калом – тасаввурот медонад. Табиист, ки ҳамаи ин — ҳам ба ҳозира, ҳам ба ҳар гузаштае ва ҳам ба ҳар ояндае, ба дурию ба наздике дахл дошта, ба худи замону макон мутааллиқ буда, ҳар куҷое ба ҳар шакли фавқулоддае фарқияте дорад. «Ҳар чизе, ки сирф ба олам тааллуқ дорад ё имкони тааллуқияташ ба ин олам аст, ба ин субъекти шартӣ тобеъ буда ва танҳо барои субъект вуҷуд дорад. Олам ин тасаввурот аст». (саҳ.2) Шопенгауэр ин масъаларо дар раванди ташаккули таърихии он дар таърихи фалсафа таҳлил намуда, ба ҳар сурат ҷолибияти назари худро айён месозад. Оид ба арзёбии ин масъала дар осори Декарт ва Беркли ҳарф зада, аз Кант гилагузорӣ мекунад, ки дар тадқиқотҳои баъдиаш аз ин проблема дурӣ меҷӯяд. «Ин ҳақиқат ҳанӯз нав нест. Андешаҳои скептикие (шаккокияи), ки Декарт истинод мекард, ин мавзӯро фаро мегирад. Аммо Беркли аввалин шуда ҷасурона дар ин бора ҳарф зада буд, ҳарчанд таълимоти боқимондаи ӯ ноустувор аст. Аввалин иштибоҳи Кант аз мадди назар дур кардани он мебошад, ки дар замима шарҳ ёфтааст». ӯ баррасии ин масъала ва маърифати онро дар андешаҳои бостонии ҳиндӣ ва тасаввуроти ҳакимони Ҳинд мушоҳида мекунад ва онро муқаррароти бунёдии фалсафаи Веданта медонад. Веданта оғози худро аз таълимоти Упанишад мегирад. Қобили зикр аст, ки марҳилаи муҳими ташаккули таърихии   Ведантаро китоби Рамануҷа ва пайравони ӯ ташкил намуда, таълимоти Шанкара бошад, бунёди назарияи идеалистии Ведантаро гузошта, ба эҷод шудану таҳия гаштани дини ҳиндуизм мусоидат карда аст. Идеяи асосии Шанкара иборат аз таълимотест, ки он ҷо рӯҳи мутлақ – браҳман бунёди ниҳоию ягонаи ҳастӣ эътироф мегардад. Рӯҳи инсон (атман) бо браҳман айният дошта, зуҳуроти эмпирикии он мебошад. Браҳман чун ягонагии ҳастӣ (сат), шуур (чит) оромии ҳаяҷоннопазиру ботамкини саодатмандию ҳаловатгаро (ананда) тасвир шуда, маҷмӯан сатчитдананда ном гирифта мешавад. Олами моддӣ — ин на ҷузъе аз браҳман ё судури он, балки худи браҳман дар зоҳиру ошкору намоён шудани эмпирикии он аст. Азбаски олами моддӣ дар бунёди худ асосе барои ҳастии хеш надорад, пас ҳақиқӣ набуда, танҳо хаёли назар ва фиреби эҳсосии (майя) браҳман аст, ки шуури муқаррарӣ чун ҳақиқат қабул мекунад, мисле он ки одами нодон ресмонеро чун мор ё милтосу дурахши як тангаро дар дасти шӯъбадабоз (фокусник) чун тангаҳои бисёр ва ё инъикоси моҳро дар мавҷи дарё чун моҳҳои зиёд гумон мекунад. Ин иштибоҳ аз лиҳози Шанкара авидей – нодонию гумроҳӣ буда, сатҳи пасти маърифати эмпирикӣ аст. Дар гумроҳию иштибоҳи худ инсон олами тасаввуршавандаро чун олами воқеӣ қабул намуда, ба қонунҳои инкишофи он тобеъ мешавад, худро ҷузъе аз он дониста, бо ҳамин комилан мутеи он мегардад. Аммо, дар сатҳи олии дониш, замоне ки инсон ҳақиқатро дар бораи воҳидияти субстансиалии (ҷавҳарии) браҳман ва атман маърифат месозад, ӯ худро дигар ба олам айният намесозад ва худро аз завлонаю ишкели гирдоби эмпирикии ҳаёт халос карда, озод мегардад ва ба браҳман якҷоя шуда, зуҳури онро чун бозие, чун тахаюле бо як тамкинию тоқатпазирие муроқибаю мушоҳида хоҳад кард. Ҳамин тавр Шанкара аз зуҳури ду ҳақиқат ҳарф мезанад: поёнӣ ё эмпирикӣ, ки шуури муқаррарӣ ва дониши муваққатию хаёлӣ ҳастии зудгузару фониро маърифат месозад ва олӣ ё маънавӣ, ки танҳо дар натиҷаи муроқиба, андешаю мулоҳиза ва интуитсия (фаросат), ки танҳо он ба татбиқи ҳақиқати ниҳоӣ – браҳман меоварад. Аммо ин ҳақиқати олӣ дар бораи олам наметавонад тавассути муҳокимаҳои мантиқӣ ба даст ояд, балки танҳо ба воситаи кашфу шуҳуд ва фаҳмиши навиштаҳои муқаддас Вед ва Упанишад имкон меёбад. Ҳамин тавр навиштаҳои муқаддаси ҳиндуёни бостонӣ, аз ҷумла китоби «Авесто» — и форсиёни қадим низ асри XVIII ба забонҳои аврупоӣ тарҷума шуда буд ва таваҷҷӯҳи хосаи мутафаккирони аврупоиро ҷалб сохта, як маҳбубиятеро миёни онҳо дар нисбати ин навиштаҳо ба вуҷуд овард. Масалан, «Авесто» — ро соли 1771 Анкетил дю Перрон ба забони франсавӣ тарҷума карда буд ва навиштаҳои ҳиндуёни қадимро низ ҳанӯз дар асри XVIII ба забони олмонӣ тарҷума намуда буданд. Шопенгауэр, ки аз ҷавонӣ эҳсоси пессимистию ноумедӣ ӯро фаро гирифта буд, бешак дар таълимоти ҳиндуёни бостонӣ он чизеро мебинад, ки диданашро орзӯ мекард. Мо сипас, хоҳем дид ки то кадом ҳад Шопенгауэр ба умқи андешаҳои ҳиндӣ ворид гашта, таълимоташро то кадом ҳудуде ба он наздик месозад.

Акнун ба андешаҳои Артур Шопенгауэр баргашта, мустақиман матни тарҷумашудаеро аз фасли дуюми «Олам ҳамчун ирода ва тасаввурот» пешниҳод мекунем: «Воқеан, аҳамияти матлуби дар рӯ ба рӯи ман қарор доштае, ба сифати тасаввуроти ман, олам ё гузариш аз он, ҳамчун тасаввуроти соддаи субъекти маърифаткунанда аст ва чӣ ҳам метавонад, ҷуз он ки танҳо абадан пайдонашавандаю ноаёну ноёфт бимонад, дар ҳоле ки муҳаққиқ худ чизи дигаре набошад, ҷуз субъекти маърифаткунанда (каллаи пару болдори фариштае бидуни ҷисм). Аммо он худ дар ин ҷаҳон бунёд ёфтаю, маҳз дар он хештанро индивидуум эҳсос мекунад, яъне қобилияти маърифатии ӯ, ки заруран муаррифии кулли оламро, чун тасаввурот намояндагӣ дорад, дар айни ҳол ногузир ҷисмро мусоидат дорад ва аффекти ӯ, чуноне зикр шудааст, нуқтаи ибтидоии бунёдии мушоҳидаю муроқибаи олам хоҳад буд. Ин ҷисм сирф барои субъекти маърифаткунанда ҳамин тавр танҳо тасаввурот аст, мисли ҳама чизи дигари объект миёни объектҳо. Ҳаракату амалаш, ба ин маъно на зиёдтар чун тағйирёбии объектҳои дигари маърифатшаванда, барои ӯ бегонаю нофаҳмо мебуданд, агар аҳамияташ ба тарзи дигаре ба ӯ фаҳмонида намешуд. Ба дигар шакл ӯ ба амалҳои хеш, ки раҳсипор аз паи қонуни ҳамешагии табиӣ ва мотивҳои ба миён гузошташуда аст, ҳамчун ба тағйироти объектҳои дигари маҳсули сабаб, барангезиш ва мотивҳост, назар меандохт (саҳ.120). ӯ таъсири мотивҳоро дар муқоиса ба ҳамагуна амали ба ӯ тасаввуршавандаю сабабии он наздики маърифат намесохт. ӯ моҳияти ботинию ноаёни чунин зуҳурот ва амали ҷисми худро низ ба ҳамин тарзе чун нерӯ, сифат ё характер умуман ба ҳар тарзе мефаҳмид, вале дар бораи он маълумоте пайдо намекард. Аммо, ҳамаи ин комилан чунин нест: баръакс индивидуум, ки субъекти маърифат аст, каломи муаммое будаю ин калима ирода мебошад. Ирода, танҳо ирода, калиди кашфи зуҳуроти хештанро дода, аҳамияти онро ифшо сохта, ба механизми ботинии мавҷудияти хештан, ба амалҳои худ ишора мекунад. Субъекти маърифаткунанда ба сифати индивидиум тавассути айнияти хеш бо ҷисм, баромад мекунад. Ин ҷисм ба ду тарзи комилан фарқкунандае маълум аст: аввалан ҳамчун тасаввурот дар мушоҳида, ҳамчун объект байни объектҳо, ки ба қонунҳои баъдӣ итоат дорад; сипас ва айни ҳол комилан ба дигар тарз, маҳз ба ҳар маълумгаштаи бевоситае, ки ба калимаи ирода унвон мегирад, ҳар татбиқи воқеии иродаи субъект ҳамон замон ногузир ба ҳаракати ҷисми ӯ мубаддал мегардад ва айни ҳол сарфаҳм намеравад, ки ба ҷунбиши ҷисм худро зуҳур кардааст. Татбиқшавии ирода ва амали ҷисм ду ҳолати фарқкунандаи объективан маърифатшавандае нест, ки бо робитаи сабабӣ пайвасту аз сабабу амал иборат бошанд, балки онҳо як буда бо ду тарзи гуногуне зуҳур мекунанд: аввалӣ комилан мустақиму бевосита ва дуюмӣ дар муроқибаю мушоҳида барои ақл. Амали ҷисм чизе нест, ҷуз дар объект таҷассум гаштан ва дар муроқиба баромад кардани зуҳури ирода. Баъд маълум мегардад, ки ин ба ҳамаи ҳаракати ҷисм на танҳо ба оне ки бунёдаш мотив аст, балки ба дигар муассирияти муқаррарие – беихтиёронае низ тааллуқ дорад, хулоса ҳама ҷисм чизе нест чун иродаи объективатсияшуда ва ба тасаввурот табдилёфтае (саҳ. 121). Аз ин рӯ ҷисме ки дар китоби аввал («Олам ҳамчун тасаввурот») ва дар иншои қонуни бунёдӣ, мутобиқи нуқтаи назари қасдан яктарафа — объекти бевосита номида будам, инҷо ба маънои дигаре, объективатсияи ирода меномем. Аз ин рӯ метавон ба маънои маълуме гуфт, ки ирода ин маърифати ҷисм apriori ва ҷисм – маърифати ирода aposteriori. Ҳукми ирода, ки ба оянда тааллуқ дорад, сирф мулоҳизаи хирад нисбати он аст, ки мо дар оянда чӣ мехоҳем, на татбиқу воқеӣ шудани ирода. Танҳо иҷроиш файсалаю қарорест, ки то ҳанӯз нияти тағйирёбӣ дошта, танҳо дар хирад ба шакли in abstracto мавҷуд аст. Танҳо дар рефлексияи (беихтиёрии) ирода ва амал фарқ мекунанд, дар воқеият як ҳастанд. Ҳар як кирдори ҳақиқӣ, воқеӣ ва бевоситаи ирода айни замон ва мустақиман зуҳури амали ҷисм аст ва мутобиқи он аз тарафи дигар, ҳамагуна таъсире ба ҷисм ҳамзамон таъсиру нуфузи бевоситае ба ирода аст ва он ба чунин фаҳмише дард номида мешавад, агар хилофи ирода бошад ва ҳаловату роҳат аст, агар ҳамоҳангу мувофиқи ирода бошад. Дараҷабандии ҳардуи онҳо тамоман фарқ доранд. Аммо ба куллӣ ноҳақанд онҳое, ки ҳар дард ва ҳаловатро тасаввурот меноманд. Дар ҳар сурате онҳо чунин набуда, балки ҷунунияту беихтиёрии бевоситаи иродаанд ва дар зуҳури он – ҷисм; майлу рағбати маҷбурию ҳаминлаҳзагӣ ё берағбатии таассуроте, ки ӯ мубталлою гирифтор шудааст» (саҳ.122). Ирода на танҳо ҳокими тамоми олам буда, балки ҷузъиёттарин ҳаводиси олами инсонро низ фаро мегирад, ки ҳар зуҳури амали ҳар ҷисм кирдори ирода ва таъсири иродаро бояд дид. Ҳар зуҳури дардовару азиятдиҳандаро Шопенгауэр ҳолати хилоф будан ба ирода тасвир карда, ҳар ҳолати ҳаловату роҳатро ҳамоҳангию мутобиқатӣ ба ирода тавсиф мекунад. «Ҳар аффекти (беихтиёрию ҷунунии) нерӯманд ё навъи дигари ин васоилҳои эҳсос (яъне биноӣ, шунавоӣ, ломиса) дардовар аст, яъне хилофи иродаест, ки ба объективияти он ҳамин тавр онҳо низ тааллуқ доранд. Заифмиҷозие онҷо рух медиҳад, ки таасуроти воҷибу лозиме танҳо ҳамон сатҳи қувваро соҳиб мегардад, ки барои ба сӯи хирад овардани сатҳи баландеро соҳиб мешавад, ки онҷо ба ирода даст мезананд, яъне дарду азиятро эҳё мебахшанд ё ҳаловатеро барқарор мекунанд, ҳарчанд бештар дардро, ки қисман номуайяну кунд буда, на танҳо маҷбур месозанд азиятмандонаю дарднок баъзе аз садоҳо ва рушноии дурахшандаеро эҳсос кунад, балки умуман табъи азиятхоҳонаю гипохандрии (мабдаи ҳузну ғусса) ҳанӯз маърифатнашавандаро эҳё месозад. Баъдан айнияти ҷисм ва иродаро он чизе исбот месозад, ки ҳар туғёну изтиробу ошӯби беҳади ирода, яъне ҳар аффект ба куллӣ мустақиман ҷисм ва таркиботи дохилии онро ба такону ларзиш меорад ва рафти адои хидмати ҳаётии онро халалдор месозад (саҳ.123). Дар ҳадди охир маърифате, ки ман дар иродаи хеш дорам, ҳарчанд бевосита ҳам бошад, аз маърифати доир ба ҷисми ман ҷудо нест. Ман иродаи хешро на куллан, на ҳамчун чизи воҳиде, на ба куллӣ мавҷудияти онро, балки иродаро дар падидаи алоҳида рухдода, ҳамин тавр – дар замон, ки шакли воқеияти ҷисми манро ташкил мекунад, чун ҳамаи дигар объектҳо маърифат месозам: аз ин рӯ бадан шарти маърифати иродаи ман мебошад. Ин иродаро бидуни бадани хеш ман шахсан тасаввур карда наметавонам. Дуруст аст, ки дар рисолаи оид ба қонунҳои бунёдӣ ирода ё наздиктар гуем субъекти ирода ҳамчун дараҷаи махсуси тасаввурот ё объектҳо муаррифӣ мешаванд; аммо мо онҷо мушобеҳияти ин объектро ба субъект мебинем, яъне он аллакай чун объект нахоҳад буд. Онҷо мо чунин мувофиқатиро мӯъҷизаосо номидем: рисолаи феълӣ дар дараҷаи маълуме танҳо тафсиру тавзеҳи он аст. Азбаски ман иродаи хешро аслан ҳамчун объект дарк мекунам, ман онро чун бадан маърифат месозам: дар ин ҳолат ман аз нав ба муқаррар намудани дараҷаи аввали тасаввурот, яъне ба объекти воқеӣ бармегардам (саҳ.123). Ҳамин тавр дар доираи барномаи пешбинишудаи таълимӣ ба шакли маҳдуде аз муқаррароти фалсафии Артур Шопенгауэр, аз назарияи ирратсионалии ӯ маълумотномаеро ба хонандагон пешниҳод сохтем, ки ба хотири дар оянда ба осори гаронбаҳои ин мутафаккир рӯ овардани алоқамандону дӯстдорони фалсафаи ӯ, шояд заминае ҳидоятбахшандае гардад.

 

Фалсафаи ирратсионалии Нитсше

Яке аз чеҳраҳои шинохтаи фалсафаи охири асри 19 — и Аврупо, ки ирратсионализм ва «фалсафаи ҳаёт»-ро муаррифӣ мекунад, Фридрих Нитсше мебошад. Фаъолияти эҷодии ӯро одатан ба се давра ҷудо мекунанд. Ба давраи аввал асарҳое дохил мешаванд, ки ба фарҳанги юнонӣ ва умуман фалсафаи атиқа алоқамандӣ доранд, ки «Тавлиди фоҷиа аз рӯҳи мусиқӣ», «Фалсафа дар марҳилаи фоҷиавии Юнон», «Андешаҳои бемаҳал» мебошанд. Дар марҳилаи дуюми фаъолияти эҷодии ӯ, ки солҳои 1876-1882-ро фаро гирифтаанд, асарҳои: «Одамият, беҳад одамият», «Шафақи субҳ», «Илми сурурбахш» навишта шудаанд. Аз мӯҳтавои асарҳои эҷодкардаи марҳилаи дуюми фаъолияти Нитсше бармеояд, ки ӯ ҳамчун философ, скептик, мунаққиди фарҳангу санъати аврупоӣ ва дини масеҳият баромад мекунад. Асарҳои асосии фалсафии ӯ, ки дар марҳилаи сеюми эҷодиёташ навишта шудаанд, инҳоанд: «Чунин гуфта буд Зардушт», «Дар фаросӯи неку бад», «Доир ба насабшиносии (генеалогияи) ахлоқ», «Шоми бутҳо, ё ин ки чӣ тавр хирманкӯбона фалсафагароӣ мекунанд», «Антихрист», «ECCE HOMO. Чӣ тавр дар хештан қарор гирифт» ва «Ирода ба ҳокимият» ( «Ирода ба қудрат» низ номгузорӣ кардаанд). Нитсше новобаста аз мундариҷаи мухталифи асарҳои худ дар ҳамаи марҳилаҳои эҷодиаш таълимоти ирода ба ҳокимиятро инкишоф медиҳад. Ба сифати манбаи бевоситаи ин таълимот волюнтаризми Шопенгауэр хизмат мекунад. Ирода — бунёди ҳаёт, оғози инстинктии (ғаризаи) ирратсионалӣ аст, ки дар ҳама зуҳуроти ҳаёт қарор дорад. Олам абадияти беоғозу беанҷом дар таълимоти Нитсше тасвир шуда, ҳамчун ташаккул ё барқарор шудан аст, ки онҷо муборизаи нерӯҳо ва ҳузури ирода ҷой дошта раванди ташаккул ба ҳеҷ қонуне ё ҳадафу самте нигаронида нашудааст. Он ҷо на воҳидият, на низом ва на маъноест. Ин равандест, ки «ба ҳеҷ куҷое» нахоҳад бурд. Олами таҳаввулёбандаю ташаккулгирифта қобил ба хирад нест ва онро метавон ҳамчун натиҷаи задухӯрди иродаҳо ба хотири бартарият қаламдод кард. Ташаккул, аз нигоҳи Нитсше, набояд чун чизи воқеӣ, ё ин ки ботил, нек ё бад, ягонаю бомақсад баҳогузорӣ шавад. Ҳаёт ҳамчун ҳаракати абадӣ, ҷараёни доимию ташаккулёбандаест, ки аз атрибутҳои «ҳастӣ» холӣ буда, ҳамаи равандҳо, чӣ рӯҳонию чӣ ҷисмонӣ ҳамчун шакли мухталифи «ирода ба ҳокимият» арзёбӣ мешаванд. Андешаи фалсафаи классикӣ, ки онҷо «ҳастӣ» ягонаю ҳақиқӣ, мутобиқ ба хирад ва нерӯи муназзаму тобеъ ба қонунҳои инкишоф тасвир мешуд, аз ҷониби Нитсше ҳамчун зуҳури берун аз хирад, инкишофи бенизому бетартиб тавзеҳ меёбад. Ирода, ки онро Шопенгауэр ирода ба ҳаёт меномад, дар осори Нитсше на ҳамчун иродаи ягонаи олам, балки иродаи мушаххас ба қудрату ба ҳокимият баҳогузорӣ мегардад. «Мубориза ба хотири зиндагӣ танҳо истисно ва маҳдудияти муваққатии ирода ба ҳаёт аст: муборизаи бузургу хурд ҳамеша ба хотири бартарият, барои инкишоф ва тақсимот, барои қудрат, мутаносибан ирода ба ҳокимият аст, ки айнан ҳамин ирода ба хаёт хоҳад буд».[18] Агар дар низоми фалсафии Шопенгауэр зиддияти байни иродаи абарқудрат ва этикаи узлатнишинӣ ҷой дошта бошад, дар консепсияи Нитсше чунин тазод ҷой надошта, таълимоти ирода ба ҳокимиятро собитқадамона ва устувортар ба пой мегузорад. Ҳаёт дар раванди абадии ташаккул буда, муборизаи ҳамешагии иродаи заифу иродаи тавоно моҳияти он аст. Мафҳуми ҳаёт қабл аз ҳама ба маънои кӯшише ба худсозию худтаҳкимёбию нерӯмандӣ-ирода ба ҳокимият аст, ки ҳамагуна тавзеҳу ишораро ба раванди пайдошавии он сарфи назар мекунад. Идеяи ирода ба қудрату ба ҳокимият, чунонки ҳамшираи ӯ Элизабет Фёрстер — Нитсше ёдовар мешавад, ҳамон вақте ба сари Нитсше омад, ки ӯ ҳуҷуми қӯшунҳо, қадамзании қотеъу бардам, хурӯҷи муштараки ҳангома, ғалаёну садои таҳлукаангез, худфидосозии комил, омодагӣ ба зарба ва ҳатто ба маргро боре ӯ мушоҳида намуд. Ҳар чизе, ки зинда аст, бояд дар ниҳоди нерӯмандии хеш барқарор гардад, бояд ба хотири мавқею мақоми хеш, барои дарёфти ҷое дар зери офтоб мубориза барад. Ирода ба ҳокимияту қудрат ин ба маънои хештанро муқаррар сохтан, худро таҳияю лоиҳа кашидан ва мавҷуди хешро таъсис додан аст. Инҷо сухан дар бораи нерӯи худсозандаю худмуқарраркунандае меравад, ки ҳаракати ӯро метавон ба сӯи эътибору шаъну шараф ва арзишҳои ҳама мавҷудоти зинда, таъмин месозад. Ирода ба ҳокимият, иродаи бартарафкунанда — иродаест, ки иродаи дигареро мағлуб сохтаю аз миён мебардорад. Ғолибият ва ҳолати иртифою болошавиро Нитсше тараннум мекунад. Ирода ба ҳокимият ҳаргиз ба сӯи холигӣ самт нагирифтааст ва нерӯи соддае нест, ки барои ӯ муқовимату муқобилият фарқияте надошта бошад. Ирода ба ҳокимияту қудрат ҳамон вақт зуҳур мекунад, ки муқобилияту муқовимати дигареро дучор меояд. Аммо ирода ҳамчун оғози худсозандаю бебунёд, на танҳо тавассути муқобилияту муқовимате, ки аз иродаи ғайр бармеояд, авҷ мегирад, балки аз шиддати муқовимати хештан низ суръат мегирад, ки он бартараф намудани монеаҳои ҳувияти хештан аст. Ирода ба қудрат, қабл аз ҳама ба маънои худро ғолиб гаштан ва қобилият ба бартараф намудани иродае дигареро дар назар дорад. Ирода ба ҳокимият зуҳури дар ботини инсон паноҳёфтаи кӯшиши худмуҳофизатӣ буда, қувваи ҳаракатдиҳандаи бисёре аз рафтору амалҳои инсон аст. Ҳамин тавр дар замони вусъат ёфтани тамоилҳои ирратсионалӣ, позитивистӣ ва релявистии фалсафаи нимаи дуюми қарни 19 таълимоти волюнтаристӣ — ирратсионалии Фридрих Нитсше эҷод шуд, ки то имрӯз таваҷҷӯҳи мутафаккирон, олимони соҳаҳои мухталифи илм ва эҷодкоронро бо ҷаззобияти хосааш ба худ мекашад. Идеяҳои хешро дар шакли истиораю маҷоз, панду ҳикмату андарзҳо ҷомапӯш карда, мафҳумҳои асосии фалсафаи ӯ «олам», «ҳаёт», «ашё», «инсон», «ташаккул» ва ғайра дар барномаҳои муҷтамеъ ва бонизоме таҳия шудаанд. Таваҷҷӯҳи Нитсшеро на дуализми зуҳуротҳо ва «ашёҳои дар худ» — и И. Кант, ки он ҳам идомадиҳандаи анъанаи ратсионализми асри 17-18 буд, балки фалсафаи тосуқротия ҷалб мекард, ки он ҷо андеша ва ҳастӣ ба ҳам комилтар мувофиқат доштанд ва ҳанӯз гирифтору побанди майлонҳои таҳлилӣ ва низоми муҳокимаҳои абстрактӣ нагашта буданд. «Ҳаёт» — мафҳуми марказии фалсафаи Нитсше буда, маҳз тавассути таҳлили моҳияти ҳаёт, ӯ ҳамчун бунёдгузори «фалсафаи ҳаёт» эътироф шудааст. Ҳаёт — дар фалсафаи ӯ оламест, ки онҷо субъекти маърифаткунандаро фарогир аст, оламест, ки чун узве арзёбӣ гашта, ахиран ин ҳақиқат ва воқеияти ягонаест, ки ба он бояд оғози рӯҳонияти инсон тобеъ бошад. Инсонро Нитсше чун узви биологие медонад, ки дар раванди инкишофи хеш шаклҳои мухталифи мутобиқшавиро бо олами муҳит коркарду таҳия месозад. Инсон ин қабл аз ҳама ҷисм, ин то ҳадде сохтори зинаворест, ки дар ӯ интеллект қабати олию зарурии нигаҳдошти ҳаёт ва ғаризаи ҳаётиро ташкил мекунад. Вобастагии генетикии сутӯҳи мухталифи психикаи инсонро зикр намуда, Нитсше ҳузур доштани ҳама сатҳҳои эволютсияро дар инсони алоҳида таъкид мекунад. Албатта Нитсше биологиятро дар баробари арзишҳои масеҳият, ки аҷсоми инсонро ба ҳеч баробар сохтаанд, арзёбӣ мекунад. Аммо ҳузури пешбарандаи иҷтимоиятро низ дар осори Нитсше бисёр дидан мумкин аст, ки далели мутлақ гардонидани ҷанбаи биологиро аз ҷониби ӯ, ба шубҳа мегузорад: «Ёздаҳ нафаре аз ҳамаи дувоздаҳ одами бузурги таърих сирф намояндаи ин ё он кори бузурге будаанд».[19] — менависад ӯ ва чунин андешаҳоро метавон хело зиёд аз осори Нитсше пайдо кард, ки аз афзалият шуморидани муҳити иҷтимоӣ ва фаъолияти ҳаётии инсон дар таълимоти ӯ, дарак медиҳад. Ҳар инсон, хоҳ бошуурона ва хоҳ бешуурона ба васеъ шудани таъсири «Ман» ба олами берунӣ кӯшиш мекунад ё ин ки мисли давлат мехоҳад, ба тасарруфи ҳудуди беруна даст занад. «Бетолеъон низ ҳокимият мехоҳанд ва ҳокимонро маҷбур мекунанд, ки қотилони онҳо бошанд» [20], — мегӯяд Нитсше. Инсоният, хусусан, инсонияти мутамаддун, аз нигоҳи Нитсше, дар марҳилаи таназзул, декаданс- ноумедию рӯҳафтодагӣ қарор дорад. Ба ин марҳила инсон хело ҳам барвақт, бо роҳҳои гуногун ворид шудааст. Ва марҳилаи замони муосир ва хусусан даҳсолаҳои баъдиро Нитсше бо эҳсоси ғамоварона посух медиҳад. «Замоне, ки ҳақиқат ба дурӯғи ҳазорсола ба мубориза бармехезад, дар мо ҷунбишу ҷонгудозию заминларзае хоҳад шуд,ки кӯҳҳою водиҳо ҷой дигар мекунанд, ки ҳатто дар хоб надаромада …тамоми шаклҳои ҳокимияти ҷомеаи кӯҳна, ки ба дурӯғ бунёд ёфтаанд, ба ҳаво бармехезанд; ҷангҳое мешаванд, ки ҳанӯз дар замин ҳеҷ гоҳе набуда…».[21] Мутаассифона, чунин пешгӯии баённамудаи Нитсше тасдиқи таърихии худро пайдо кард ва баъд аз чаҳордаҳ соли фавти ӯ ҷангҳое дар саёраи Замин ба амал омаданд, ки мислашро инсоният надида буд. Ҳанӯз соли 1903 файласуфи рус Е.Н.Трубетской менависад, ки «Дар ҳадду сарҳади ду садсола фалсафаи Нитсше чун пайғоми пурғуссаю ғамгинонае садо медиҳад. Шахсиятҳои пайғомоваранда (пайғамбарҳо) қабл аз ҳама моҳияти шахсиятҳои дилсӯзу ҷафо кашидаанд: истеъдоди ояндаро пешгӯи кардани онҳо манбаи азияти онҳост». Ва гӯё ба тасдиқи ҳамин бошад, ки Нитсше менависад: « Дер боз инкишофи фарҳанги аврупоии мо дар миёни шиддат ва шиканҷае, ки ҳар даҳсола авҷ мегирад, ташаккул меёбад…мисле, ки фалокат наздик омада бошад».[22] Воқеан, андешаҳои хело ҳам қотеона, нешзанандаю ба изтироб оварандаро дар асарҳое, ки як-ду сол пеш аз мубталои бемории рӯҳӣ гаштанаш, навишта буд, мо дучор меоем. Ин ҳамон асари «Антихрист» ва «ECCE HOMO» мебошанд, ки баъзе фаслҳои ин асарҳоро ҳатто чанд рӯзе пеш аз гирифтори бемории рӯҳӣ шуданаш, таҳрир карда буд. Муҳаққиқон бар ҳамин андешаанд, ки нишонаҳои парешонии иллати рӯҳӣ дар баъзе навиштаҳои охирини Нитсше нақши худро гузоштаанд. Дар ҳар ҳолат ҳам пешгӯиҳою пайғомовариҳои Нитсше оид ба фалокатҳои хунинбори қарни 20 тасдиқи худро ёфтанд. Ин ҳодисаҳои драмавӣ баёнгари моҳияти таълимоти ирратсионалии Нитсше ба шумор рафта, тасвири ҷараёну инкишофи хирадхоҳонаи (ратсионалии) оламро ба шубҳа гузоштаанд. Ҳаётро, ҳамчун зуҳури ирратсионалӣ муайян сохта, Нитсше ба хотири дарёфти тасдиқи баҳогузории хеш ба фоҷиаи (трагедия) аттиқа муроҷиат менамояд ва маҳз дар ин осори асотирию адабӣ манбаи нерӯмандӣ, хӯшҳолиҳои масткунандаи ҳаётро пайдо месозад. Эҷодиёти мутафаккирони фалсафаи классикии Юнонро аз қабили Суқрот, Афлотун, Арасту, фоҷианависон ва хусусан файласуфони тосуқротияро таҳлил намуда, ба мутафаккирони тосуқротия (марҳилаи аввали фалсафаи атиқа, ки онро «токлассикӣ» ё «тосуқротия» меноманд, асрҳои 6-5 то милод) таваҷҷӯҳи хосса зоҳир мекунад ва онҷо «рӯҳи дионисӣ»-ро,ки он ифодаи ҳавасҳои ҳиссӣ,саломатӣ, туғёну нерӯи эҷодӣ ва татбиқи шахсият аст, пайдо мекунад. Рӯҳи «дионисӣ» комилан аз рӯҳи «апполонӣ», ки сарояндаи он фалсафаи ратсионалӣ, фалсафаи классикии Юнон дар симои Суқрот буд, фарқ мекунад. Ба андешаи А. Ф. Лосев «Дар Суқрот ва диалектика, Нитсше оптимизми (андешаи некхоҳона) сард ва мағруру худписандро мебинад, ки аз ҳаёти зинда дур буда, танҳо дар қарни таназзул ва суқути ҳикмати қадим имкон дорад».[23] Суқротро ӯ аввалин инсони замони таназзул, аввалин декадент ва нахустин баёнгари рӯҳи апполонӣ баҳо гузошта, дар аксари асарҳояш ёдовар мешавад. Аз як тараф, қобилияти мутаяқин сохтани мусоҳиб, малакаи ба инсони зарурӣ соҳибият ёфтани Суқротро, ки тавонист дар Афина мақоми баланд пайдо кунад, таърифу тавсиф менамояд, аз тарафи дигар фалсафаи ӯро баёнгари таназзулу пастравии эллинизм маънидод мекунад. Оғози таърихи масеҳиятро ӯ барвақтар, аз андешаҳои Суқрот медонад. Дар осори Афлотун назарияи мукаммали «тӯҳмат ба олам» — ро, ки аз ҳаёт ҳама зуҳуроти ғайриақлонаю (ирратсионалӣ) бидуни хирадро сарфи назар мекунад, Нитсше дармеёбад. Фарҳанги ҳақиқиро Нитсше дар Юнони тосуқротия, ки аз нигоҳи ӯ он вақт баробарии ду оғоз: дионисӣ (титанизм, бозии озодонаи нерӯҳои ҳаётӣ) ва аполлонӣ (мувозиннату муназзамияту тартиб) эътироф мешуд, дидан мехоҳад. Аполлонизм, дини Аполлон, ин кабл аз ҳама кайфияти хоббинӣ аст, ки оҷилан бояд ба кайфияти экстаз (ҷунунию ваҷд), ки онҷо ҳеҷ хаёлу шабаҳе ва ҳеҷ мадҳушию сархӯшию бехудӣ нест, муқобил гузошт. Аполлонизм — «тахаюли зебои рӯъё, асрори оғозу мабдаи шоирӣ» буда, он «зарурияти хушҳолонаи манзараҳои хоб» — ҳаловатест дар фаҳмиши бевоситаи образҳо, мусаввараест,ки дар ҳама шаклҳои он чизи нодаркор ва бетафовуте ҷой надорад. Дионисизм — дини Дионис муқобилу акси аполлинизм аст. Ба ҷои ҳамоҳангию мутаносибӣ ва мавзунию мунтазамии мушоҳидаю мулоҳизаи аполлонӣ, инҷо мо шубҳаро пайдо карда, ҳатто фаноёбфии манзараҳои хушҳолонаю бомуҳаббати ин тахаюлоту хоби аполлониро дар андешаи дионисӣ дучор мешавем. Зимни ба шаклҳои маърифат шубҳа пайдо намудани инсон, ӯро воҳимаи пурдаҳшате фаро мегирад, ки чунин ҳолат хоси андешаи дионисӣ аст ва сипас дионисизм он муттаҳидӣ ва он ҳадду миёндевореро, ки байни инсону муҳити ӯ қарор дорад, аз даст медиҳад. Инсон инҷо ба ваҷд омада, мутаассири ҳаловату роҳати бехудонаю фидокорона ва раҳоӣ ёфтан аз ҷаҳони мавзуну мунтазам ва муқарраршуда мегардад. Дионисизм — ин ваҷди хушҳолона аст, ки ба ҳувияти инсон ва умқи табиат боло мешавад, ҳолати сайру самоъ, рақсу нишот аст, ки фарорасии баҳорро мужда медиҳад, таронаҳои вакхиналии юнониёну бобулистониҳоро хотирмон сохта, тавассути он инсонро ба инсон ва бо табиат дар заминаи берун шудан аз ҳадди фардияташ, мепайвандад. Бо афсуну дилрабоии Дионис, аз нав инсонҳо муттаҳид гашта, табиати бегонашудаю азияткашида аз нав ба писари саркашу фосиқи хеш — инсон оштӣ мегардад. Аполлон ва Дионисе, ки Нитсше дар назар дорад, бешубҳа муҳру нақши ҷаҳонфаҳмии аврупоӣ аст, ки дар зуҳури «романтизм» ва «класситсизм» баён мешавад. «Романтизм» ин кӯшиши беохиру ташаккули идея аст, ки дуриҳои ноаён раҳсипор буда, таскинияту тасаллиро дар ноаёнию ғафлати пурасрор меҷӯяд, дар сурате, ки «класситсизм» идеяест, ки атрофии маънои хеш давр зада, дар меҳвари хеш қарор дошта молики абадияти саодатманду ҳаловатбахшандаест. Бешубҳа дар тамоми консепсияи Нитсше ворид шудани ҳамин «романтизм» — ро дидан мумкин аст. Маълум аст, ки фалсафаи классикӣ ба сифати нерӯи созандаю эҷодкунандаи инсон хирад, хулқият, мубодила, меҳнат, инчунин фаъолияти мақсаднок ва арзишҳои фарҳангию таърихиро эътироф намуд. Идеали гуманизмро, ки инкишофи озодии ҳар як нафарро шарти озодии ҳамагон медонист, боло бардошт. Моҳияти ахлоқро дар озодии шахсӣ дида, қарзи инсониро ҳадафи этика ва мақому таъиноти ҳаётии санъату фарҳангро дар тақвияти арзишҳои инсони мутараққӣ, медид. Охири асри 19 тағйиротҳои куллии ҳаёти ҷамъиятӣ, прогрессии илмию техникӣ, раванди зиддиятноки муносибатҳои ҷамъиятӣ, хатари ба сари ҷомеаи инсонӣ омадани рӯйдодҳои фалокатовар ва яккаю танҳо мондани фарди алоҳида, ин арзишҳои анъанавиро халалдор сохт. Инкишофи илмҳои ҷамъиятӣ аз ба вуҷуд омадани тамаддуне дарак доданд, ки онҷо арзишҳои дигари ахлоқию иҷтимоӣ амал мекунанд. Пешрафти илми психология назарияеро ба миён гузошт, ки мувофиқи он рафтори инсон ба сабабҳое алоқаманд аст, ки онҷо ҳолатҳои ғайриихтиёрӣ ва бешуурӣ бештар сурат мегиранд. Ҳадди зуҳуротҳои бешуурият нисбати ҳудуди шуур ва сарҳади хирад, ақл хело васеътар буда, шуур ва хирад наметавонанд, баҳогузори ягонаю дурусти воқеият бошанд. Ва дар заминаи ин зуҳуротҳо бояд меъёрҳои сифатии муносибати инсон ба олам тағйир ёбад. Тағйирёбии ин таҳаввулоти фикру андешаро аввалин шуда, бунёдгузори «фалсафаи ҳаёт» Фридрих Нитсше дарк намуд. «Магар мо дар оғози даврае нестем, ки онро метавон қабл аз ҳама бо истилоҳи манфии беруназахлоқӣ ном гирифт».[24] Ирратсионализм робитаи мантиқию ҳузури хирадро дар табиат низ инкор намуда, муроқибаи олами атрофро ҳамчун системаи кулл ва қонунии идеяи инкишофу диалектикаи Гегел танқид мекунад. «Заифии мавқеи фалсафаи классикии немисро дар он мебинад, ки он протсесси таърихиро дар инкишофи идеяи мутлақ қаблан муайян сохта, инсон, ҷомеа ва таърихро танҳо шакли дигаргуншудаи он медонад».[25] Идеяи асосии ирратсионализм дар он зуҳур меёбад, ки олами атроф, ҳамчун мавҷуди кулл эътироф нагашта, аз қонуниятҳои дохилӣ, қонуни инкишоф маҳрум буда, тахти назорати хирад нест ва вориди як ҷараёни бенизому парокандаю печида (хаос) аст ва ба нерӯҳои ҳаракатдиҳандае аз қабили беихтиёрӣ (аффект), ирода итоат мекунад. Аз нигоҳи принсипи нав,- мегӯяд Нитсше,-мебояд ба ҷои назарияи маърифат «таълимоти перспективӣ оид ба аффект» — ро гузошт. Маҳз бо таъсири ҳавасу талаботҳо инсон оламро аз нав шарҳ медиҳад, зеро ки ҳама гуна рағбату ҳавас ин «намуди маълуми ҳокимиятхоҳӣ» буда, ба хотири ояндаи хешро бо меъёрҳои ин ҳавасу рағбатҳо алоқаманд сохтан, нигаронида шудааст. Беадолатӣ, монеият, истисмор наметавонад дар баробари шаклҳои дигари ҳаёти иҷтимоӣ имтиёз дошта бошад. Фарҳанги аврупоӣ дар инкишофи баъдии хеш бо роҳи пахш намудани оғози дионисӣ аз ҷониби «хирад» ё ин ки «ҳақиқат» сурат гирифт. Ҳаёти муқаррарӣ, қотеона ботартиб тасвир шуда, онҷо барои қаҳрамонию худсозӣ ҷой намонда, маъмулияту муқаррарият тантана пайдо намуд. Фалсафаи спиритуалӣ (фалсафаи идеализми объективӣ, ки рӯҳро ба ҳайси бунёди воқеият, ҳамчун ҷавҳари бе ҷисми бидуни материя ва новобаста ба он медонад), дини масеҳият ва ахлоқи зоҳидона (аскетӣ), инсонро аз бунёди мавҷудияти хеш — яъне аз «ҳаёт» дур сохта, маҷбур месозад ӯ «сарро ба анбӯҳи корҳои осмонӣ халонад» («Зарыват голову в песок небесных дел»). «Инак, ҳеҷ кас то ҳол ҳанӯз қадршиносии шӯҳратёфтаеро аз ҷамъи давоҳо, ки ахлоқ ном дорад, санҷидаю тасдиқ накардааст: барои ин бояд, аввалан ин арзишро ба шӯбҳа гузошт. Хайр чӣ ҳам мебуд! Ин албатта кори мо хоҳад буд»,[26]— менависад Нитсше. Дар асари «Дар фаросӯи неку бад» («По ту сторону добра и зла») Нитсше оид ба ахлоқ ҳарф зада, таъкид мекунад, ки дар тамоми таърихи мутамаддуни инсоният, на худи ахлоқро, балки нияти некеро, ки ба сӯи ахлоқ барад, тавсиф намудаанд. Дар асари «Ирода ба ҳокимият» бошад, аз нав ба масъалаи таъиноти ахлоқ баргашта инҷо андешаи хело ҳам нешзанандаеро баён мекунад, ки наметавон ба он розӣ шуд. «Ахлоқ — ин маҳсули бадахлоқию фосиқист, зеро ки : 1.Ба хотири он ки арзишҳои ахлоқӣ тавонанду ҳукмфармо бошанд, онҳо бояд қатъиян ва фавқулодда ба нерӯ ва аффектҳои хусусияти бадахлоқӣ дошта, такя кунанд. 2. Пайдо шудани арзишҳои ахлоқӣ кори мулоҳизаю аффектҳои бадахлоқист».[27] Умуман, наметавон ҳар матни навиштаи ӯро фориғболонаю бепарвоёна хонд. Хонандаро андешаи мухталифе аз қабили напазируфтани фикри Нитсше ё баръакс бо шавқу ба ваҷд омадан, зимни тахаюлу парастиши баёнияи ӯ, фаро мегирад. Баъзан ғазаб низ вақти таҳлили осори Нитсше ҷойгири андешаи солим мегардад. Дар ҳама ҳолат ва ба ҳар маъное набошад, Нитсше касро «мубтало» месозад, зеро ки ӯ беҳавсалагию бепарвоӣ ва тамаллуқкорию чоплусиро тоб надорад ва ҳама чизро бахшиш нахоҳад кард.

Дар асари «Шомгоҳи бутҳо…» оид ба баробарии иҷтимоӣ ҳарф зада, онро падидаи харобкоронае тавсиф медиҳад: «Таълимот дар бораи баробарӣ!? Аммо заҳри заҳрогунтаре аз ин нест, ки бо он адолатро тарғиб мекунанд, дар сурате, ки он хотимаи адолат аст…».[28] Сарахбори асосии эҷодиёти Нитсше, назари нав ба анъанаҳои пешин ва кӯшиши баҳогузорӣ ба арзишҳои ба қавли ӯ, фарсудашудаи миёни садсолаҳост. Тарошидану сабти арзишҳои нав ва кандану буридану мӯҳрзадан дар лавҳаи ҷадид кори саҳл нест. Арзишҳое, ки ба «пӯсти» тафаккуру тахаюли инсон давоми муддатҳои тӯлонӣ, чун «тан» рӯстаанд, хело ҳам қоиму устуворанд. Ин арзишҳо фармонравою омиронаю ҳукми иҷборӣ доранд ва итоату тасмимоти бечунучарою бидуни шартеро тақозо доранд. «Туро мебояд!», ё ин ки «Ту муваззаф ҳастӣ!» ва ё « Қарзи туст!» ибораҳое ҳастанд, ки ҳамчун амри иҷрошаванда ба ту нигаронида шудаанд. Вале ту аз кӣ қарздору барои чӣ муаззафӣ? Ҳамин амру фармону супоришҳоро мутафаккири олмонӣ мехоҳад сару кор гирад ва системаи нави арзишҳоро пешбинӣ кунад. Карл Лёвит менависад, ки аз нигоҳи Нитсше « Ахлоқ муқобили ҳаёт аст. Он аз тарс дар муқобили нерӯмандӣ пайдо шудааст ва бар зидди ирода ба ҳокимият равона гардидааст».[29] Албатта, арзишҳои ахлоқие, ки Нитсше дар назар дорад ба арзишҳои анъанавии ҷомеаи аврупоӣ номувофиқ ва дар тасаввури анъанавӣ оид ба ахлоқ ғунҷоишнопазиранд. Мисли он ки нигилизми нерӯманд ва нигилизми заифу суст вуҷуд дорад, арзишҳо ҳам аз якдигар фарқ доранд. Арзишҳое ҳастанд, ки ба «иродаи қудрату ҳокимият» созгор буда, баръакс арзишҳое мавҷуданд, ки ба татбиқу амалӣ шудани ҳамин «ирода» монеият доранд. Табиист, ки арзишҳои ба ҳаёт татбиқшавандае, ки дар моҳияташон нерӯи ғолибияту пазируфтанро доранд, зарурати баҳогузории нав надоранд. Азнавбаҳогузорӣ ҳамон арзишҳое доранд, ки тамоилу ҳаракат ба сӯи заволу таназзуланд ва ҳолати декаданс (ҳолати ноумедию рӯҳафтодагӣ, дунёбезорӣ) онҳоро ба вуҷуд овардааст. Ин арзишҳо иродаи ҳаётӣ, ирода ба ҳокимиятро шиканҷаю зулм карда, на ғаризаи қобил ба ҳаётро, ки хоси фавқулодам аст, балки ғаризаи қасосхоҳонаю интиқомгиронаи издиҳомро таҳким мебахшад, ки маҳз тавассути бартарияти теъдодашон аз болои арзишҳое, ки воқеан бояд муқаррар бошанд, ҳоким гаштаанд. «Чизи хубе дар издиҳом (толпа) нест, ҳатто вақте, ки аз дунболи ту медаванд»[30]— дар истиораҳои асари ӯ «Ҳикмати талх», чунин суханони нешдорро мехонем. Ҳамин тавр, арзишҳое ҳастанд, ки аз нигоҳи Нитсше бояд аз нав тарҳрезӣ ё таҷдиди назар гарданд. Ин ҳамон арзишҳоест, ки издиҳоми авомунноси фаттоҳу нусратёфта зӯран овардаанд. Ин арзишҳо моҳияти «қоидаи бозӣ», сотсиум, тӯдаҳо, «охирин одамон», ахлоқи онҳое, ки идораи мӯътадили «пода» — ро таъмин сохта, ҳама фардҳоро, ки аз суфуфи онҳо берун мешаванд, пахш менамояд. «Дар масеҳият, — зикр мекунад Нитсше, — дар нақшаи аввал ғаризаи мазлумону ғуломон меистад. Онҷо наҷоти табақаҳои поёниро меҷӯянд» (Ницше Ф. Воля к власти. М., 1994, с. 139)

Масеҳият-ин адёни хидматгузорон, ғуломон ва ахлоқи ӯ бошад — қасду интиқом ба зуҳури нерӯмандию солимии авлоди саодатманди инсон аст. Психологияи насоро — ин психологияи ғулом, ҷамъан психологияи коҳинон аст. Мафҳумҳое, ки коҳинони яҳудӣ бофтаю баровардаанд,-ин гуноҳ, ҷазо, азият, сазою қасос на ба созандагӣ,балки ба таҳкими туфайлихӯрию муфтхӯрӣ мебарад. «Наздиктарини худро дӯст бидор»- ин қабл аз ҳама чунин маъно дорад: «наздиктарини худро ором гузор». Ва ин айнан ҷузъи чунин неккирдориест, ки ба мушкилиҳои бештар алоқаманд аст».[31] Андешаҳои то андозае нешзанандаю барқосоро, ки Нитсше оид ба ахлоқу анъанаи издиҳом баён мекунад, мутафаккирони ӯро таҳлил кардаро ба нороҳатӣ тела медиҳад. Ин ҷиҳати таълимоти ӯро ҳанӯз аввали асри 20 файласуфи рус Е.Н.Трубетской дар мақолааш «Фридрих Нитсше. Очерки танқидӣ», ки дар журнали «Вопросы философии и психологии» соли 1903 ба табъ расида буд, мавриди танқид қарор медиҳад ва аз тарафи дигар шиддати баёнияҳои тундравои Нитсшеро то ҳадде, ҷомаи мусолиҳат мепӯшонад. Ҳадафи ташаккули инсоният, чун дигар намуди ҳайвон ё рӯстанӣ на дар оммаҳо ифода меёбад, шарҳ медиҳад Е.Н. Трубетской андешаҳои Нитсшеро, — балки дар он нусхаҳои нодиру ягонаанд, ки нисбат ба сатҳи умумӣ болотар баромада, пешраву раҳнамои гузаштан ба типи олии ҳаёти инсонианд… Оммаҳо ҳамчун нусхаи одамони бузург, мисли он ки дар коғази матбаа, нақши хираи лавҳаи дастгоҳи ҳарфзанӣ базӯр намудор аст, тасвир шуда, муқобилиятро ба одамони бузург анҷом медиҳанд ва дар ҳадди охир яроқу воситаи одамони бузург мегарданд.[32] Матнҳои навиштаи Нитсше халандаю нешдору талх ва ғавғоангезу ноҳинҷору захмзанандаанд ва хонандаи захмгирифта танҳо «тасвири хунини» зиндагии ин бузургвори «сарнагунсозандаи бутпарастон»-ро такрор мекунаду халос. Бале, матнҳои Нитсше захмӣ месозанд. Ба қавли муҳаққиқи шинохтаи осори Ф. Нитсше Б.Г. Соколов, ин танҳо хуни худи Нитсше аст. Зеро, ки ӯ бо хуни хеш ва ҳаёти хунборонаи худ навиштааст. Тамоми зиндагии ӯ ҷараёни пурғалаён, ошуфтагию азияту дарди бошиддате буд, ки комилан нерӯи ҳаётии ӯро вожгун сохт ва ӯро ба партовгоҳи «ҷунунияту девонагӣ» тела дод. Мавҷуди ҷисмонии ӯро машаққату азоби ҷонгудозу ҷонкоҳе фарогир буд ва худи ӯ дусад рӯзи як солро мешуморад,ки он рӯзҳо ӯро беҳузурии меъда, заиф шудани чашм ва дарди тоқатнопазири сар то ҳадде азоб медоданд,ки омадани маргро раҳоӣ аз азияту шиканҷаи дард мебинад. «Мо файласуфон, ихтиёр надорем байни рӯҳу ҷон ҳад бигузорем, чуноне ки инро мардум анҷом медиҳанд… мо бояд андешаҳои худро аз дардҳоямон тавлид сохта, модарона ба онҳо ҳар чизе ки дар мо ҳаст: хун, қалб, оташ, хушҳолӣ, ҳавас, азият, виҷдон, сарнавишту тақдири сиёҳро бидиҳем».[33] Ҳамон рӯзҳою ҳафтаҳои камшумори солимӣ Нитсше фидокоронаю хунсардона, ҳамчун эҷодкори воқеию самимӣ, андешаҳои худро ба қоғаз меандохт. Асари «ECCE HOMO. Чӣ тавр дар хештан қарор гирифт» — ро 15 октябри соли 1888 оғоз кард (рӯзи таваллудаш) ва 4 ноябр дастхатро ба анҷом расонд. Тасаввур кунед, то сактаи майнаи ӯ (зарбаи апоплексӣ), ки 3 январи соли 1889 рух дод, танҳо ду моҳе мондаасту халос. Навиштаҳою матнҳои ӯ ба мо дарду азияти ӯро, муборизаи ӯро ба хотири ҳаёт, муборизаи ӯ ба хотири салтанат ёфтан ба хешро гувоҳ аст. «Муҳаббат ба ҳаёт — ин тақрибан мутаззоди муҳаббат ба дарозумрист. Ҳама гуна муҳаббат, оид ба лаҳзаи ҷовидону абадият андеша дорад — на ҳеҷ гоҳе дар бораи «бардавомият».[34] Набояд фориғболона ва бе шавқу рағбат оид ба Нитсше навишт. Наметавон ӯро яктарафаю бе завқ, илмию кабинетӣ хонд. Нитсше файласуфест, ки услуби адабиётнигорӣ дорад, на академикӣ. Дар консепсияи фалсафии ӯ амалан ба онтология ва гносеология ҷои камтаре ҷудо шудааст. Этика ва танқиди динро афзал донист. (Инҷо бояд таъкид сохт, ки ӯ догмаҳои дини насрониро оиди табиати пургуноҳи инсон ва ба худо табдил додани Исои масеҳро танқид мекунад. Ба анъанаҳои исломӣ ва ахлоқи муҳаммаддия, ки бевосита аз рӯзгори инсони солеҳ бармеоянд, таваҷҷӯҳи эҳтиромона дошт, ки мо баъдан бо иқтибосҳо аз худи Нитсше ин андешаро тасдиқ менамоем). Маҳз ҳамин фаслҳои фалсафааш ӯро машҳур сохт ва нақши ӯро дар таърихи фалсафа муайян намуд. Омӯзиши Нитсше ва навиштан дар бораи ӯ эҳсоси бархурди тарафайн ва сӯзиши аксро талаб мекунад. Нитсше ба ҳамэҷодию ҳамандешегӣ даъват намуда, хонандаро ба худ мекашад, маҷбур месозад, ки на танҳо «чашмандозӣ» кунед, балки онро амиқан назар кунед. Хонанда эҳсос мекунад, ки Нитсше ҳар андешаю идеяи ба қалам додаашро бо азияту шиканҷаи тоқатфарсое тавлид месозад. Ва беҳуда нест, ки раванди тавлиди андешаҳоро ӯ ҳолати ҳомилагии эҷодкор медонад. «Чӣ чизе манро такягоҳу мададгор аст? Танҳо ҳамеша ҳамл. Ва ҳар вақт, бо пайдоиши (зуҳури) таълифоте ба олам, ҳаёти ман дар қили мӯе овезон меистад».[35] Маърифат сохтан ё пазируфтани андешаи муаллифе чун Нитсше хонандаро ба сӯи ҳамфикрию эҷодкорию шарикӣ ба ҳамин эҷодиёт раҳнамун месозад. Муҳаққиқин ба он ақидаанд, ки муҳим нест Нитсше чӣ гуфтааст, балки он аст, ки ӯ инро чӣ тавр гуфтааст. Инҷо чанд истиораи ӯро аз асари «Ҳикмати талх» меорем, ки қобили таваҷҷӯҳ аст: «166. Ба ҳар кас хостаашро додан, чунин маънӣ дорад: адолатхоҳӣ ва ноил шудан ба бесарусомонӣ; 250. Камбӯдиҳои мо беҳтарин устодони моанд: аммо ба устоди беҳтарин ҳамеша носипос хоҳӣ монд; 254. Барои каси танҳо ҳатто ғавғою мағал ҳам таскинию тасаллият меорад; 304. Фарҳанг — ин танҳо пӯсти тунуки себеро мемонад, ки бесарусомонии тафсону доғгардидаро печонидааст». Ба ин ва даҳҳо андешаҳои Нитсше метавонӣ мувофиқ набошӣ ва ҳато ӯро қабул накунӣ. Вале инкори Нитсше ҳаргиз наметавонад муҳимтарин ҷузъиёти ҳаёти ӯро — яъне холисӣ, оштинопазирӣ, воқеъбинӣ, хоҳиши то ҳадди охир рафтанро, мавриди беэътирофию напазируфтан созад. Ҷодае,ки ӯ раҳсипор буд, роҳ ба сӯи ҳадди интиҳо буд ва тасодуфӣ нест, ки то ҳадди ниҳоии имкониятҳои нерӯи инсонӣ меҳнат карда ба ҳадди хавфноки ниҳоӣ меравад ва ӯро даҳ соли ҷунунӣ дар охири ҳаёташ интизор аст. Яке аз симоҳои шинохтаи фарҳанги Россия П.Струве оид ба ҳамин масъала менависад: «Нитсше хиради ҷасур ва бошуҷоат аст ва ман фикр мекунам, ки ба ӯ даст задан ва аз ошноӣ ёфтан ба беҳтарин рангинкамони андешаҳои ӯ набояд хавф бурд. ӯ танҳо одамони хело ҳам заифро, ки тиннату аслияташон аллакай ба декадент ва бандагию ғуломӣ маҳкум шудаанд, гумроҳ месозаду халос».[36] Фридрих Нитсше файласуфе дар шеър ва шоире дар фалсафа, шоири ҳакими шайдою маҷнунгашта, ки дар осораш нидоҳои шатҳгӯёнаю ошуфтанаворо тараннум мекунад, набояд мавриди истеҳзо ё хӯрдагирие қарор гирад. Ҳатто мунаққиди ӯ Е.Н.Трубетской, дар мақолаи болотар зикршуда заҳмати воқеии ӯро қадр карда, таъкид мекунад: Нитсше дар фалсафа қабл аз ҳама ҳақ баровардани фард ё ширкати фаъолиятноки ӯро дар раванди таърихӣ меҷӯст. Ва гӯё ба тасдиқи ин Мирзо Бедил «узри ҳарзадароён бипазир, бар ғафлаткаломон хӯрда магир»-ро гуфта бошад. Нитсше тавассути истеъдоди беназири хеш қабатҳои ирратсионалии ғанабрафтаи фарҳанги аврупоиро ба изтиробу ҳаяҷон овард.ӯ ҳамон мутафаккирест, ки дар эҷодиёт ва тақдири шахсии ӯ ҳодисоти драмавии «давраи гузариш»- охири қарни 19 ва арафаи қарни 20 нақш гузоштааст. Аз тарафи дигар Нитсше идомадиҳандаи мустақилназари фалсафаи классики Ғарб аст, ки эҷодкорона ва комилан соҳибкасбона манобеъ ва оғози фарҳанги Ғарбро (чӣ замони аттиқа ва чӣ асрҳои баъдӣ) амиқтар мулоҳиза карда, марҳилаҳои муҳими ташаккули масеҳият, Замони Эҳё ва Замони Навро ба назари хоси хеш арзёбӣ кардааст. Бархӯрди ин тамоилҳои мухталифбунёд баёнгари офаридаҳои гуногунсамт ва мутазодди эҷодиёти худи Нитсше ва аз тарафи дигар боиси таъсири ихтилофангези он аст. Андешаҳои Нитсше таҳаввули хешро аз марҳилаи эстетизатсияи романтикии «азнавбаҳогузории тамоми арзишҳо» ва интиқоди «нигилизми аврупоӣ» ба сӯи консепсияи ҳамаро фарогирандаи волюнтаризм ва перспективизм тай намудааст. Карл Лёвит менависад: «Нитсше танҳо як роҳи муборизаро мебинад, яъне қабули он. Танҳо нигилизмро танқид намуда, ҳама зинаҳои онро пушти сар намуда, аз он боло шуда ва танҳо ин роҳро тай намуда, метавон ба бартараф намудани он ноил гашт».[37] ӯ шоҳиди бевоситаи пайдо шудани ин падида — «нигилизми аврупоӣ», ки нимаи дуюми қарни 19 авҷ гирифт, мебошад. Нитсше онро «мантиқи то охир фикр намудаи арзишҳо ва идеалҳои мо» меномад. Мавзӯи муҳимтарини он арзёбии чунин мафҳумҳое аз қабили мақсад, ягонагӣ ва ҳақиқат аст, ки ҳамчун хосияти асосии «ҳастӣ» баромад мекунанд. Ғайр аз ин Нитсше оид ба нигилизме ҳарф мезанад, ки ногузирӣ, ҳамаро фарогирӣ ва мутлақ будани он чун тарафи баръакси он муборизаи ҳамешагии инсони аврупоӣ ба хотири озодӣ- аз мақому таъсири рӯҳониён ва сохторҳои иҷтимоӣ, зуҳур мекунад. Аз ин мавқеъ Нитсше нигилизмро ихтиёрона, ҳамчун тақдири шахсии хеш қабул намуда, кӯшиш дорад онро ҳамчун «фалсафаи минбаъда» бартараф созад. Қобили зикр аст, ки баҳогузории нигилистию риндии Нитсше оид ба баъзе саҳифаҳои таърихи фарҳанги аврупоӣ ва ришханд задан ба соире аз мутафаккирони гузашта хонандаро ба ҳолати раъшаю ларзишонае гирифтор месозад. Андешаҳои нигилистии ӯ ибораҳое дорад, ки онҷо ахлоқ ва гуманизми классикӣ мавриди тамасхӯр қарор мегирад. А.В. Персев асаре дорад бо номи «Андешаҳои маҳзунонаи файласуф» ва онҷо андешаҳои нигилистии Нитсшеро, ки ахлоқ ва гуманизми классикиро мавриди тамасхур қарор медиҳад, таҳлил мекунад. Яке аз бобҳои ин китобро паёми моҳвораи Донишгоҳи Москва ба номи М. В.Ломоносов нашр кардааст, ки андешаҳои нигилистии Нитсшеро иқтибос меорад: «Назарияи ахлоқӣ — сафсатаи Канти пиронсол…», «Оҳ, Волтер! Оҳ инсонпарварӣ…оҳ заифақлӣ!» ё ин ки «Ин рондашудаҳои ҷамъият, ин таъқибшудагони ҳамешагӣ, бадқаҳрони заҳрзананда… ин Спиноза ва Ҷордано Бруно дар ҳадди охир қасосгирандаю заҳрзананда мешаванд».[38] Ҳатто Афлотуну Суқрот, Августину Гегелро, ки ҷараёни ба хирад бунёдёфтаи ташаккули оламро таъкид мекунанд, мавриди интиқод қарор медиҳад. Ба хирад мувофиқ будани рӯйдоду ҳаводиси оламро, ки асосгузорони адёни маъмулии олам ва ҳакимони бостонию баъдӣ таъкид мекарданд, Нитсше танҳо чун дурӯғ ва хукми ботил арзёбӣ мекунад. Ва табиист, ки ҳар муқаррароту лоиҳасозие, ки хаёли бофтаю тахмини беасосу дурӯғ аст, аз нигоҳи Нитсше наметавонад ба ахлоқ созгор бошад. «На Ману (Монӣ- бунёдгузори монавия), на Афлотун, на Конфутсий, на муаллимони яҳудияву масеҳӣ ҳеҷ гоҳе дар ҳуқуқу ҳақонияти хештан ба дурӯғ шак надоштанд. Онҳо ба ҳуқуқҳои тамоман дигар низ шубҳа надоштанд… Инро (ҳамин андешаро. Ф.А.) ба тасвиб расонида, мумкин аст чунин гуфт: тамоми воситаҳое, ки то ҳол мебоист инсонро хушахлоқ созад, комилан берун аз ахлоқ буданд».[39] Таваҷҷӯҳ кунед, ки Нитсше афкори конфутсионӣ, яҳудияю масеҳият ва ақоиди Афлотун-бузургтарин файласуфи аттиқаро ҳамчун таълимоти дур аз воқеияту ҳақиқат баҳогузорӣ мекунад, вале ба муқаррароту низоми таълимоти исломӣ дар ҳеҷ куҷое хӯрдагириеро раво намебинад. Ба таҳаввули ҷомеаи инсонӣ ва маданияти ҷаҳонӣ назар андохта Нитсше интеллект ва тахаюлро ҳамчун хосияти асосии «намуди ҷисман заифи биологӣ» (яъне инсон) тавсиф мекунад, ки инсон онро инкишоф дода, вазифҳои амалиеро, ки бунёди онро қобилият ёфтан ба ҳаёт ташкил мекунад, ӯҳдабароӣ кунад. Рӯ овардан ба хирад ва ҳақиқатро танҳо маҷбурсозии ҷисмонӣ ва таъсиррасонии як шакли ирода ба иродаи дигар медонад. Далеловарии ратсионалӣ, умуман ҳама гуна мулоҳизакорӣ, мувофиқи андешаи ӯ ҳамон вақт аҳамият доранд, ки ба хотири зуҳури иродае сафарбар шуда, барои васеъ шудани нерӯи хеш нигаронида шудааст. Ҳама мубоҳисаю мунозираҳои фалсафӣ на ба хотири ҳақиқат, балки барои тобеъ сохтани иродаи ғайрие ба иродаи хеш кӯшиш ба харҷ медиҳад. Ин ба мулоҳизаҳо оид ба арзишҳо, ҳукмҳо доир ба олами объективӣ дахл дорад. Ҳамаи ин моҳияти «тавзеҳдиҳиест», ки дар паси он кӯшиши нигоҳ доштани шакли муайяни ҳаёт қарор дорад. Нитсше танқиди метафизикаро ба танқиди забон алоқаманд месозад. Таҳияи «воситаҳои фарҳанг», аз қабили забон ва мантиқ ба таҳрифу ғалатсозии принсипҳои воқеият мебарад, ки ба мушобеҳияту айнияти ҳаводисот асос ёфтааст. Ҳарчанд, тафаккур аз забон ҷудонопазир ҳам, ки бошад, вале забон ноилоҷ воқеиятро таҳрифу ғалат месозад. Воқеиятро ҳамчун ҷараёни бенизоми ташаккул баррасӣ намуда, Нитсше беқиёсии схемаҳои категориалии эҷодшудаи образи забонии оламро бо вазъи воқеии мавҷуда ифшо сохта, ноқобилии забонро, инчунин тафаккурро зикр мекунад, ки берун аз забону тафаккур донише дода наметавонанд. Итминони Нитсше ба табиати сохтакоронаю қалбакии забон ва тафаккури бохирадона, дар бунёди назарияи ӯ оид ба афзалияти амал ва ирода бар ҳамаи сифату хосиятҳои дигар қарор дорад.Бо ёрии сухан-истиораҳо одамон аз аввал бенизомиеро, ки дар тасаввуроти таҷрибаи хому нимкола нақш гузоштаанд, ба муназзамият медароранд. Истиораҳои тасодуфии тадриҷан «шахшуда»-ю қолабӣ гашта, манбаи пайдоиши он фаромӯш мегардад ва дар рафти истифодаи бениҳоят зиёд ба «мафҳумҳо» табдил меёбанд. Ин мафҳумҳо берун аз фард шуда, ҳамчун мафҳумҳои кулл (универсалияҳо) пазируфта мешаванд ва гӯё кафили мавҷудияти ҷомеа гашта, имконияти «муоҳидаю мусолиҳа» — ро ба аъзоёни ҷомеа фароҳам меоранд. Тафаккури инсон тамоили маҷозӣ дошта, рамзиёт инсонро ба воқеият алоқаманд месозад. Дар заминаи ҳамин андеша Нитсше ноқобил будани мафҳумҳои илмиро дар алоқамандӣ ба воқеият баррасӣ мекунад. Мувофиқи андешаи ӯ сабаб, муназзамият, нисбият, шумора, қонун, озодӣ, асосу бунёд, мақсад ва дигар категорияҳо моҳияти ҳарзагӯӣ буда, ба олам пайванд сохтани он танҳо асотире асту халос. Ташаккули ирратсионалии олам, ки ҷараёни беҳадафу бесабабу бемақсад аст, ногузир дар таълимоти Нитсше ин мафҳумҳои фалсафаи классикиро сарфи назар мекунад. Дар назарияи маърифат Нитсше идеяи «перспективизм» — ро инкишоф медиҳад, ки ба ҳамин маъно шарҳ меёбад: бо таъсири ҳавасу талаботҳо инсон оламро бо тарзи муайян шарҳ медиҳад, зеро ки ҳамагуна ҳавас «намуди маълуми ҳокимиятхоҳӣ» аст, ки дурнамои (перспективаи) худро ба болои дигар ҳавасу завқҳо бор карданӣ мешавад. Инчунин, субектҳои гуногун ба як чиз баҳогузории зиёде медиҳанд, ки ҳеҷ кадоми онҳо ноҳақии хешро қабул надоранд ва ҳаққонияти танҳо худро эътироф мекунанд. « Ҳар як маркази нерӯю қувва, тамоми олами боқимондаро аз мавқеи хеш тарҳрезӣ кардаю лоиҳа месозад.» Нигилизми Нитсше мавқеъ ва идеяи умумии Шопенгауэр — «бемаъноӣ»-и оламро пуштибонӣ кардаю идома дода, муқобили ғурубу хомӯш сохтани «ирода ба ҳаёт» исён бардошта, нигилизмро ҳамчун «аз нав баҳогузории ҳамаи арзишҳо» таҳким бахшида, онро яке аз роҳҳои рафъи ахлоқи «ноқобил ба ҳаёти» масеҳият ва ҳамчун марҳилаи раҳоӣ аз тахаюлоту образҳои маъмулии гуманизм дар ҷараёни ҳаракат ба сӯи «фавқулодам», ки «дар он тарафи некию бадӣ»меистад, арзёбӣ мекунад. Ҳамин тавр дар фалсафаи Нитсше идеяи «Фавқулодам» намоён мегардад, ки маҳз ҳамин идея, баъдтар ва ҳатто имрӯзҳо ҳам мавриди мубоҳисаҳои мухталифоҳангу ихтилофмазмун аст. ӯ дар асари «Чунин гуфта буд Зардушт»-и худ менависад: «Инсон-ресмонест, ки байни ҳайвон ва Фавқулодам кашида шудааст, ресмонест, ки болои вартаи бетаге қарор дорад».[40]Ин роҳест, ки хавфнок, роҳест, ки ба ақиб назар натавонист кардан, ҳатто тарсидану истодан хавфнок аст. Инсон танҳо пулест ва наметавон гуфт, ки ӯ мақсад аст. Инсонро ба хотири он бояд дӯст дошт, ки ӯ ҳам гузаштан асту ҳамзамон ҳалокат. Нитсше ба аксари қаҳрамонҳои асотирию динӣ, таърихӣ ва симоҳои фарҳанги умумиҷаҳонӣ шинос буд, вале ӯ маҳз ба хотири тавзеҳи идеяи «фавқулодам»-и хеш Зардуштро интихоб мекунад. Дар миёни ҳазорон қаҳрамонҳои гузаштаи инсоният интихоби Зардушт ва зардуштия – ин оини форсиёни қадим бесабаб набуд. Усули имон доштан ва таълимоти Зардушт дар робита ба мақоми инсон дар кайҳон комилан ҷавобгӯи андешаҳои Нитсше буд. Худи Нитсше зикр мекунад, ки ибораи Зардушт «малакаи камондорӣ ва рост гуфтан»-ҳамчун ифодаи мардию мардонагӣ таваҷҷӯҳи ӯро ҷалб кардааст. Зардушт шуҷоатро дар ҷанг, ҳақгӯиро новобаста ба талху воҳиманок буданаш, тарғиб мекунад. Дар мактубаш ба Э. Роде менависад, ки дар навиштани китобаш оид ба Зардушт ӯ ҳамчун мутахасиси филологияи классикӣ аз тамоми нозукиҳои забони олмонӣ истифода бурда, ҳатто ин забонро такмил сохтааст. «Ба назарам чунин менамояд, ки бо ин Зардушт ман забони олмониро комилтар сохтам. Услуби ман-рақс аст; бозии таносуби мухталиф, дар айни ҳол тамасхуру рафъи ҳамин ҳамоҳангию мутаносибист».[41] Албатта Зардушти воқеӣ аз Зардушти Нитсше, ки ҳакими форсро мунодии ҳақиқатнигории хеш пазируфтааст, фарқ дорад. Зардушти Нитсше ин муждадиҳандаю пайғомовари идеяҳо ва ҳамсафарест, ки ба самти сайре мебарад, ки истгоҳи ниҳоияш – фавқулодам аст. Бояд гуфт, ки Зардушт на фавқулодам, балки ҳидояткунандае ба сӯи фавқулодам аст. Гумон меравад, ки Зардушт ғолибан ба фавқулодам боло хоҳад шуд, вале ин берун аз сарҳади китоб аст, ҳамон замон аст, ки ҳаким охирин дилбастагию ихлосу муҳаббаташро, охирин «одамият, беҳад одамият»-ро бартараф сохта, ба сӯи фавқулодам гом мениҳад. Дар тасаввури Нитсше ин ҷодаи бисёр мутазод аст ва метавонад ботилу тахаюлӣ намояд. На ҳамаи бузургон ба сӯи фавқулодам боҷуръатона қадам зада, қуллаи ниҳоии онро фатҳ мекунанд. Одамони тасодуфӣ низ мехоҳанд, дар сафи бузургон бошанд. Баъзан ин бузурманишон худро қалбакӣ ба ҳисоби фавқулодам дохил месозанд. Дар робита ба омӯзиши равонияту ҳуввияти ин одамон, Нитсше барҳақ хешро равоншинос арз медорад ва майлони андешаҳои ӯ аксаран бозгӯи воқеии итминони ӯст. ӯ зикр мекунад, ки дар роҳи дарёфти бузургӣ бештаре аз одамон сифатҳои бузургии худро аз даст дода, побанди хаёлоти ботил мегарданд. Ба тавсифҳои маддоҳона чунон одат мекунанд, ки ҳатто ҳамеша интизории ҳамин мадҳияҳоро мекашанд. Хело ҳам мушкил аст, барои онҳое, ки чунин одамонро сарфаҳм рафтанӣ мешаванд. «… аз дасти маддоҳони сармаст хӯрдани «эътиқод ба хештан»; чӣ азиятест барои онҳое, ки танҳо як маротиба мехоҳанд ин эҷодкорони бузург ва умуман одамони бузургро пай баранд».[42] Ё ин ки дар роҳи иртиқои бузургии хеш дигаронро зери пой гузошта, ба тақдиру қисмати онҳо бепарвою бетарафанд. «Инсоне, ки ба бузургӣ талош дорад, ба ҳар нафари дар роҳи ӯ дучоромада чун воситае, ё чун таваққуф ё монеият — ё ин ки чун бистари мувақатие барои роҳат назар меандозад.»-таъкид мекунад Нитсше. Беҳтарин таҳлили равонияти бузургманишону мансабталошонро Нитсше анҷом дода, ҳаракат ба сӯи фавқулодамро, ин ҳаракат ба сӯи худмуқаррарсозӣ, ҳаракат ба сӯи танҳоӣ медонад, ки онҷо дӯстону пайравон нест. Дар «Чунин гуфта буд Зардушт» мо ибораи зайлро аз Зардушт мешунавем: «Агар хоҳед, ки маро дарёбед, бояд манро аз даст диҳед». «Сароғози ман аз анҷом хезад» — гуфтани Зардушт низ ба ҳамин маъност.   Сарояндаи фавқулодам на дар бораи зӯроварӣ, балки дар бораи худмуқаррарсозӣ ҳарф мезад. Роҳ ба сӯи фавқулодам – ин на роҳи худсозӣ бо истифода аз заифону бечорагон, балки роҳи мубориза ба ҳарифи ягонаю сазовор — бо хештан аст. Одамони пастфитрат мехоҳанд бузургии хешро дар тасарруфи иродаи дигарон ҷӯянд. Онҳо қасосгиру интизори лаҳзаи муносибанд. Рӯзҳои муқаррарӣ аз дигарон фарқ намекунанд, вале ҳамон вақте, ки устувории «иродаи» муқарраргаштаи муҳиту замонашон «ба ҳокимият» заиф гашт, ё итминон ёбанд,ки ҷинояту амали нопокашонро касе намефаҳмад, тинати бадкирдории хешро барқвор нишон медиҳанд. Вале хушбахтона ҳар қадаре, ки онҳо бераҳманд, ҳамон қадар онҳо тарсӯю ваҳмгирифтаю дар ҳаросанд. «Бисёранд одамони бераҳме, ки барои бераҳмӣ тарсӯю буздиланд».[43] Нитсше роҳ ба сӯи фавқулодамро бо тарзи тамсилу аллегорӣ ба қалам медиҳад. Рӯҳ дар аввал шутур мегардад ва шутур бидуни шубҳа ҳама вазниниҳоро бар дӯш дорад. Ҳар қадаре бор вазнин бошад, ҳамоно беҳтар аст. Чунки нерӯи шутур маҳз ба хотири бурдани вазниниҳост. Агар дар назарияи маърифати Френсис Бэкон таассуб ҳамчун монеаи маърифат дар шакли шабаҳи бозор тасвир шавад, дар андешаи Нитсше таассубу ваҳм, ана ҳамин вазнинии бору боғоҷ аст. Табиист, ки бори шутур-бори худи ӯ нест. Балки борест, ки ба ӯ мегузоранд. Тасаввур кунед, ки бар души инсон чӣ азиятҳою машаққатҳое гузошта мешаванд, ки маҳсули гузаштаю имрӯза буда, аслан фароҳам омадани он ба инсони мушаххас ҳеҷ алоқамандие надорад. Танҳо азияту шиканҷаи сарбориест, ки мавҷуди инсонро пахш мекунад ва моҳияти ӯро фано месозад. Зинаи дигар тавлиди шер аз рӯҳ аст ва ҳадафи он кӯшишест ба хотири дарёфту запти озодӣ. Дар ин ҷодаи дарёфти озодӣ мубориза ба муқобили аждаҳои бузурге идома меёбад. Дар ҳар пулакчанақши пӯсти аждаҳо навишта шудааст: «Ту муаззаф ҳастӣ!» Аждаҳо ин рӯҳи вазнини ҳамон борест, ки ба шутур мегузоранд. Вале шер танҳо сарбоз аст ва сарбоз ҳамон вақт моҳияте дорад, ки муқобилият ва душмане онҷо бошад. Ба пирӯзии шер душман нобуд мешавад ва агар шер ҳамчун шер боқӣ монад, чизи созандаю тавсиъадиҳандае нахоҳад эҷод кард. ӯ танҳо метавонад харобу вайрон созад. Дар сатҳу зинаи охирин, рӯҳ ба тифли кӯчак табдил меёбад. Ҳадафи фавқулодам — ин на мубориза ба «муқобиле», балки тавлиди нав аст. Рамзи тифл на танҳо фаромӯш кардани вазниниҳо, азияту шиканҷаҳо, балки тавлиди наву ҷадид аст. Яъне тавлиди арзишҳои нав — дар лавҳаю манзараи нав. Тифл — ин «Бале» — и муқаддас аст, бидуни инкору иштибоҳ. Нерӯи нави тасдиқу муқаррар ва ҳоким. Роҳи мушкил ва пуразоб ба сӯи фавқулодам пайдарҳам ҳама вазниниҳоро, ки ба сӯи машаққатҳо моро тела медиҳад, бартараф кардан аст. Дар ин ҷода фард бояд «таассуби» хирад ва шаклҳои ҳаётро, ки ҷиҳати априорӣ ва иҷборӣ доранд, рахна созад. Дар ҳамин ҷараён идеяи «бозгашти абадӣ»- Нитсше аз худ дарак медиҳад, ки ба ногузирии азнавтаваллудёбии ин ё он шакли ҳаёт ва таҷриба далолат мекунад. Ин идеяи фаталистӣ дар ҷаҳонбинии Нитсше ба идеяи фавқулодами ӯ то андозае муқобил истода, қабл аз ҳама ба зарурати рафъи (аз ҷумла ба воситаи низоми муайяни тарбия) бештаре аз сифатҳои инсонӣ, аз қабили хусусиятҳои эҳсосӣ, тавассути «аниқ» сохтани муроқиба барои эҷод намудани шаклҳои комилтари ҳаёт, ишора мекунад. Олам дар ҷараёни ташаккул беҳадаф муқаррар шуда, идеяи «бозгашту даврзании абадии ҳамон як чизе» — ро мушаххас месозад. Идеяи «бозгашти абадӣ» — ро метавон ҳанӯз дар андешаҳои пифагориҳо дарёфт намуд, вале Нитсше ин идеяро дар робита бо «ирода» таҳлил мекунад. Ирода дар бунёди олам қарор дорад, ки ба маънои гуногун -ҳамчун теъдоди нерӯи ҳаракатдиҳандаи «ташаккул», воқеияти имманентӣ, ҳамчун «мавҷуде» («сущее») дар рафти камолоташ, ҳамчун ҳавас, эҳсос, аффект бо ҷилваҳои гуногун; ҳамчун «ирода ба ҳокимият», ирода ба васеъ шудани паҳноияти худи «Ман», ирода ба дахолату ирода ба дохилшавӣ ва ғ. тавзеҳ меёбад. Дар ҳуввияти инсон «ирода ба ҳаёт» ин ҳамон «ирода ба ҳокимият», инстинкти (ғаризаи) худнигаҳдорӣ дар мубориза ба хотири мавҷудияту ҳузур доштан аст. Идеяҳои Дарвинро ба ҷомеаи инсонӣ низ нисбат дода, муборизаи инсонро ба хотири мавҷудияташ дар рӯҳияи интихоби табиӣ тасвир месозад. Бартараф намудани арзишҳои кӯҳан, ки тобеъу тасарруфи мафтунияти издиҳом аст, амали қотеонаю ҷасуронаро тақозо дорад. Амали беиштибоҳи фавқулинсон фавқулақлона аст, ки дар баъзе осори Нитсше ин фавқулоқилӣ ба инстинкт (ғариза) ва савқи табиӣ табдил меёбад. Беиштибоҳияти ғариза, ки инсон онро гум кардааст, бояд дар фавқулодам аз нав барқарор гардад. Фавқулодам, ки фавқулоқилиятро соҳиб аст, аз низоми арзишҳои кӯҳан берун шуда, дар лавҳаи ҷадид арзишҳои навро хоҳад навишт. Арзишҳои фавқулодам — ин ҳамон арзишҳоест, ки ҳаракатро ба пеш таъмин намуда, инсонро мутобиқ ба баланд шудани ирода ба сӯи салтанат ё ин ки мувофиқи таъиноти воқеияш ҳидоят месозад. Ҳамин тавр, ҳанӯз дар ибтидои анъанаҳои навини аврупоӣ, аз замони Рене Декарт инҷониб, тамоили назари шубҳа гузоштан ба арзишҳо ва аз сари нав дида баромадани бисёре аз муқаррароти фарҳанги иҷтимоӣ, мавзӯи мубоҳисаи системаҳои фалсафӣ буд. Агар Огюст Конт анъанаи гузаштаро манфӣ, теологӣ ё метафизикӣ арзёбӣ кунад, Людвиг Фейербах бошад, дини наверо тарҳрезӣ мекунад, ки ба куллӣ арзишҳои анъанавиро ба шубҳа мегузорад. Карл Маркс дар «Тезисҳо оид ба Фейербах» баёнияи машҳури худ : «Файласуфон танҳо бо тарзҳои гуногун оламро шарҳ медоданд, вале гап сари он аст, ки ин оламро тағйир бояд дод»- ро дар роҳи вайрон сохтани «олами кӯҳан» пешниҳод мекунад. Фалсафаи Нитсше бошад, ба қавли Е.Н. Трубетской даъвати тундгаронае ба замони муосир буда, эътирози сахте ба муқобили ҳамаи он чизе ки инсони муосирро иҳота кардааст, инчунин муқобили эътиқоди динӣ ва идеяҳои фалсафӣ, муқобили илму санъати муосир аст. «Фалсафаи ман,-мегӯяд ӯ,-дар худ андешаи зафаровареро фаро гирифтааст, ки бояд ҳама дигар образи андешаҳоро вожгун созад».[44] ӯ зикр мекунад, ки фалсафаи ӯ на ба ҳама, балки танҳо ба интихобшудагон – «фавқулинсонҳо» нигаронида шудааст. Вақти худро барои «коркарди оммаҳо» сарф накарда, ҳама гуна популизмро. (шӯҳратхоҳиро) бо истифода аз «ҳақиқатҳои» анъанавии масеҳӣ, сарфи назар мекард… Мавзӯе, ки таваҷҷӯҳи ҳамагонро ҷалб намуда, дар робита ба он осори Нитсшеро «харобсозандаи эътиқод ба худованд» эълон мекунанд, муносибати нисбии ӯ ба масеҳият аст. Ва ибораи «худо фано шуд», ки Нитсше борҳо таъкид мекунад, боиси маломатҳои чӣ аҳли дин ва чӣ эҷодкорон гаштааст. Бояд зикр намуд, ки ибораи «худо фавтид» — и Нитсше ҳаргиз ба худованди ягонаю тавҳидии мо, ки аҳли муваҳҳид мепарастанд, алоқаманд нест. Баръакс Нитсше ҳама хаёлоти соддалавҳонаро оид ба мавҷудияти худо, ки аҳли адёни ғайриисломӣ боло бардоштаанд, мавриди тамасхур ва интиқод қарор медиҳад. Аввалан, назари аҳли масеҳиро, ки аз пайғамбар Исои Масеҳ худо оростанд ва мафҳуми «падархудою писархудо» — ро бофта баровардаанд, билкулл қабул надорад. Ҳамон андешаеро, ки ҳанӯз баъзе аз мутафаккирони асримиёнагию баъдӣ, хусусан Пийер Абеляр дар сӯҳбаташон бо архидиакони реймсӣ Алберик (дар асари «Таърихи мусибатҳои ман») ва иқтибосу далели овардаи Абеляр аз «Троитса» — и Августини муқаддас, ки онҷо боэҳтиёт ва пардапӯшона оид ба шӯбҳа гузоштани назарияи воҳиди салоса («сегона будани худованди воҳид» дар «Пролог» к «Да и Нет») ҳарф мезанад ва Гегел дар осори ба масеҳият бахшидааш баён доштанд, аз ҷониби Нитсше хело боҷуръатона ва рахшандаю оштинопазирона садо медиҳад. Ибораи ӯ ба ин маъност, ки андешаи устуворгаштаи масеҳият оид ба худо, тасаввуроти издиҳом дар бораи ахлоқу арзишҳои масеҳӣ танҳо далолати он аст, ки чунин тахаюлот фано ёфтааст ва худое, ки онҳо дар назар доранд, мурдааст. Дар робита ба фано шудани тасаввуроти ботил оид ба худои худсохт Нитсше доир ба «сояи Буддо» дар ғоре нақл мекунад, ки чанд садсолае эътиқодмандонро ба тарсу ваҳм меовард. Дар рафти андешааш оид ба хаёли ваҳмангез будани ин соя, таъкид мекунад, ки чунин худо танҳо хаёлоти ваҳмангезест ва баъди рафъи тасаввурот инҷо ҳам «худо»- албатта худое, ки дар тахаюлоташон одамон бофтаанд, фано хоҳад ёфт. Дар ҷои дигар ӯ аз саргузашту саргардонии ҷавони ҷунуние ҳикоят пеш меорад, ки дар ин ривоят ҷавони ақлгумкарда ба сӯи издиҳом рафта, бозпурси худояшро мекунад, ки ӯро бо тамоми дарду ранҷҳо ва мушкилиҳояш танҳо гузоштаю рафтааст. Издиҳом ба ҷавон ҷавоб мегӯяд, ки «худо инҷо буд ва ҳоло рафтааст» ё «худо мурдааст» ва ғайра. Нитсше ҳикоят мекунад, ки ҷавон ба дурӯғи одамон бовар карда, фиғон мебарорад, ки онҳо худои ӯро куштаанд ва бори чунин гуноҳи вазнин бар дӯши онҳост. Масъалаи дар миёни инсонҳо ҷустани нури худовандӣ хоси анъанаи тасаввуроти шарқӣ буд, ки Нитсше аз он хело хуб огоҳ буд ва дар баёни ҳамин ривоят оид ба хира шудани таҷаллии нури худовандӣ миёни издиҳоми ҷоҳилу якхелу якнавохт посух медиҳад. Ё ин ки дар «Чунин гуфта буд Зардушт» парастиши худо дар образи хар аз ҷониби пирамарде, ки ӯро Зардушт хело сарзаниш мекунад, тасвир мешавад ва тасаввуроти соддаю «худои худсохти» одамонро, Нитсше мавриди интиқоди хеш қарор медиҳад. Муносибати Нитсше ба анъанаю таълимоти исломӣ хело ҷолиб аст ва беҳтар мебуд аз ҷониби худи Нитсше нақл кунем. Таваҷҷӯҳи ӯро маданияти тараққикардаи исломии то ҳуҷуми муғулҳо (хусусан дар манотиқи Осиёи Сағир) ҷалб мекунад, ки борҳо ҳадафи ҳамлаҳои харобкоронаи салибдорон гашта буд. Ҳамин тавр дар асари «Антихрист» чунин мулоҳизаю ҳукмҳоро мехонем: «Масеҳият ҳосили фарҳанги аттиқаро, баътар бошад ҳосили фарҳанги исломиро нобуд сохт. Фарҳанги муъҷизаосо ва ҳайратангези мавританӣ (исломӣ — А. Ф.), ки моҳиятан ба мо бештар қаробат дорад ва дар муқоиса ба Рим ва Юнон, аз эҳсосу завқи мо ҳарф мезанад, помол гардид. (Ман нахоҳам гуфт, ки бо чӣ пою қадаме…). Салибдорон баъдҳо он чизеро нобуд сохтанд, ки беҳтар мебуд, пеши он дар турбате мехобиданд, — маданиятеро нобуд сохтанд, ки дар муқоиса ба он қарни нӯздаҳи мо хело ҳам ғарибонаю фақирона, бисёр ҳам «дермондаю таъхиркарда» аст, …албатта онҳо ғанимате мехостанд: Шарқ хело сарвате дошт… Аммо ҳиҷолат набояд кашид (яъне аз ин ҳукм — Ф. А). Походҳои салибӣ танҳо роҳзании усули олие буд, на чизи дигаре!» ӯ даъват ба амал меорад, ки олмониҳо бояд ба олами ислом дӯстӣ кунанд ва таъкидҳои Фридрихи бузургро, ки мехост бо аҳли ислом дӯстиро қоим бахшад, ба некӣ ёд мекунад: «Ҷангу хусумати теғзане ба Рим! Сулҳу дӯстӣ бо ислом: чунин эҳсос мекард ва чунин амал мекард, ҳамон рӯҳи бузургу озод, нобиғае миёни императорҳо — Фридрихи дуюм». Исломро ӯ дини покизакорону равшанзамироне медонад, ки ба воқеияти аҷсоми инсонӣ муносибати махсуси эҳтиромонаеро раво мебинад. Рӯҳи мардиятро, ки онҷо идомаи наслҳо дар ҷои аввал аст, тавсиф мекунад. Дар сурате, ки масеҳият ҳувияти мардиро пахш сохта, нафси ҷисмонии инсонро ба ҳеҷ баробар мекунад. «Дар масеҳият самимияту ошкор гуфтан камӣ мекунад: маҳали торик ва паскӯчаю тангкӯча — ин мувофиқи рӯҳи ӯст. Ҷисм инҷо ҳақиру нафратомез буда, беҳдошти озодагӣ (гигиена) ҳамчун зҳсосият инкор мешавад; калисо ҳатто ба назофату покизагӣ кароҳату бадбинӣ дорад аввалин иқдомоте, ки масеҳиён баъд аз ронда шудани маврҳо (яъне, мусулмонҳо. Ф. А.) анҷом доданд», — менависад Нитсше. (Ф. Ницше. Соч. Том 2, с.689 – 690.).

Мавзӯи дигаре, ки борҳо мавриди мубоҳисаю мунозираи муҳаққиқон гаштааст, ин мавзӯи ба яроқи идеологии фашизм табдил ёфтани фалсафаи нитсшеанӣ аст. Дар адабиёти фалсафии шӯравӣ ба Нитсше ва осори ӯ аз мавқеи муносибати синфӣ ва идеологияи ленинизм баҳои ғайриодилона гузошта, фалсафаи ӯро ҳамчун таълимоти инсонбадбинона, буржуазию реаксионӣ тавзеҳ доданд. Масалан, назарияи «ирода ба ҳокимият» — и ӯро, ки сирф тавсифи воқеъбинонаи табиату ҳувияти инсон ва дигар аҷсоми зинда буд, намунаи идеологияи синфи истисморгар баҳогузорӣ карданд: «Нитсше боқатъият муқобили демократия ва сотсиализм ба хотири ҳимояи «ахлоқи ҷанобон» мубориза мебурд. Идеали Нитсше «фавқулодамест», ки иродаи ӯ «ирода ба ҳокимият» аст дар роҳи истисмори меҳнаткашон. Идеяҳои инсонбадбинона, ваҳшиёнату хунхӯронае, ки бо ирфон ва ҷаҳолатхоҳӣ таркиб ёфтааст, аз ҷониби фашизми хунхори Германия васеъ истифода шуда, дар дасти фашистон шакли ба ҷаҳолатпарастӣ теладиҳандаро соҳиб гаштааст».[45] Аввалан, ба як нуқтае, ки ӯро айбдор мекунанд, яъне аз ирфон таркиб ёфтани андешаҳои Нитсше, ба ҳеҷ як шаку шубҳае розӣ набояд шуд. Беҳтар аст аз осори худи ӯ ҷавоб меҷӯем: «Шарҳи ирфонӣ. Шарҳи ирфониро тавзеҳи чуқур меҳисобанд; ҳақиқат дар он аст, ки онҳо ҳатто рӯякӣ ҳам нестанд» — менависад дар асараш «Илми сурурбахш».[46] Чуноне ки мебинем, Нитсше андешаи ирфониро дар таълимоти фалсафиаш намепазирад. Магар месазад, мутафаккирро мутолиа накарда, дар бораи ӯ ҳукми бебунёдро ба тасвиб расонд? Дуруст аст, адолате, ки Нитсше дар назар дорад батамом аз «баробарии иҷтимоие», ки онҷо ҳама гуна ташаббусу ибтикору ғайрате ба хотири беҳ сохтани шароити ҳаёти «оммаҳо» пахш карда шуда, ба ифшои қобилиятҳои дигаргунсозандаи инсон монеият гузошта мешавад, фарқ дорад. Вале ӯ ҳаргиз ба тараннуми ҷомеаи сармоядорӣ даст назадааст. Ба ҳамагон маълум аст, ки ҳар як матн, ҳар асару ҳар таълимот дар дасти наслҳои баъдӣ, бе ҳимоят аст. Фашизм ҳар чиро, ки хост дар осори Нитсше пайдо кард ва ҳар чизе, ки ба ӯ зарур буд, онҷо диду дарёфт. Аз Гёте, аз Гегел ва аз Кант низ идеологҳои фашизм «баҳрабардорӣ» мекарданд, вале ин ҳеҷ маънои онро надорад, ки нақши бузургони зикршуда дар ташаккулу такомули фарҳанги ҷаҳонӣ кам шудааст. Яке аз самтҳои муборизаи идеологии фашизм ба хотири маҳви яҳудиён — ин миллате, ки гӯё ба харобии ҳувияти аврупоиҳо, махсусан олмониҳо овардааст, равона шуда буд. Дар асл муносибати Нитсше ба яҳудиён ҷавобгӯи эҳтиром ва муносибати неки ӯ ба ин мардум аст. ӯ менависад: «Дар омади гап бояд гуфт: Аврупо муаззаф аст яҳудиёнро дар қисмати мантиқшиносӣ ва хислати бештари покизакорию назофати майна сипосгузори кам набошад; қабл аз ҳама олмониҳо, таасуфангез аст, ки нажоди (ирқи) deraisohhable (беандешаю бемулоҳиза-фр), ки имрӯз ҳам бад намебуд «сарзанишу танбеҳ» дода шавад. Ҳар куҷое, ки яҳудиёнро таъсир расонидан муяссар шудааст, онҳо фарқ гузоштани бонафосату боназокатиро таълим дода, натиҷагирии бурротар ва навишти равшану пухтакоронаро анҷом доданд: вазифаи онҳо ҳамеша мардумро «k raisoh» (ба сӯи хирад) бурдан буд».[47] Баъд аз вафоти Нитсше тамоми осор ва архиви ӯ ҳамчун мерос ба ихтиёри хоҳараш Элизабет Фёрстер — Нитсше гузашт. Роҳбарии архивро Элизабет ба ӯҳдаи худ гирифт. Акнун тақдири таърихии осори безаволи мутафаккир ба дасти фрау Фёрстер — Нитсше, ки худро «хоҳари дӯстдошта», «ҳамақидаю ҳамфикр», «конфидентка», қариб ягона «шогирд» муаррифӣ мекард, вогузор шуд. Элизабет — хоҳари Нитсше, завҷаи Бернгард Фёрстер – ҳамон муаллими шовинисти гимназия буд, ки антисемитизмро ҳадафи худ қарор дода, ҳатто дар кӯчаҳо яҳудиёнро дошта мезад. Юлиус Ленгбен ва Алфред Шулер — саромадони миллатчигии немис ба воситаи хоҳари Нитсше Элизабет ба архиви Нитсше роҳ ёфта, кӯшиш карданд фалсафаи Нитсшеро ба хидмати идеологияи натсионал — сотсиализм вогузор созанд. Ин ҳамон Шулер аст, ки лексияҳои ӯро, ҳанӯз соли 1922 Адолф Гитлер ташриф меовард ва ӯ яке аз падарони маънавии гитлеризм, эътироф шудааст. Антисемитизмро Нитсше чашми дидан надошт ва сабаби канда шудани робитаҳои дӯстиаш бо Вагнер (Рихард Вагнер илҳомбахши асарҳои аввалааш буд.) низ ҳамин аст. Дар мактубҳояш аз хулқияти ҳамширааш Элизабет шикоят мекард. Ва ҳатто хоҳарашро «антисемити қасосгири аблаҳ» (дар мактубаш ба М. фон Мейзенбуг, моҳи майи соли 1884) меномад. Танҳо соли 1956 Карл Шлехт асари «Ирода ба ҳокимият» — ро аз нав нашр намуд ва мундариҷаи воқеии асар, ба нитсшеании тобиши миллатгароӣ дода шуда, зарбаи ҳалокатовар зад.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Фалсафаи марксистӣ: идеяҳои асосӣ ва таҳаввули он

 

Фалсафаи марксизми классикӣ. Предмет ва методи фалсафа дар фаҳмиши К. Маркс. Карл Маркс симои барҷастаи фалсафаи умумиҷаҳонӣ буда, таълимоти ӯ саҳифаи равшан ва мунаққаши фарҳанги умумибашарист. Баъд аз заволи низомҳои коммунистии ҷаҳон бояд ба таълимоти К. Маркс аз нигоҳи нав, аз мавқеи баҳогузорӣ на ба доҳии пролетариати ҷаҳонӣ ё «паёмбари» муқаррароти ҳизбию сиёсӣ, балки аз мавқеи омӯзиши яке аз файласуфоне, ки осори гаронмояи ӯ таккондиҳандаю тақвиятбахшандаи анъанаи фалсафагароии ҷаҳон аст, баҳо диҳем. Дигаргуниҳои амиқ, тағйиротҳои куллӣ ва бебозгашти сиёсии ҷаҳонро, ки баъди солҳои 90-уми қарни гузашта ба амал омад, метавон ҳамчун лаҳзаи гардиши қатъӣ дар таърихи муосир арзёбӣ кард. Инсоният имрӯзҳо талаботу фаъолият, эҳсоси озодию масъулият, ташаккули қобилият ва умуман тамоми нерӯҳои моҳиятии хешро дар доираи инкишофи босуръати шакли имрӯзаи ҷамъияти постиндустриалӣ, ки худ эҷодгари он аст, симои инсонии худро дигар сохта ба ояндаи боз ҳам мураккабу умедбахш боҷуръатона қадам мезанад. Инқилоби саноатӣ, ташаккули гӯшношуниди технологияи муосир, аз як тараф, проблемаҳои ҳазорсолаи ҳалношудаи инсониятро рафъ карда бошад, аз тарафи дигар, даҳҳо ва садҳо проблемаҳоеро эҷод кард, ки нерӯи бемислу монанди интеллектуалию тақвияти иродаи хастанопазир ва таҳияи ислоҳоти нозуку дурнамои сиёсӣ ва иқтисодиро тақозо дорад. Инкишофи капитализми муосир ва тамоми самтҳои фаъолияти ҳаётии инсон тобеи маҷрои пешравандаи прогресси ҷамъиятӣ аст, ки инҷо ногузир соҳаи ҳаёти иқтисодӣ ба мавқеи аввал қарор мегирад ва инкишофи истеҳсолоти моддӣ, тараққиёти қувваҳои истеҳсолкунанда хоҳу нохоҳ дар муайян намудани муносибатҳои истеҳсолӣ, муқаррароту меъёрҳои ҳуқуқию сиёсӣ, нақши афзалиятиро мебозад ва вусъат ёфтани ин ҷараён новобаста аз иддаои мухолифони идеявии Маркс, ки ҳеҷ намехоҳанд ба ин масъалагузории ӯ розӣ бошанд, ин мухолифонро дар хиҷолат хоҳад монд. Карл Маркс аз зумраи он мутафаккироне мебошад, ки капитализми қарни 19-ро бо тамоми ҷузъиёташ таҳлил намудааст ва назарияи Маркс барои таҳлилу фаҳмиши моҳияту аслияти ҷамъияти постиндусриалию ахборӣ, дар муқоиса ба бисёре аз таълимотҳои дигар, беҳтарин усули тавзеҳдиҳии ҳодисоти ҷаҳони глобализатсияшудаи муосир хоҳад буд. Аз тарафи дигар омӯзиши таълимоти фалсафии Маркс бояд аз қолабҳои идеологию догматикӣ озод бошаду ба чӣ гуна самт гирифтани раванди барпо шудану фано ёфтани сотсиализми шӯравӣ пайваст карда нашавад. Ин ҷо месазад, суханҳои яке аз маъруфтарин муҳаққиқони фалсафаи Карл Маркс, профессори Донишгоҳи Дюкенс ва Питсбург (ИМА) Том Рокморро иқтибос биёрем, ки дар ҷодаи шинохти имрӯзаи Маркс, аз аҳамият холӣ нест: «Агар Марксро ҳукми нигоҳ доштани аҳамияташ ба сифати манбаи нодири маърифати ҷаҳони имрӯза насиб шуда бошад, пас ӯро мебояд ногузир аз нав кашф намуд. Марксро ҳамеша аз лиҳози қолаби марксизм меомӯхтанд, ки ба чунин тарз аслияту моҳияти идеяҳои фалсафии ӯро таҳриф месохтанд. Агар мо ин полоиши марксизмро рафъ намоем, пас тамоман Маркси дигар — нисбатан мутафаккири файласуфгаро, шогирди шӯҳратманди Гегел, намояндаи ҳақиқатан пурарзиши фалсафаи олмониро мебинем, ки ба маърифати табиати ҷаҳони индустриалии муосир дар қиёси дигарон бештар наздик омадааст… Гурӯҳи одамон, ки инқилобро доир сохтанд, албатта, бештар ба амалияи сиёсӣ таваҷҷӯҳ доштанд, на ба омузиши дақиқназаронаи асарҳои Маркс. Тааҷубовар нест, Ленин ки таъсири ҳалкунандаро ба марксизм дар тули давраи болшевизм дошт, асосан дар осори худаш на ба Маркс, балки ба Энгелс бештар истинод мекард. Марксистони шӯравӣ, аз қабили сиёсатмадороне чун Сталин ва намояндагони «расмии» фалсафаи шӯравӣ хатти расмии марксистиро, ки ба тафсиру тавзеҳи ленинӣ ва мутобиқсозии Энгелс ба вазъияти Россия асос ёфта буд, идомаю инкишоф дода, моҳиятан аз ин хат дур намерафтанд».[48]

Дар мавзӯи таҳияшуда, таваҷҷӯҳи бештар ба назарияи фаҳмиши материалистии таърих, назарияи форматсионии ҷомеа, амалия — ҳамчун принсипи бунёдии низоми фалсафаи марксистӣ равона шуда, фалсафаи иҷтимоии озодкунии инсон, гуманизм ва танқиди бегонашавӣ дар мероси фалсафии Маркс, таърихият — ҷиҳати муҳими консепсияи марксистии ташаккули инсон ва нерӯҳои моҳиятии он, инчунин саҳми Ф.Энгелс дар ташаккули марксизм, хусусан таҳлили проблемаҳои диалектика дар асари Ф. Энгелс «Диалектикаи табиат» ва ғайра арзёбӣ гаштаанд. Таълимоти К.Маркс дар асри 19 пайдо шудааст, ки маданият ва замони эҷодшудани он дар ин таълимот баръало нақш гузоштааст.   К. Маркс дар баробари Ф. Нитсше ва С. Кёркегор дар қатори он мутафаккирони бузургест, ки гузаришро аз фалсафаи классикӣ ба фалсафаи муосир анҷом дода, дар инқилоби бузурги маънавию идеологии замони муосир таъсири бузурге расонидаанд. Ба андешаи Карл Ясперс омӯзиши ҳар кадоме аз ин мутафаккирон ба тадқиқи амиқи зуҳуроту ҳаводисоти замони муосир ҳидоят намуда, « ҳар нафаре, ки аз назди онҳо гузашта рӯй мегардонад, ҳар касе ки заҳмати омӯзиши онҳоро бар душ нагирифта, ба умқи моҳияти таълимоти онҳо сарфаҳм намеравад — ӯ ҳеҷ гоҳ моҳияти хештанро маърифат накарда, барои худ шабаҳи тирае боқӣ хоҳад монд ва таҳти салтанати нерӯҳои номаълуме буда, беҳимояву урён дар баробари замони муосир қарор хоҳад гирифт».[49]

Марксизм солҳои 40-уми асри 19 ба вуҷуд омад. Марксизм низоми мураккаби ҷаҳонбиниеро муаррифӣ месозад, ки қисматҳои асосии он таълимоти фалсафӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоию сиёсӣ мебошад. Фалсафаи марксистӣ ин маҷмӯи ақидаҳои фалсафии К.Маркс ва Ф.Энгелс, инчунин андешаҳои пайравони онҳоро муаррифӣ мекунад. Ба ҳамин маъно мафҳумҳои «материализми диалектикӣ» ва «материализми таърихӣ» истифода мегардад, ки солҳои 90-уми асри XIX таҳия шуда буд. Баъдтар фалсафаи марксистӣ ба саҳнаи шарҳу тавзеҳи ҳизбию идеологӣ табдил ёфта, ҳамчун бунёди назария, идеология ва амалияи дигаргуниҳои сотсиалистӣ қарор гирифт. Тавзеҳу тафсири фалсафаи классикии марксистӣ ва фалсафаи ғайриклассикии марксистӣ вуҷуд дорад. Муайянияти аввал идеяҳои худи Маркс ва Энгелс, нигоҳи дуюм бошад тавзеҳу ташреҳи мухталифи ин идеяҳоро дар назар дорад.

Карл Маркс (1818-1883) дар шаҳри Трири Пруссия таваллуд шудааст. Дар факултаи ҳуқуқшиносии университети Бонн, сипас университети Берлин таҳсил намуда, асосан ба омӯзиши фалсафа ва таърих машғул мегардад. Соли 1841 рисолаи докториашро, ки таҳлили муқоисавии натурфалсафаи Демокрит ва Эпикурро фаро гирифта буд, дифоъ намуд. Дар аввалин мақолаҳояш муқаррароти ҳуқуқии низоми давлатии Пруссияро танқид намуда, мундариҷаи бисёре аз қонунҳои қабулшударо ғайримардумӣ баҳогузорӣ мекунад. «Қонуне, ки барои усули андеша ҷазо медиҳад, ин қонуне нест, ки давлат барои шаҳрвандони худ ба табъ расонидааст, ин қонуни як ҳизб ба муқобили ҳизби дигар аст. Қонуне, ки барои фикру ғоя таъқиб мекунад, қонунест, ки баробарии шаҳрвандонро дар назди қонун маҳв месозад. Ин қонун — на қонуни иттиҳод, балки қонуни ҷудоиандоз аст ва ҳамаи қонунҳои ҷудоиандоз иртиҷоӣ мебошанд. Ин қонун набуда, имтиёз аст».[50]

То ин замон гегелчиёни ҷавон, ки барои онҳо принсипи моликияти хусусӣ ҳамчун принсипи комилу бебаҳси «озодии ташаббуси шахсӣ» дар ҳама соҳаҳои ҳаёт эътироф мегашт, коммунизм ҳамчун кӯшиши иртиҷоии иҷборан бор кардани «принсипи корпоративӣ», ҳамчун идеали Афлотун инкор мегардид. Гегелчиёни немис бо сарварии Б.Бауэр «философияи худшиносиро» инкишоф дода, фалсафа ва динро муқобил гузошта, ҳама муқаррароти мавҷударо зери танқиди назариявӣ мегирифтанд. Ин фалсафа комилан дар чаҳорчӯбаи парадигмаи маорифпарварӣ ташаккул меёфт ва тамоми ҷомеаро ба тарбиякунандагон ва тарбиягирандагон тақсим менамуд. Агар тарбиякунандагон мубаллиғини шуури мутлақи воқеӣ, боақлонаю бохирадона ва аз чизе вобастанабудае бошанд ва ҳамчун мунаққидони олами муносибатҳои мавҷудаи иҷтимоӣ муаррифӣ шаванд, тарбиятгирандагон шунавандагони ғайрифаъоли ин танқид арзёбӣ мегаштанд. Маркс ҳанӯз солҳои таҳсил дар университети Берлин ба омӯзиши фалсафаи Гегел таваҷҷӯҳ дошт. ӯ кӯшиш мекард дар фалсафаи Гегел ба саволе ҷавоб ёбад, ки чӣ тавр фарқияти идеал ва воқеиятро, ки хоси фалсафаи кантианӣ аст, бартараф созад. Ҷавоби Гегел, ки идеалро мутобиқи воқеият тавзеҳ медод ба Маркс яқину равшан ҷилва медод ва инкишофи диалектикию мутазоддии онро пайравони чапгарои Гегел — ҷавонгегелчиён Б.Бауэр, А. Руге, М. Штирнер ва дигарон пешниҳод менамуданд, ӯро мутмаин месохт. Моҳияти ин тавзеҳдиҳӣ чунин аст, ки онҷо идеал татбиқшавии хирад аст ва на монархияи ҳозираи Пруссия, балки ҷумҳурии ояндаи демократӣ ифодаи ҳамин татбиқшавист ва ба хотири он қабл аз ҳама танқиди фалсафии дин бояд ҷараён гирад, ки такягоҳи мутлақият аст ва сипас танқиди худи давлати Пруссия анҷом дода шавад. Аммо Маркс аз идеалҳои ислоҳотии ҷомеаи демократӣ дилсард шуда аз мавқеи гегелчигӣ ба мавқеи фейербахӣ (Л.Фейербах, 1804-1872, файласуфи материалисти немис) мегузарад. Дар фалсафаи Фейербах инсон ҳамчун мавҷуди олимақоме тасвир мешавад, ки муносибатҳои ҷамъиятӣ ӯро мавҷуди таҳқиршуда, истисморгашта гардонда, ӯро заифу нафратзада мегардонад. Фалсафаи Фейербах аз ҳамин лиҳоз фалсафаи «тассалидиҳанда» тавсиф мегардад, ки моҳияти асосии бегонашавии инсон бояд аз осмон пас гирифта шуда, ба инсон баргардонда шавад. Ин маънои онро надорад, ки аз дин даст кашид. Дин бояд бошад, вале ҳамчун дини инсоният муқаррар гардад. Инсон бояд Худое барои инсони дигаре бошад. Имони инсон бояд дар «диалектикаи Ман ва Ту» зуҳур карда, табиати авлодии инсонро ифшо созад. ӯ ба муҳаббат аҳамияти бунёдиро нисбат дода, ақида баён мекард, ки муҳаббат ҳамчун эҳсоси асосӣ бояд ба моҳияту маънои ҳаёт табдил ёбад. Ҳадафи фалсафаро дар он медид, ки он на китоб офарад, балки одамонро эҷод созад. Ин рӯҳияи оштинопазири Фейербах дар баробари муқаррароти масеҳӣ ва калисои католикӣ, ки озодии инсонро пахш месохт, Марксро низ фаро мегирад ва ӯ дар яке аз аввалин навиштаҳояш хело ҳам суфтаю борикбинона таъкид менамояд: «Таҳти раҳнамоии коҳинонамон мо одатан дар ҷомеаи озодӣ танҳо як дафъа қарор мегирем — рӯзи ҷанозаи он».[51] Аммо Маркс нисбат ба дигар пайравони Фейербах дар доираи андешаҳои ӯ маҳдуд нашуда, ба фалсафаи ӯ назари хоси худро равона месозад. Бегонашавии диниеро, ки гегелчиёни ҷавон дар пайравии Фейербах муқобили он пайгирона мубориза мебурданд, Маркс ҳамчун бегонашавии дуюмдараҷа медонад. ӯ зарурати пайдо кардани бунёди объективии онро ба миён мегузорад. Ва ҳамин тавр, Маркс тадриҷан ба хулосае наву қатъие меояд, ки марҳилаи таърихиро наметавон сирф аз меъёри шуури ҷамъиятӣ, ҳарчанд ҳар қадар тунд ва бошиддат танқидгаронае ҳам бошад, шарҳ дод. Идеяи маорифпарварӣ, ки мувофиқи он азнавсозии олам бо ёрии паҳн сохтани ғояҳои хирад ва таблиғи арзишҳои инсонпарварона бояд ба даст меомад, Марксро ҳаргиз қонеъ намекунад ва ӯ омили беҳтар сохтани ҷомеа ва азнавсозии оламро дар муттаҳид намудани кӯшишҳои одамон, зарурати моддӣ, шароитҳои стихиявӣ, фаъолияти бошууронаи дар заминаи амалия татбиқшаванда, медид. Аз лиҳози ҳамин мавқеъ ва бо таъсиру дастрасии ҳамин андеша асари ӯ «Танқиди фалсафаи ҳуқуқи Гегел» эҷод мегардад. Ва дар ҳамин асар ҷиҳати бартариятию афзалиятии иқтисодиётро нисбат ба сиёсат таъкид карда, назари Гегелро нисбат ба инсон танқид намуда менависад: « …ӯ фаромӯш месозад, ки моҳияти «махсуси шахс» — ро на риши ӯ, на хуни ӯ, ё на табиати абстрактии ҷисмонии ӯ, балки сифатҳои иҷтимоии ӯ ташкил мекунад».[52] Баъд аз пурзӯр шудани сензураи ҳукуматӣ К.Маркс фаъолиятро дар «Рӯзномаи Рейн» хотима бахшида, ба Париж- маркази ҳаёти сиёсию интеллектуалии Аврупо меравад. Инҷо ӯ ба тадқиқи таърихи инқилоби франсавӣ, материализми франсавӣ, назарияи сотсиализми утопиявӣ, таҷрибаи ҳаракати коргарӣ машғул шуда, бо таваҷҷӯҳи хоссае осори Л.Фейербахро мавриди танқид қарор медиҳад. Баҳори соли 1845 дар робита ба таълимоти Фейербах тезисҳои машҳури худро менависад, ки онҷо назари Фейербахро нисбати моҳияти инсон чунин арзёбӣ мекунад: «Фейербах моҳияти динро ба моҳияти инсон муштаракулмаъно медонад. Вале моҳияти инсон ин мавҳуме нест, ки хоси фарди алоҳида бошад. Дар воқеияти хеш он маҷмӯи ҳама муносибатҳои ҷамъиятӣ аст».[53] Тобистони соли 1844 дар Париж бо Фридрих Энгелс вохӯрда, бо сабаби айнияти андешаҳо рафоқат пайдо мекунанд, ки натиҷаи ин рафоқату ҳамкории ҳамешагӣ эҷод кардани таълимоти нав буд. Вале новобаста аз оғози муштараку ҳамбастагии аввалаи андешаҳо, ақидаҳои Маркс ва Энгелс ба самтҳои гуногун ташаккул ёфта, саҳми интеллектуалии онҳо дар эҷоди фалсафаи марксизм фарқ мекунанд.

Фридрих Энгелс (1820-1895) дар оилаи фабриканти нассоҷии шаҳри Бармени Пруссия таваллуд ёфта, пас аз чандин муддате озими шаҳри Лондон шуда, онҷо дар фабрикаи падараш кор мекунад. Маҳз дар ҳамин давра муносибатҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва сиёсиро дар кишвари инкишофёфтаи ҳамон замон меомӯзад. Ба ҳаёти табақаи коргар ошно шуда, асари худ «Аҳволи синфи коргар дар Англия» — ро менависад, ки маводи зиёди ғуншуда ба муаллиф имкон медиҳанд, то ба хулосаҳои хуби назариявӣ биёяд. Энгелс ба хулосае меояд, ки пролетариат на танҳо синфи азияткашида, балки синфи муборизабаранда буда, сотсиализм ҳамон вақт ба нерӯи воқеӣ табдил меёбад, ки агар ба ҳадафи муборизаи сиёсии синфи коргар табдил ёбад. Энгелс тамоми ҳаёт, суботкоронаю собитқадамона ба худомӯзӣ машғул шуда, дониши амиқи энсиклопедиро на танҳо дар илмҳои ҷамъиятшиносӣ, балки дар илмҳои табиатшиносӣ, инчунин илми ҳарбӣ ва чанд илми дақиқ низ дарёфт мекунад. Энгелс диққати зиёдеро ба бунёд гузоштану инкишофи марксизм сарф мекунад. Ба ғайр аз асарҳои муштаракан бо Маркс навиштааш, ӯ муаллифи асарҳое аз қабили «Людвиг Фейербах ва хотима ёфтани фалсафаи классикии немис», «Анти-Дюринг», «Диалектикаи табиат» ва ғайра мебошад.

Маркс ва Энгелс аз чунин мавқеъ баромад карданд, ки тавассути идеяҳо наметавон оламро дигаргун сохт. Дар «Тезисҳо оид ба Фейербах» тамоми материализми кӯҳанро барои характери муроқибавию ғайрифаъол доштанаш ва идеализмро барои фаъолнокии инсонро танҳо дар фаъолияти маънавӣ маърифат намуданаш, танқид мекунанд. Ҳам ба ину ҳам ба он мафҳуми амалияро чун фаъолияти моддию шайъӣ муқобил мегузоранд. Аз нигоҳи Маркс ҳаёти ҷамъиятӣ «моҳиятан амалӣ» ба шумор меравад.

Фаҳмиши материалистии таърих. Таҳияю танзими идеяҳои фаҳмиши материалистии таърих кӯшиши аввалини Маркс ва Энгелс дар роҳи эҷод намудани илми позитивӣ дар бораи ҷамъият буд, ки муқобили фалсафаи пешин қарор дошт. Ҷавҳари дигаргунсозиҳои таърихӣ тарзи истеҳсоли боигариҳои моддӣ буда, ба сифати майлони пешбари таърих инкишофи тадриҷӣ, прогреси ҷамъиятӣ баромад мекунад. Моҳиятан прогресси ҷамъиятӣ — ин ҳаракат ба сӯи озодист, ки онҷо афзоиши боигариҳои маънавию моддӣ бо гуногунию ҳамоҳангиаш ва боло шудани имкониятҳои гуногуни интихоби тарзи ҳаёт дар назар дошта шудааст. Асоси ин прогресс инкишофи истеҳсолоти моддӣ аст, ки нерӯҳои табиатро аз худ намуда, вақт ва воситаро барои инкишофи маънавӣ ва меҳнати эҷодкоронаи инсон таъмин менамояд. Инкишофи талаботҳои инсон низ мувофиқ ба қувваҳои истеҳсолкунандаи ҷамъият шакл мегирад. Ҳамин тавр, омили моддӣ дар ҳадди охир омили муайянкунандаи низоми иҷтимоӣ ба шумор рафта, ҷиҳати муҳими фалсафаи таърихи Маркс мебошад. Дар заминаи бозёфти Гегел манзараи бо ҳам мувофиқ наомадани мақсаду ҳадафҳои бошууронаи фаъолияти одамон бо оқибатҳои иҷтимоии ин амалҳо Марксро ба хулосаи назариявие овард, ки қонунҳои объективии инкишофи ҷамъиятӣ дар барномаи субъектҳои эҷодкунандаи таърих гузошта нашудаанд. Ин идеяи махсуси қонуниятҳои иҷтимоӣ аст, ки дар фаъолияти одамон қарор дорад. Тасдиқи ин бартарафсозии ду камбудии ҷиддии материализми кӯҳан — зиддитаърихият ва фаҳмиши натуралистии инсон ва ҷомеаро дар назар дорад. Идея ва муқаррароти фаҳмиши материалистии таърихро К. Маркс якҷоя бо Ф.Энгелс дар асари муштарак эҷод кардаашон «Идеологияи немис» тарҳрезӣ намудаанд, ки он самти меҳварии фалсафаи марксистӣ ба ҳисоб меравад. Беҳтар аст, оид ба моҳияти ин фаҳмиш аз худи муаллифони он пурсон шавем: «Ин фаҳмиши таърих дар муқоиса ба фаҳмиши идеалистӣ дар ҳар марҳила ин ё он категорияеро ҷӯё намешавад, балки ҳама вақт дар заминаи таърихи воқеӣ қарор гирифта, амалияро на аз идея, балки маърифати идеявиро аз амалияи моддӣ шарҳ медиҳад… На интиқод, балки инқилоб нерӯи ҳаракатдиҳандаи таърих, дину фалсафа ва инчунин дигар назарияҳо ба ҳисоб меравад».[54] Мундариҷаи мукаммали фаҳмиши материалистии таърихро К. Маркс дар сарсухан «Оид ба танқиди иқтисоди сиёсӣ» баён мекунад: «Дар истеҳсолоти ҷамъиятии ҳаёти хеш, одамон ба муносибатҳои муайяну зарурии ба иродаашон вобастанабудае ворид мешаванд, ки ин муносибатҳои истеҳсолӣ ба зинаи муайяни инкишофи қувваҳои истеҳсолкунандаи моддии онҳо мувофиқ меояд, маҷмӯи ин муносибатҳои истеҳсолӣ сохтори иқтисодии ҷамъият, базиси воқеиеро, ки ба он надстройкаи ҳуқуқию сиёсӣ гузошта шудааст, ташкил медиҳад, ки он бошад ба меъёрҳои муайяни шуури ҷамъиятӣ мувофиқанд. Умуман тарзи истеҳсоли ҳаёти моддӣ равандҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ ва маънавии ҳаётро мусоидат менамояд. Шуури одамон на ҳастии онҳоро, балки баръакс ҳастии ҷамъиятии онҳо шуури онҳоро муайян мекунад». Ба назари Маркс ин фаҳмиши таърих ҳамеша дар заминаи таърихи воқеӣ қарор дошта, амалия на аз идеяҳо, балки таркиботи идеявӣ аз амалияи материалӣ бармеояд. Чӣ тавре, ки фаъолияти ҳаётии фардҳост, худи онҳо ҳам ҳамон тавранд. Он чӣ ки тасвиру ифодаи онҳост, ҳамин тавр ба истеҳсолоти онҳо, ба он ки онҳо чӣ истеҳсол мекунанд ва ба он ки чӣ тавр истеҳсол мекунанд, мувофиқ аст. Фардҳо дар хеш чиро ифода мекунанд — ин бешубҳа вобаста ба шароитҳои моддии онҳост. «Одамонро аз ҳайвонҳо бо шуурашон, бо динашон, умуман ба ҳар чизе, ки хоҳед метавон фарқ кард. Худи онҳо бошанд аз ҳайвонҳо ҳамон замоне, ки нав ба истеҳсол намудани воситаҳои зарурии ҳаётиашон шурӯъ менамоянд, хешро фарқ мекунонанд. Воситаҳои зарурии ҳаёти хешро истеҳсол карда, одамон ғайримустақим ҳаёти моддии худро низ тавлид месозанд», — онҳо таъкид менамоянд дар «Идеологияи немис». Дар таърих ва ҷомеа тағйиротҳо, умуман аз моддиёт ба сӯи идеалиёт, аз бунёди иқтисодӣ ба рӯбинои идеологӣ ҷараён гирифта, ҳастии ҷамъиятии одамон шуури онҳоро муайян мекунад. Аз лиҳози назариявӣ ҷомеаи нав аз зиддиятҳои худи ҷамъият, қабл аз ҳама аз зиддиятҳои байни қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолии мавҷуда дар марҳилаи мазкур шакл мегирад. Дониш дар бораи ҷамъият на тавассути муҳокимаҳои спекулиятивии фалсафӣ, балки ба таври эмпирикӣ, мисле ки онро «илми позитивӣ» анҷом медиҳад, таҳияву эҷод мешавад. Ҳадафи онҳо, зикр мекунанд бунёдгузорони ин фалсафа, эҷод намудани таълимот дар бораи ҷамъият ва таърихи он ҳамчун илм аст, ки мустақиман зидди тамоми фалсафаи гузашта бошад. Ва ин илм на танҳо таърихи ҷамъиятро ба форматсияҳо ва ҳар форматсияро ба элементу синфҳои он ҷудо мекунад, балки шарҳи онро, ки чаро ин ё он форматсия чунин шакл гирифтаю, муҳимаш — чаро ҷамъият инкишофи худро дар гузариш аз як форматсия ба форматсияи дигар дармеёбад, ба миён мегузорад. Гузаштан аз як форматсия ба форматсияи нави дигар, ки қобил аст нерӯи мустаҳаками истеҳсолӣ, муносибатҳои комилтари низоми иқтисодию сиёсӣ ва идеологиро эҷод созад, мундариҷаи прогресси таърихӣ мебошад. Албатта доир ба назарияи форматсионии Маркс ва Энгелс мубоҳисаҳои гуногун авҷ гирифтаанд ва аксари муҳаққиқони муосир бар он ақидаанд, ки ин назария омилҳои фарҳангӣ, тамоили анъанаю одатҳои миллӣ, таъсири шиддатноки тасаввуроти динию мазҳабӣ ва чанд омили дигарро дар ташаккули инкишофи ҷомеа камтару заифтар ба эътибор гирифта, ин назария татбиқи амалии худро дар ҷараёни таърих пайдо накардааст. Беҳтарин ҷавобро ба ин посух мебояд аз осори худи бунёдгузорони фалсафаи марксистӣ ҷӯст, ки онҳо ҳеҷ вақт таълимоти худро догма (дар муқоиса ба пайравони баъдиашон) эълон надошта, ҳама гуна назарияро бозгӯи талаботу тақозои замон ва инъикоси ҳаёти ҷамъиятии воқеиашон арзёбӣ кардаанд. «Барои мо ҳама гуна андешае, ки файсалаҳои хотимавӣ ва ҳақиқатҳои абадиро тақозо мекунад, ҳоло ва ҳамеша гум хоҳад шуд; Мо ҳеҷ гоҳ фаромӯш нахоҳем кард, ки донишҳои аз худ намудаи мо ногузир вобаста ба шароитҳое, ки мо онро дарёфт кардем, маҳдуд ва шартӣ мебошанд», — менависад Ф. Энгелс дар асараш «Людвиг Фейербах ва хотима ёфтани фалсафаи классикии немис» (Соч., том 21, с. 302.). Иловатан бояд гуфт, ки маҳз фалсафаи марксистӣ таърихро ҳамчун ҷараёни табиию таърихӣ тасвир сохта, механизми табдилу тағйири истеҳсолоти моддӣ ва муносибатҳои ҷамъиятиро илман исбот намуд. Маркс собтит кард, ки ҷамъият на агрегати хаотикӣ ва на «кристали сахту қоим», балки куллиятест, ки қобил ба худинкишофёбӣ буда, ҷузъиёти гуногуни он бояд ба якдигар мутобиқат дошта бошанд. Чунин мутобиқат метавонад байни қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолӣ бошад. Робитаи диалектикии қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолиро тавсиф дода, Маркс зикр мекунад, ки муносибатҳои истехсолӣ бояд ба зинаи муайяни инкишофи қувваҳои истеҳсолкунанда мувофиқат дошта бошад. Аммо ин мувофиқатӣ набояд статикӣ бошад, ҳамчун унсури нисбатан фаъолу динамикии тарзи истеҳсолот-қувваҳои истеҳсолкунанда дар ин ё он марҳилаи инкишофи худ ба муносибатҳои ақибмондаи иҷтимоӣ дар ҳолати зиддиятнок қарор мегиранд. Он вақт муносибатҳои истеҳсолӣ аз шакли инкишофи қувваҳои истеҳсолкунанда ба монеа ё фашанги боздошти он табдил меёбад. Диалектикаи қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолӣ манбаи дохилии худҳаракатии тарзи истеҳсолот, дар ҳадди охир тамоми организми ҷамъият ба ҳисоб меравад. Аҳамияти хосаро дар материализми таърихӣ зимни форматсияҳои ҷамъиятӣ-иқтисодӣ чунин муқаррарот касб кардааст: «Ҳеҷ як форматсияи ҷамъиятие қаблан фано нахоҳад шуд, агар қувваҳои истеҳсолкунандаи барои ӯ ҳудуди васеъро муайянсозанда, вожгун нагардад ва муносибатҳои нисбатан наву баландтари истеҳсолӣ пайдо нахоҳад шуд, агар қаблан шароитҳои моддии мавҷудияти он дар ниҳоди ҷомеаи кӯҳна пухта нарасад. Аз ин рӯ инсоният ҳамеша пеши худ ҳамон вазифаҳоеро мегузорад, ки агар аз ӯҳдаи ҳал кардани он барояд»[55]

Назарияи ба ҷамъият тааллуқдоштаи таълимоти Маркс ва Энгелсро материализми таърихӣ ном мебаранд. Истилоҳи материализми таърихиро ба фалсафа Ф.Энгелс ворид сохтааст. Материализми таърихиро ҳанӯз замони зинда будани бунёдгузорони он ба фатализм, провиденсиализм, эсхатологияи ботили динӣ ва ғ. айбдор месохтанд. К. Маркс дар яке аз мактубҳояш эътироз ба он мекунад, андешаҳои ӯро «ба назарияи таърихӣ — фалсафӣ доир ба роҳи умумие, ки ба таври фалокатбор тамоми халқҳо бояд онро новобаста аз шароитҳои таърихие, ки онҳо ҳузур доранд, тай намоянд, табдил медиҳанд. Набояд ҳеҷ гоҳе ҳалли проблемаҳоро бо истифода аз қулфкушоии умумие, ки ин ё он назарияи таърихию фалсафӣ, ки шуҷоати олии он фавқултаърихияти он аст, ҳаллу фасл сохт».[56] Чунон ки мебинем, К.Маркс ба муболиғаю мутлақ гардондани ҳама гуна назарияи таърихию фалсафӣ муқобил аст ва хосатан агар ин муболиға ба идеяҳои ӯ дахл дошта бошад, ӯ қатъиян норозист. Нақши на камтареро аз нигоҳи фалсафаи марксизм омили субъективӣ мебозад, аз ҷумла, хислату хусусияти одамоне, ки роҳбари давлат, ҳаракат, ҳизб ё ғайраро ба ӯҳда доранд. Омили субъективӣ ба рафти ҳодисот унсури тасодуфиро ворид месозад, ки онро набояд нодида гирифт. Таърих хело ҳам хусусияти ирфониро мегирифт, агар «тасодуфҳо» ягон нақшеро намебозиданд, зикр мекунад Маркс. Ин «тасодуфҳо» худ ба рафти ҳодисот дохил шуда, дигар тасодуфҳоро ба мувозинат меоранд. Вобаста ба он, бисёр вақт суръати ҷараёни ҳодисоти таърих меафзояд ё заиф мегардад. Вале, аз тарафи дигар набояд нақши омили субъективиро дар ташаккули чамъият мутлақ ва ҳалкунанда тасвир сохт. Инкишофи ҷомеа дар шакли раванди табиию таърихӣ, ба назари Маркс ҷараён дорад. Қонунҳои инкишофи ҷамъият объективӣ буда, аз ҳамин мавқеъ ба қонунҳои табиӣ монандӣ доранд. Онҳо новобаста аз шуури инсонҳо, бо зарурати иҷборӣ амал мекунанд ва онҳоро наметавон тағйир дода, нобуд сохт. Ин на қонунхои оддии табиӣ, балки қонунҳои табиию таърихӣ мебошанд. Онҳо дар ҳаёт танҳо ба воситаи фаъолияти одамон татбиқ мешаванд ва ба маънои дигаре одамон таърихи худро худашон меофаранд. Вале одамон аз тарафи дигар наметавонанд ин қонунҳоро дигар кунанд. Ин қонунҳоро маърифат намуда, метавонанд ба он таъсир расонанд, ё ҷараёни ҳаракати онро заиф созанд ё баръакс тезонанд. Ин хусусияти раванди таърихиро Маркс чунин баён мекунад: «Ҷамъият наметавонад аз болои ин ё он марҳилаҳои инкишоф ҷаҳида, ё онҳоро ба воситаи декретҳо дигар созад. Аммо метавонад азияти тавлидшавиро ё кӯтоҳ ё нарм созад»- зикр мекунад Маркс дар ҷилди аввали «Капитал» (Том 23, с.10) Ба хулоса омадан мумкин аст, ки характеристикаи ҷомеаи капиталистӣ, ки дар заминаи воқеияти охири асри 19 ва аввали асри 20 таҳия шуда буд, табиист, ки дигар гаштаю тағйир ёфта ва баҳогузории наву хулосабарории фарқкунандаро мехоҳад. Симои иҷтимоӣ, идеявӣ, ахлоқӣ ва психологии табақаи коргар ҳамчун пешбарандаи прогресси ҷамъият ва қувваҳое, ки дар шароити таърихии замони муосир чунин нақшро иҷро мекунанд, ба куллӣ тағйир ёфтааст. Аммо, ҳатто саҳифаҳои кӯҳнашудаи китоби бузурги Марксро набояд барканд. Осори Маркс абадӣ ба таърихи фарҳанги аврупоӣ ва ҷаҳонӣ сабт шуд.

Муҳаққиқине ҳастанд, ки ба назарияи тамаддунӣ такя карда, дар амал татбиқ нашудани назарияи форматсионии Марксро ҳамчун ҷиҳати ноустувории назариявии он баҳогузорӣ мекунанд. Ҳаминро бояд гуфт, ки шикасти низоми сиёсию иқтисодии Шуравӣ ҳаргиз маънои ноустувории назарияи форматсионии Марксро надорад. Ҷомеаи капиталистӣ, ки Маркс онро таҳлили амиқу илмӣ кардаю ҷиҳатҳои характернок, асрори инкишофи онро ифшо кардааст, ҳанӯз побарҷой боқӣ мондааст. Вале ин сохти ҷамъиятӣ, ки имрӯзҳо рӯ ба инсон овардааст, дар бештаре аз самтҳои ҳаёти ҷамъиятии хеш аз барномаи иҷтимоии марксизм баҳрабардорӣ намудааст. Ғайр аз ин Маркс дар осори баъдии худ аз роҳҳои осоиштаи гузаштан ба коммунизм ҳарф мезанад, ки дар ин ҷомеа озодии инсон, ҳуқуқи инсони коргар ҳифз мешавад. Вазъияти синфи коргар дигар шуда, симои иҷтимоии ӯ низ тағйир ёфтааст. Прогресси ҷамъиятӣ инсони заҳматкаши ҷомеаи постиндустриалию замони технологияи ахбориро эҷод кардааст. Вале дар ҳар сурат таълимоти иҷтимоии Маркс, самтҳои асосии назарияи ҷомеаи капиталистиро, ки Маркс анҷом додаст, аҳамияти худро гум накардааст.

Бегонашавӣ ва меҳнати бегонашуда. Омӯзиши вазъияти воқеии иқтисодию иҷтимоии синфи коргар дар миёнаҳои асри XIX ба зарурати коркарди назари наву ғайрианъанавӣ ба ҷомеаи инсонӣ ва таърихи он, овард. Категорияе марказие, ки бо ёрии он Маркс кӯшиш намуд моҳияти муносибатҳои капиталистӣ ва мақоми инсонро дар он муайян намояд, ин категорияи бегонашавӣ буд. Онро истифода намуда, Маркс кӯшиши фаҳмидани сохтори буржуазиро, ки онҷо антагонизми байни меҳнат ва капитал сурат мегирад, анҷом дод. Дар муқоиса ба Гегел ва Фейербах Маркс таваҷӯҳи хосаро ба бегонашавии меҳнат ва худбегонагаштани корманд равона сохт. Аввалан аз корманд маҳсулоти меҳнатии сохтаи ӯ бегона мегардад. Дуюм, раванди бегонашудани фаъолияти меҳнатии коргар сурат мегирад, ки онҷо меҳнати дар маҳсулот таҷассумнамудаи ӯ ба соҳиби истеҳсолот таалуқ дорад. Ин равандро Маркс худбегонашавӣ меномад. Меҳнати бегонашуда «ҳаёти авлодии» инсонро ҳамчун воситаи қонеъ шудани талабот дар роҳи нигоҳ доштани мавҷудияти ҷисмониаш муқаррар месозад. Аммо дар муқоиса ба Фейербах таҳти «ҳаёти авлодӣ» пеш аз ҳама «ҳаёти истеҳсолӣ», яъне раванди меҳнатро мефаҳмад. Маҳз бо ҳамин сифаташ инсон ҳамчун авлод аз ҳайвон фарқ мекунад. Азбаски аз коргар меҳнати ӯ бегона шудааст, пас аз ӯ моҳияти инсониаш низ бегона мегардад. Маркс дар ҳамин асос тасдиқ мекунад, ки ҷомеаи буржуазӣ коргарро то ба сатҳи нақши он чун машина поин мефарорад ва ин ҷомеа ҳамчун нерӯи бегонаю истисморкунандаи пролетариат баромад мекунад. Решаи ҳамаи бадбахтӣ ва камбизоатии синфи коргарро Маркс дар ҳукмронии моликияти хусусӣ ба воситаҳои истеҳсолот мебинад. Дар натиҷаи аз функсияи худ бегонашудани субъекти фаъолият, меҳнат ба шакли манфии худфаъолиятӣ табдил меёбад: аз шакли тасдиқи худ ва зуҳури хеш ба тарзи худзаволёбӣ интиқол меёбад. Дар шароити бегонашавии капиталистӣ инсони алоҳида алаккай ба маънои воқеии хеш субъекти фаъолият намегардад, чунки меҳнати ӯ иҷбориро мегирад. Дар заминаи бегонашавӣ феномени такрории бегонашавӣ вусъат меёбад: бегонашавии маҳсули меҳнат аз истеҳсолкунанда ва бегонашавии инсон аз инсон. Бо бегонашавии маҳсули меҳнат бойшавии олами предметҳо барои инсон ҳамчун талафотест, ки натиҷаи он аз даст додани соҳибият ба фаъолияти ҳаётии хеш аст. Агар фаъолияти ҳаётӣ барои инсон бегонаю душман гардад, агар инсон афтода бошад, пас олами инсон, муҳити ӯ низ барои ӯ хусуматовар мегардад. Тамоми боигарии предметие, ки инсонро дар муҳити иҳотакардааш фаро мегирад, «табиати дуюм», ки офаридаи худи ӯст. Ҳамон хеле, ки инсон аст — ҳамон тавр муҳити ӯро фарогиранда аст. Дар ҷамъияте, ки онҷо низоми чизҳо ҳукмрон аст, табақабандии одамон, ашёҳо, «неъматҳои моддӣ», раванди бениҳоят бузурги тағйироту шаклдигаркунии нерӯҳои предметӣ сурат мегирад, робитаи ҷамъиятии байни одамон дар шакли предметҳо ҳамчун нерӯи ҳокиму ғайримуташаккиле аз болои одамон ҳумкмрону муқаррар мешавад.

Натиҷаи ногузири бегонашавии меҳнат, ин бегонашавии инсон аз инсон аст. Дар ҷамъияте, ки ба истисмор бунёд ёфтааст, ҳолати бегонашавии умумӣ ба ҷаҳонфаҳмии мутаносибе меорад, ки «…ҳар нафаре ба нафари дигар танҳо ҳамчун объект барои истифода бурдан назар мекунад ва дар ин самт ҳолате рух медиҳад, ки нисбатан нерӯманд нисбатан заифу нотавонро пахш мекунад».[57] Одамон ба олами предметҳое, ки худашон эҷод кардаанд ё аз наслҳои дигар гирифтаанд, ворид шуда, тобеъи ҳамон муносибатҳое мешаванд, ки дар раванди мубодилаю коркарду истифодаи ҳамин предметҳо, эҷод мешаванд. Меҳнати бегонашуда — муқаррароти муҳими фалсафаи марксизм аст. Маркс онро дар чаҳор самт арзёбӣ мекунад: дар капитализм меҳнат маҷбурист ва чунин меҳнат наметавонад талаботро ба меҳнат қонеъ намояд ва ин меҳнат «танҳо воситаест барои қонеъ намудани ҳамаи дигар талаботҳо»; меҳнати маҷбурӣ аз меҳнаткашон «ҳаёти авлодӣ» — ашро мегирад, зеро ки меҳнат барои ӯ танҳо воситаи нигоҳ доштани ҳаёти фардӣ буда, на ба хотири нигаҳдошти авлодаш; меҳнати бегонашуда байни одамон бегонашавиро эҷод мекунад, зеро ки коргарон барои имконияти меҳнат намудан байни худ рақобат мекунанд; коргар дар раванди меҳнат моводу ашёҳои аз табиат гирифтаро истифода бурда бо натиҷаи меҳнаташ предметҳои зарурии ҳаётиашро аз худ мекунад.

Проблемаи инсон. Нуқтаи ибтидоии тадқиқоти Маркс на танҳо «инсони бегонашуда» ва «нерӯҳои моҳиятии он», балки таҳлили тамоми муносибатҳои ҷамъиятӣ, қабл аз ҳама муносибатҳои иқтисодию истеҳсолӣ, ки базиси воқеии ҳамаи муносибатҳои баъдию гуногунранги байни одамон аст, қарор мегирад. Ин назари методологӣ имкон медиҳад, ки ҷиҳатҳои муҳими инфародияти инсонро пайдо намуд. Ба сифати бунёди антропологияи Маркс метавон аз «Тезисҳо оид ба Фейербах» ёдовар шуд. Онҷо ӯ аз материализми «кӯҳна», ки нуқтаи назари он ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҷомеаи «фардҳои абстрактӣ», «фардҳои атомарӣ», «фардҳои хусусӣ» буд, даст мекашад ва чанд проблемаҳои муҳимро ба миён гузошта, аз нигоҳи назария онҳоро ҳаллу фасл месозад: аввалан ӯ проблемаи антропологияи нав, фаҳмиши нави инсонро ҳамчун маҷмӯи «муносибатҳои ҷамъиятӣ» баррасӣ мекунад; дуюм, фаҳмиши нави таърихи умумиҷаҳониро, ки асоси онро таърихи иқтисодӣ, истеҳсолоти моддӣ ташкил мекунад ва дин, оила, давлат, ҳуқуқ, ахлоқ, илм, санъат ва ғайра танҳо зуҳури навъҳои истеҳсолот буда, қонунҳои умумиеро тобеъанд баҳогузорӣ мекунад; сеюм таъкид мекунад, ки дар бунёди истеҳсолоти капиталистӣ моликияти хусусӣ қарор дорад ва натиҷаи он меҳнати бегонашуда буда, ҳамеша инсону инсониятро дарҳам шикаста, пахш менамояд; чаҳорум, ногузир бояд вазъияти мавҷуда тавассути «эмансипатсияи инсоният» ва берун шудан аз меҳнати бегонашуда ба воситаи «амалияи инқилобӣ» тағйир дода шавад; панҷум, зарурати эҷод кардани фалсафаи принсипан наве, материалистию амалие зарур аст, ки ҳамчун бунёди назариявии тағйир додани ҳамин олам бошад. «Файласуфон танҳо бо тарзҳои гуногун оламро шарҳ медоданд, аммо гап сари он аст, ки ин оламро бояд дигаргун сохт».[58]

Дар асари «Дастхатҳои фалсафӣ — иқтисодии соли 1844» ба дифои гуманизм, ки ба идеяи озодии универсалию эҷодкоронаи инсон такя мекунад, бармехезад. Аз нигоҳи ӯ татбиқ намудани ин моҳияти инсонро бегонашавӣ — ҳамчун нерӯи зиддиятноку муқобил, монеият мекунад. Ин бегонашавӣ, ки натиҷаи дар предмет таҷассум шудани фаъолияти инсониро фаро гирифтааст, аз таҳти назорати инсон ва ҳадди салтанати инсон берун шудааст ва ин бошад ба идора намудани инсон аз ҷониби худи ҳамин бегонашавӣ оварда, беқурбшавии инсонро дар ҷомеаи капиталистӣ вусъат мебахшад. Аз мавқеи консепсияи Маркс чанд навъи бегонашавии инсон вуҷуд дорад: бегона шудани инсон аз раванди меҳнат ва аз натиҷаи ҳамин меҳнат, аз табиат, аз моҳияти авлодии хеш, бегонашавии инсон аз хештан ва аз ҷомеа. Дар заминаи ҳама шаклҳои бегонашавӣ меҳнати бегонашуда ниҳон аст, ки ба муносибатҳои моликияти хусусӣ бунёд ёфтааст. Проблема, аз нигоҳи Маркс дар он аст, ки бо роҳи «канда гирифтани» бегонашавӣ ва соҳибияти инсон ба моҳияти воқеии авлодии хеш, ин ҳолат ҳалли худро меёбад. Роҳи ягонаи ҳалли онро дар аз байн бурдани моликияти хусусӣ мебинад. Аз нигоҳи Маркс ин чизе нест, ҷузъ ҳолати ҷамъиятие, ки маънояш «баргаштани инсон ба хештан» хоҳад буд. Нуқоти барқовари андешаҳои Маркс — ин фикр дар бораи он аст, ки оламро наметавон тавассути шуур, идея дигаргун сохт, зеро ки манфиатҳои воқеии инсон аз ҳастии онҳо, аз ҷараёни ҳаёти воқеии онҳо бармеояд. Инсон ҳаёти воқеию ҷамъиятии худро муқаррар сохта, дар тафаккур бошад танҳо ҳамин ҳастии воқеии хешро такрор менамояд ва ҳамин тавр тафаккур ва ҳастӣ аз ҳам фарқ дошта бошад ҳам, дар айни замон дар ягонагӣ бо ҳам қарор доранд. Маркс дар фалсафаи инсоншиносӣ соҳаи фаъолияти амалию дигаргунсозандаи одамонро, ки қаблан файласуфон таваҷҷӯҳи камтаре доштанд, ворид месозад. Инсон ба табиат таъсир расонда онро тағйир дода, шароитҳои наверо барои мавҷудияти хеш муҳаё месозад. Дар рафти ин дигаргуниҳои амалӣ, ба қавли Энгелс, дар ҷамъият талаботҳои мухталифе аз қабили талаботҳои техникие пайдо мешавад ва «ин илмро дар баробари даҳҳо университетҳо пеш хоҳад бурд».[59]

Фалсафаи Маркс — ин фалсафаи иҷтимоиест, ки ба озодкунии инсон нигаронида шудааст. Инсон дар ин фалсафа пеш аз ҳама мавҷуди фаъолу амалкунанда аст, ки робитаи ӯ ба табиат бунёди дигар муносибатҳои мутақобилаи ӯ дар ҷамъият аст. «Фард ин мавҷуди ҷамъиятӣ аст. Аз ин рӯ ҳама гуна зуҳуроти ҳаёти ӯ — ҳатто агар он чун зуҳуроти ҳаётӣ дар шакли бевоситаи коллективие, ки муштаракан бо дигарон амалӣ мегардад, баромад накунад ҳам, ин зуҳуроту тасдиқи ҳаёти ҷамъиятӣ аст» Ҳарчанд, ки инсон мавҷуди иҷтимоист, аммо муносибати одамонро дар ҷамъият касе созмон намедиҳад, ин муносибатҳо стихиявӣ вобаста ба ин ё он сатҳи инкишофи қувваҳои истеҳсолкунанда самт мегиранд. Тақсимоти одамон ба синфҳо низ вобаста ба соҳибияташон ё маҳрумияташон аз воситаҳои истеҳсолот стихиявӣ ҷараён мегирад. Тобеияти иддае аз одамон аз одамони дигар ва дар ҷамъияти капиталистӣ тобеияти одамон ба ашёу чизҳо ҳамчун натиҷаи бегонашудаи фаъолияташон низ ҳамин тавр сурат мегирад. Ҳатто раванди тавлиди одамон ҳам вобаста ба талаботҳои ҳаёти моддии онҳо сурат мегирад. «Эҳтиёҷ ба одамон, ногузир, тавлиди одамонро, мисли ҳар моли дигар ба танзим медарорад» — менависад Маркс дар «Дастхатҳои иқтисоди — фалсафии соли 1844». (Том. 42, с. 119, 47) Озод шудан аз ҳокимияти чунин муносибатҳо назорати бошууронаро ба ташкилу инкишофи ҷомеа дар назар дорад — воситаи комёб шудан ба ин — гузаштан ба моликияти ҷамъиятист, ки заминаи онро капитализм эҷод мекунад. Барои инсони алоҳида ин маънои универсалӣ будани талаботҳо, қобилиятҳо, воситаҳои истеъмолӣ, ин «ҳаракати мутлақи ташаккули» инсон аст. ӯ ҳар инсонро ҳамчун зуҳуроте, ки дар он моҳият баён ёфтааст, дар назар дорад. Аммо ин зуҳурот ғанитар аст дар нисбати моҳияте, ки онро баён месозад. Одамон – винтике нестанд, ки ким-кадом машинае онро муҳр зада, тавлид созанд. Ҳар кадоми он дар инфиродияти хеш нотакрор аст. Танҳо инҷо набояд фаромӯш кард, ки хусусияти хоси шахсиятро бидуни маърифати он шароитҳои иҷтимоӣ, ки онҷо шахс ташаккул ёфтааст, фаҳмидан мумкин нест. Зеро ки фардҳо «шароитҳои муқарраршудаи ҳаётии хешро қаблан пайдо мекунанд: синф ҳолати ҳаётии ӯро муайян месозад ва ҳамҷоя бо он сарнавишти шахсии ӯро тобеи хеш мегардонад»[60] Нишонаи асосию муҳими «инсон», аз нуқтаи назари марксизм ин қобилияти боандеша ва ҳадафнигорона меҳнат кардан ва сохтани олоти меҳнат аст. Ин нишона танҳо хоси инсон аст ва он инсонро аз олами ҳайвонот ҷудо сохтааст. «Ҳайвон танҳо мувофиқи андоза ва талаботи ҳамон намуде, ки ба он тааллуқ дорад, месозад, дар ҳолате, ки инсон метавонад мутобиқи ченаки ҳар намуд истеҳсол карда, ба предмет андозаи хоси онро гузошта, дар ҳамин замина инсон метавонад, инчунин тибқи қонунҳои зебоӣ биофарад».[61]

Албатта, набояд меросияти генетикии ҳар фардро сарфи назар кард. Инсон ҳамчун мавҷуди табиию биологӣ дар робитаи генетикӣ ба тамоми олами ҳайвонот хоҳад монд, аммо на қонунияту омилҳои биологӣ, аз нуқтаи назари Маркс, моҳияти иҷтимоии инсонро муайян месозад. Ҳатто дар раванди ташаккули инсон ба қобилияти ақлона меҳнат кардани ӯ низ на натиҷаи интихоби табиӣ, балки омилҳои дигар аст. Инкишофи иҷтимоии инсон на ба қонунҳои генетикӣ, балки тавассути қонунҳои иҷтимоӣ ба меросӣ мегузаранд. Ҳамин тавр, моҳияти инсон аз низоми мушаххаси таърихии муносибатҳои ҷамъиятӣ бармеояд, на аз чизи дигар.

Шахс — ин воҳиди нисбатан мустақил буда, онҷое ки ӯ шароитҳои объективӣ ва қонунҳои инкишофи ҷомеаро маърифат намудааст, собитқадамона амал менамояд. Аммо шахс, таъкид мекунад Маркс, дар танҳоӣ амал намекунад ва дар танҳоӣ наметавонад фаъолияти хешро воқеан татбиқ созад. Танҳо дар доираи коллектив ва ба воситаи коллектив метавонад худро комилан амалию татбиқ кунад. Аз ин рӯ, зикр мекунад ӯ, чунин алтернативае чун: ё коллектив ё фард ноустувор аст. Арзиши амалии шахс, арзиши сифатҳои инсон танҳо дар муносибати ӯ бо ҷамъият, бо одамони дигар маълум мегардад. Чунин аст ҷиҳатҳои асосии проблемаи инсон дар фалсафаи марксистӣ: хоҳед, ки инсонро маърифат созед ҷамъиятеро, ки ӯ онҷо зиндагӣ дорад, бояд донед.

Яке аз хусусиятҳои муҳими таҳлили инсон аз нигоҳи Маркс назари мушаххаси таърихӣ ба проблемаи инсон аст. ӯ дар муқоиса ба андешаҳои мутафаккирони гузашта ва метододогияи анъанавӣ ин ё он атрибутҳои инсонро ба сифати «моҳияти» бетағйиру абадии он зимни баҳогузорӣ ба инсон маҳдуд насохта, баръакс фаҳмиши инсонро дар робита ба тағйиротҳои ҳаётӣ, ки дар рафти фаъолияти таърихӣ — ҷамъиятии одамон ба амал омаданаш мумкин аст, арзёбӣ мекунад. Андешаи он ки «моҳияти» инсон хусусиятҳои махсусро дар ҳар марҳилаи инкишофи ҷамъиятӣ ва ҳар низоми мушаххаси фаъолияти иҷтимоӣ дар худ касб мекунад, метавон ҳатто дар осори барвақтаи Маркс мушоҳида намуд. Бунёди муҳимтари методологии баррасии проблемаи инсон ин фаҳмиши он аст, ки таҳлили он бояд дар доираю муқаррароти таркиботи объективии иҷтимоӣ, ки инсон онҷо дохил буда ба сифати воқеияти муайяни иҷтимоӣ худро эҷод кардаю татбиқ месозад, сурат гирад. Дар андешаи Маркс инсон симои иҷтимоӣ дошта, «нерӯҳои моҳиятӣ» ва қобилиятҳои он табиати иҷтимоиро соҳиб аст ва фаъолияти ҳаётии инсон дар доираи соҳаи истеҳсолӣ – иқтисодӣ ва сохтори иҷтимоии объективӣ ҷараён мегирад. Ҳар чизе, ки дар инсон нуҳуфта аст ва ҳар чизе, ки инсон бо худ аз олами гузаштагони ҳайвону ваҳшиаш овардааст, аз қабили қобилиятҳои фаъолиятии инсонӣ, талаботҳо, манфиатҳо, сифат ва хосиятҳояш ба қавли Маркс маҳсули «ҷараёни то ҳол пешравандаи таърихи умумиҷаҳонӣ» мебошад.

Методи диалектикӣ ва материализм. Бунёдгузорони марксизм диалектикаи Гегелро ҳамчун таълимоти ҳамаҷониба баҳогузорӣ карда, онро бузургтарин бозёфти фалсафаи классикии олмонӣ ҳисобидаанд. Онҳо хидмати бузурги Гегелро дар он диданд, ки ӯ бори аввал тамоми олами табиӣ- таърихӣ ва маънавиро ҳамчун раванди дар ҳаракати муттасилу беист, тағйирот ва инкишофу табодул дида, кӯшидааст то робитаи дохилии ин ҳаракатро ошкор созад. Вале, Гегел ҳамчун идеалист ҳама чизро «аз сар ба пой гузошт» ва барои ӯ андешаҳои инсонӣ на инъикоси ашёву равандҳо, балки баръакс ашёву равандҳо ҳамчун инъикоси татбиқшудаи идеяи мутлақ, ки ҳанӯз то офариниши олам вуҷуд дошт, тасвир мешуд. Ф.Энгелс дар мақолаи «Диалектика»-и «Диалектикаи табиат» ном асараш тартиби низоми қонунҳо ва ҷараёни амалӣ шудани ин қонунҳои диалектикаро чунин ба қалам додааст: «Ҳамин тавр, таърихи табиат ва ҷамъияти инсонӣ — ана аз куҷо қонунҳои диалектика бармеоянд. Онҳо айнан чизе нестанд, ҷуз қонунҳои нисбатан умумии ин марҳилаҳои инкишофи таърих, инчунин худи тафаккур. Моҳиятан онҳо ба се қонуни зайл ҷамъбаст мегарданд: қонуни гузаштани миқдор ба сифат ва баръакс; қонуни ягонагӣ ва муборизаи ба ҳам зидҳо; қонуни инкори инкор. Ҳамаи ин се қонун аз ҷониби Гегел дар заминаи майлони идеалистии ӯ, танҳо ҳамчун қонунҳои тафаккур инкишоф дода шудаанд: аввалӣ- дар қисми якуми «Мантиқ» -таълимот дар бораи ҳастӣ; дуюмӣ тамоми қисми дуюм ва қисматҳои муҳимтарини «Мантиқ»- таълимот дар бораи моҳиятро дар бар мегирад; дар охир сеюмӣ ба сифати қонуни асосӣ зимни эҷод кардани тамоми система ҳузур дорад. Иштибоҳ дар он нуҳуфтааст, ки ӯ ин қонунҳоро аз табиат ва аз таърих содир накарда, балки онҳоро аз мофавқ чун қонунҳои тафаккур ҳукм мекунад».[62]Ифодаи махсуси характери мутазоди инкишоф ин қонуни табдилёбии тағйиротҳои миқдорӣ ба сифатӣ мебошад, ки дар «Илми мантиқ» — и Гегел бо ҳама ҷузъиёташ таҳия шудааст. Мундариҷаи ин қонунро аз тобиши ирфонии он озод намуда, марксизм зимни таҳлили равандҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ ва маънавӣ онро истифода мебарад. Ф.Энгелс масъалаи асосии фалсафаро тавсифи материалистӣ дода, қонуни асосии диалектика — қонуни ягонагӣ ва муборизаи ба ҳам зидҳоро дар ҷараёни инкишофи таъриху табиат тавзеҳ медиҳад.

Дар низоми қонунҳои диалектика қонуни инкори инкор мақоми махсусро соҳиб аст. Ин қонун механизми пайдо шудани чизи навро аз кӯҳна, тавассути «баровардану бардоштан» ё инкори диалектикии марҳилаи гузаштани инкишоф ифода намуда, ба самти умумии нкишофи низоми табиию таърихии ҷамъият ишора мекунад. Аз нуқтаи назари Энгелс предмети материализми диалектикӣ ин омӯзиши қонунҳои умумитарин, қонунҳои диалектикии табиат, ҷамъият ва маърифат, қабл аз ҳама, тафаккур мебошад.

Марксро ба хотири эҷоди фалсафаи «нав» зарурат пеш омад, ки ба кашфу ҷустуҷӯи асосҳои методологии он машғул шавад. ӯ ба масъалаҳои диалектикаи солҳои 50-уми асри XIX диққати махсус дода, ба тадқиқи проблемаҳои иқтисодӣ сиёсӣ машғул мешавад. Нодида набояд гирифт, ки Маркс чунин мафҳумҳои диалектикаи гегелӣ, аз қабили зиддият, робитаи мутақобила, худҳаракатёбиро хело васеъ истифода намудааст. Маркс ҳарчи бештар дар фалсафаи таърихи хеш «инкори инкори» Гегелро ба эътибор гирифта, онро барои тавзеҳи таърихи умумиҷаҳонӣ истифода мебарад ва бо ёрии триадаи гегелӣ (тезис, антитезис, синтез) хусусиятҳои онро шарҳ медиҳад. Маркс дар ҷилди якуми «Капитал» чунин категорияҳои иқтисодӣ ва зуҳуроти ба он мувофиқи ҳаёти ҷамъиятӣ, аз қабили мехнат, капитал, мол, пул, арзиши изофа, арзиш, арзиши истеъмолӣ, истисмор, истеҳсолот, музди кор, андӯхт, тақсимот, «қувваи коргарӣ» ва ғ.-ро таҳлил намуда, ҳамаи инро ҳамчун ягонагии манзараи олам медонад, ки диалектикаи Гегел бо чунин тарз эҷод кардааст ва ҳанӯз дар ҷавонӣ ин назари диалектикиро аз худ карда буд. Усулҳои методи Гегелро, ки барои таҳлили равандҳои воқеии табиат, ҷамъият, шуур ва ҳаёти ҳаррӯза мувофиқанд, Маркс мавриди истифода карор медиҳад, ҳарчанд ки айнияти методи хешро ба методи Гегел эътироф намекунад. «Методи диалектикии ман, — менависад ӯ, — бунёдан на танҳо аз методи гегелӣ фарқ дорад, балки бо он ихтилоф дорад. Барои Гегел раванди тафаккур, ки ӯ тавассути идеяҳоро ба субъекти мустақил табдил медиҳад, ин демиурги воқеият аст. Барои ман бошад, баръакс, идеалиёт чизе нест, ҷуз материалиёте, ки ба сари инсон гузоштаю онҷо тағйир дода шудааст».[63] Кашфи гениалии Гегел – ин методи диалектикии ӯст, ки ба системаи идеалистии фалсафиаш аз бисёр ҷиҳатҳо зиддият дорад. Идеализми Гегелро бартараф намуда, Маркс ва Энгелс ба материализм, на ба материализми метафизикию механикии асри XVII, балки ба материализми диалектикӣ омаданд.

Нақши бузургро дар бартараф намудани тасаввуроти идеалистӣ ба Маркс ва Энгелс фалсафаи Фейербах бозид. Танқиди идеализм ҳамчун ҷаҳонбинии нозуку нафиси динӣ аз ҷониби Фейербах, дар муқобили идеализм гузоштани «материализми ҳақиқӣ» ё материализми ҷаҳонфаҳмӣ як қадами пештаре дар муқоиса ба материализми асри XVII буд, ки онро К.Маркс ҳамчун хидмати таърихии Фейербах қадршиносӣ мекунад. Маҳдудияти материализми антропологии Фейербахро рафъ намуда, бунёдгузорони фалсафаи марксизм дар баробари ягонагии табиату инсон шартҳои ягонагии иҷтимоии инсон ва табиатро тадқиқ намуданд. Ҳамин тавр, Маркс ва Энгелс материализми диалектикиро эҷод намуданд, ки бунёди он диалектикаи материалистӣ мебошад. Материализми диалектикӣ ҳамчун ягонагии узвии метод ва назария моҳиятан аз фалсафаи пешомади худ, аз ҷумла аз сарчашмаҳои идеявии худ фарқ дорад, ҳарчанд, ки идомаёбанда ва инкишофи бевоситаи он ҳам бошад. Аз нигоҳи Маркс диалектика дар ҳадди ратсионалии худ дар ҳар фаҳмиши позитивии мавҷуд фаҳмиши инкори он, яъне ҳалокати ногузир, ҳар шакли татбиқшавии онро дар ҳаракат дида, зикр мекунад, ки инкишофи диалектикӣ дар тағйирёбии хеш пеши чизе итоат надорад ва моҳиятан интиқодӣ ва инқилобист. Бунёдгузорони марксизм борҳо таъкид мекунанд, ки барои фалсафаи диалектикӣ ҳеҷ чизе абадан муқарраршуда, бидуни шарт ва муқаддас вуҷуд надорад. Дар ҳама чиз ӯ мӯҳри фаношавии ногузирро дида ва ҳеҷ чизе пеши он наметавонад устувор бошад, ҷуз раванди бетанафуси пайдошавию нестшавӣ, болошавии беохир аз сатҳи поён ба олӣ. Ҳамин тавр диалектика, барои Маркс, ин «илм дар бораи қонунҳои умумии ҳаракати чӣ олами беруна ва чӣ тафаккури инсонӣ» мебошад. Методи диалектикӣ ҳатман дар худ назари таърихиро ба тавлиди таърихи воқеӣ ва тасодуфҳои он фарогир аст. Манбаи инкишофи диалектикаи материалистиро бунёдгузорони марксизм дар ҷамъбаст ва дарк намудани таҷрибаи ҷамъиятию таърихӣ, дастовардҳои табиатшиносӣ ва илмҳои ҷамъиятшиносӣ мебинанд. Энгелс дар назар дошт, ки бо ҳар як кашфи бузург, табиатшиносӣ шакли худро дигар мекунад. Кашфиётҳои бузург дар табиатшиносии асри XIX, пеш аз ҳама кашфи ҳуҷайра, қонуни бақо ва табдили энергия, таълимоти эволютсионии Дарвин шарҳи худро аз мавқеи материализми диалектикӣ дарёфт карда, аз бисёр ҷиҳат шакли табиатшиносиро дигаргун сохтанд. Дар заминаи ин кашфиётҳо Энгелс тезисро дар бораи ягонагии материалии олам таҳия намуда, шаклҳои асосии ҳаракати материя ва робитаи мутақобилаи онро ном мегирад. Ҳамаи ин имкон дод, ки манзараи низоми ягонаи табиат мутобиқ ба тасаввуротҳои илмии охири асри XIX таҳия гардад. Материализми диалектикиро Маркс ва Энгелс таҳия намуда, ба ғайр аз диалектикаи субъективӣ (ё бошуурона) дар бораи диалектикаи объективӣ, ки дар тамоми табиат ҳоким аст, ҳарф заданд. Диалектикаи субъективӣ, диалектикаи тафаккур танҳо инъикоси ҳамон ҳаракати зиддиятҳои дар табиат ҳоким будааст, ки ҳаёти ҳамеша дар мубориза қарор доштаи табиат ва раванди ба якдигар табдил ёфтани ин зиддиятҳоро, мусоидат менамояд.[64]

Масъалаи шуур, назарияи маърифат ва мантиқ. Бунёди методологии ҳалли масъалаи шуур ва консепсияи «масъалаи асосии фалсафа»-ро метавон дар осори муштаракан навиштаи К.Маркс ва Ф.Энгелс Идеологияи немис», «Хонадони валиён…» ва ғайра дарёфт намуд. Ташаккули инсон ба марҳилаи аз худ намудани предметҳои тайёр ва гузаштан ба меҳнат, алоқамандии зич дорад. Дар ҷараёни меҳнат таназзули инстинктивии бунёди психикаи ҳайвон сурат гирифта, механизмҳои фаъолияти бошуурона эҷод мешаванд. Дар ниҳоди меҳнат шуур пайдо шудаю инкишоф ёфта, онҷо татбиқ гашта, олами табиати инсонӣ ва олами маданиятро ба вуҷуд меорад. Аз нигоҳи марксизм шуур метавонист танҳо ҳамчун функсияи майнаи мураккабсохтае бо андозаи боз ҳам мураккаб гаштани таркиботи ҳиссию предметии фаъолият ва муносибатҳои иҷтимоӣ дар ҷараёни шаклҳои мухталифи мубодилаю муносибату муованат, пайдо шавад. Маҳз дар ҳамин раванд инсон бо ёрии олот предметҳоро ба шаклҳои сунъии робитаи мутақобила ҷалб месозад. Истифодаи олот ва низоми нишонаҳои нутқ дар шакли ишора, садою савтҳо, яъне гузаштан ба фаъолияти на танҳо амалӣ, балки фаъолияти рамзӣ дар шароиту муҳити муқарраршудаи тӯдаҳои ҷомеаи ибтидоӣ ва баъд ҷомеаи авлодӣ тамоми сохтори рафтори инсонро дигаргун сохт. Мантиқи фаъолияти эҳсосӣ-предметӣ ва системаи ишораҳо дар амалҳои коммуникатсионии онро эҷодкунанда, ки зарурати меҳнати муштаракро тақозо дошт, ба ҳолати интериоризатсия, яъне ба нақшаи ботинии фаъолияти фикрӣ табдил ёфтанро, мусоидат намуд. Ҳамчун олоти фаъолияти ботинӣ ва усулу воситаи низоми ишораю нишонаҳо- забон баромад мекард. «Забон танҳо аз талабот, аз зарурати ногузири муносибат бо одамони дигар пайдо мешавад. Шуур низ аз аввал маҳсули ҷамъият аст ва ҳамин тавр хоҳад монд то замоне, ки одамон мавҷуданд. Шуур, албатта, аз аввал маърифати муҳити наздиктарини эҳсосан муроқибашаванда ва дарки робитаи маҳдуди фардҳои акнун ба дарки хештан сарфаҳм раванда — бо шахсону ашёҳои дигар, мебошад»[65]

Соли 1886 Ф.Энгелс асари «Л. Фейербах ва хотима ёфтани фалсафаи классикии немис» — ро навишта онҷо ба мавзӯи шуур таваҷҷӯҳи махсус медиҳад: «Масъалаи бузургу асосии ҳама фалсафа, хусусан фалсафаи навтарин, менависад, ӯ- ин масъалаи муносибати тафаккур ба ҳастӣ мебошад». Мундариҷаи муҳими онро алтернативаи «чӣ аввал меистад: рӯҳ ё табиат» ташкил мекунад. Дар робита ба ҳалли ин масъала проблемаҳои боқимонда, ки ба майдони фалсафа ворид мешаванд, аз қабили худи ҳамин проблемаи шуур, фаҳмиши он ва дигар проблемаҳое, ки аз ҳамин проблемаи асосӣ бармеояд, арзёбӣ мегашт. Энгелс танҳо фаҳмиши проблемаро, ки мундариҷаи онро ҳанӯз К. Маркс дар осори аввалаи худ тарҳрезӣ карда буд, устувортар муқаррар месозад. Ҳастӣ аввал буда, шуур дуюм аст — ин принсипи фаҳмиши монизми материалистӣ ҳамзамон принсипи фаҳмиши марксистии шуур ба шумор меравад.

Муҳимтарин мафҳуми назарияи марксизм оид ба шуур ин мафҳуми «инъикос» мебошад. Дар раванди фаъолияти ҳаётию таърихӣ, дар рафти амалияи таърихӣ ташаккул ёфта, инсон шуури хешро таҳия сохтааст, ки малакаю тарзҳои фаъолияти ҷамъиятии инсонҳоро дар шаклҳои махсуси инъикос фаро гирифта, ҳамчун функсияи хотираи иҷтимоии инсон баромад мекунад. Характери фаъоли шуур, қувваи идеяҳое, ки «оммаҳоро соҳиб шудааст», таъкид намуда марксизм шуурро ҳамчун инъикоси мақсадноки воқеият баҳогузорӣ мекунад. Энгелс таъкид менамояд, ки набояд «шуур» ва «тафаккур» — ро сирф натуралистона, оддиёна, қаблан мутазоди ҳастию табиат арзёбӣ кард. «Масъаларо тавре гузорем, ки тафаккур ва шуур чист, аз куҷо онҳо бармеоянд, он вақт мебинем, ки онҳо-маҳсули майнаи инсон ва худи инсон бошад маҳсули муҳити муайянест ва бо он муштаракан ташаккул меёбад».[66] Ҳамчун яке аз бунёдгузорони марксизм Ф. Энгелс ва пайравони ӯ ба муқобили скептикҳо ва агностикҳо, ки мекӯшиданд ҳадди касногузареро барои тафаккур ва маърифат бунёд созанд, баромад карданд.

Материализми диалектикӣ ҳақиқатро ҳамчун ҳақиқати объективӣ дониста, шаклан онро субъективӣ ҳисобад ҳам, мундариҷаи онро объективӣ медонад ва нақши объективӣ будани онро муайянкунанда баҳогузорӣ мекунад. Мундариҷаи ҳамаи назарияҳои ҳақиқӣ ба ин маъно объективианд, ки аз инсону инсоният новобастаанд. Назарияи маърифати марксизм аз материализми муттасилу собитқадам манша гирифта, дар баробари он аз анъанаҳои назарияи маърифати диалектикии фалсафаи классикии немис интиқодона истифода мебарад ва нақши фалсафаи классикии немисро дар такмили назарияи маърифат қадр мекунад. «…тадқиқи шаклҳои тафаккур, категорияҳои мантиқӣ вазифаи хело ҳам наҷибу бошарафонаю заруриест, ки барои ҳаллу фасли системавии он баъд аз Арасту, танҳо Гегел даст зад»- зикр мекунад, Энгелс дар ҳамон қисмати ба маърифат бахшидаи «Диалектикаи табиат». Назарияи маърифати марксизм диалектикаи субъективӣ ва диалектикаи объективиро дар назар дошта, диалектикаи субъективӣ ё ин ки диалектикаи маърифат, диалектикаи олами объективиро бо шаклҳои хоси он инъикос менамояд. Аммо ин инъикос механикию оинавӣ набуда, балки робитаи фаъолонаю мутақобилаи субъекти маърифаткунанда ва объекти маърифатшаванда аст. Дуюм, ғайр аз қонунҳои умумӣ, дар ҷараёни маърифат қонуниятҳои махсуси диалектикӣ ва усулҳои хоси маърифатие амал мекунанд, ки наметавон онро ба чизи баробарқиёси моддие пайваст кард, таъкид мекунанд Маркс ва Энгелс. Маърифати ҳақиқат ё ин ки инъикоси дурусти олами объективӣ, аз нигоҳи онҳо раванди мутазоди диалектикӣ аст. Ҳақиқат бошад нисбӣ ва мутлақ буда, материализми диалектикӣ ҳақиқатро ҳамчун раванди инъикоси мутаносибан таърихии воқеият медонад. Нисбӣ будани ҳақиқат ба он хотир аст, ки дар ҳар марҳилаи инкишофи таърихӣ объектро сирф дар ҳадди маълуме, шароиту муносибатҳои тағйирёбандае мавриди омӯзиш қарор медиҳад. Бо андозаи прогресси маърифат инсоният нисбияти ҳақиқатро бартараф намояд ҳам, вале комилан онро бартараф карда наметавонад. Вале дар ҳар ҳақиқати нисбӣ ба хотири он ки он объективӣ аст, қисман ҳақиқати мутлақ нуҳӯфта аст. Ва беҳуда нест, ки Энгелс қабл аз ҳама зиддияти байни ҳақиқати мутлақ ва ҳақиқати нисбиро зикр мекунад. Агар таҳти ҳақиқати мутлақ маърифати комили ҳама мавҷудотро фаҳмем, дар ин ҳолат табиист, ки на инсон ва на инсоният ба он қобил нест. Зеро олам беҳудуд паҳною васеъ ва беохир амиқ буда, ҳамеша тағйир меёбад. Маърифати пурраи он дар кадом як лаҳзае, агар чунин як ҳолати ғайриэҳтимолие рух диҳад ҳам, лаҳзаи дигар алаккай кӯҳна шудааст. Агар таҳти ҳақиқати мутлақ ҳақиқати объективие, ҳақиқате, ки дуруст буда, инъикоси кадом ҷузъиёте, порчаи раванди воқеияти аз инсон новобастае бошад, он вақт маърифат имконпазир аст. Аз нигоҳи Энгелс ҳадду сарҳади касногузари байни ҳақиқати ҷузъию нисбию нопурра ва ҳақиқати пурраю мутлақ вуҷуд надорад. Раванди маърифат ба андешаи бунёдгузорони марксизм, диалектикӣ буда, ҳақиқат- натиҷаи шахшудаю карахтгашта нест, балки раванди муттасилу беҳудудест ва ҷараёни ҳамешагию пай дар паи гузаштан аз як ҳақиқати нисбӣ ба дигаре буда, ҳар дафъаи гузариш ҳиссаи бештари ҳақиқати мутлақро дар худ мегирад. Маърифат нисбӣ аст, вале набояд онро ба релятивизми холису урёну беҳудуде айният донист. Назарияи маърифати материализми диалектикӣ нисбияти ҳақиқатро ба маънои бартараф нашудани гумроҳи тақдирсозандае, ки гӯё дар нокомилии биопсихологии инсон ё табиати антропологии ӯ нуҳӯфта бошад, инкор мекунад. Маърифат зиддиятнок буда, ягонагии мутазодҳоро, яъне оғози нисбият ва мутлақро ифода менамояд. Масъалаи ҷиддии назарияи маърифат ин асоснок намудани меъёри ҳақиқат аст. Бунёдгузорони марксизм дар роҳи ҳалли ин масъала, консепсияи амалияи ҷамъиятию таърихиро таҳия сохтанд. Дар фаҳмиши онҳо амалия ин фаъолияти моддӣ, эҳсосӣ, предметӣ, ҳадафнигоронаи инсони ҷамъиятӣ аст. Ҳанӯз дар «Тезисҳо дар бораи Фейербах» амалияро ҳамчун «фаъолияти эҳсосии инсонӣ», «фаъолияти предметӣ» тасвир сохта, нишонаи асосии онро фаъолияти амалию бевоситаи дигаргунсозӣ дар раванди робитаи мутақобилаи инсону табиат медонад. Амалия заминаи ҳамаи шаклҳои фаъолияти ҳаётии инсон буда, «Одамон истеҳсолоти моддӣ ва муносибатҳои моддии худро инкишоф дода, ҳамзамон бо ин воқеияташон, инчунин тафаккур ва маҳсули тафаккури хешро тағйир медиҳанд»[67] Мундариҷаи маърифатро аз худ намудану омӯхтан ва дигаргун сохтани объектҳою низоми табиию иҷтимоӣ ташкил мекунад. Шакли асосии амалия аз нигоҳи бунёдгузорони марксизм истеҳсоли боигариҳои моддӣ ва олоти меҳнат, фаъолияти иҷтимоие, ки ба тағйироти воқеии муносибатҳои ҷамъиятӣ, низомҳои сиёсӣ меорад, инчунин экспериментҳои илмие, ки бо истифодаи таҷҳизоту асбобҳо сурат мегирад, ба ҳисоб меравад. Мустақилияти нисбии фаъолияти маънавиро, ки Маркс ва Энгелс дар «Капитал», дар мактубҳо ва ғайра зикр мекунанд, ҳаргиз маънои мустақилияти назарияро надошта, маънои онро дорад, ки робитаи онҳо мустақиму ростхата набуда, балки мураккабу мухталифест дар шаклҳои гуногуни шуур ва марҳилаҳои гуногуни таърих. Амалия ба чунин категорияҳо аз қабили фаъолият, меҳнат, истеҳсолот алоқаи ногусастанӣ дорад. Аммо дар низоми ин категорияҳо амалия мақоми махсусро ишғол карда, фаъолияти ҷамъиятро аз мавқеи махсус ифшо месозад. Агар меҳнат фаъолияти фардро ҳамчун субъекти муносибатҳои иқтисодӣ дар назар дошта бошад, амалия бошад фаъолияти ҳиссӣ – моддии фарогири шаклҳои мухталифи муносибатҳои ҷамъиятист, ки онҷо мақсад, воситаҳои фаъолият, предмет ва маҳсули фаъолияти амалии инсон ва худи раванди фаъолият ҳузур дорад. Дар таркиби амалия бунёдгузорони марксизм талабот ва дар заминаи он пайдо шудани мақсад ва ҳавасмандии фаъолият, худи фаъолияти мақсаднок, воситаҳои татбиқи он ва натиҷаҳои ба даст омадаро ҷудо мекунанд. Бартарияти бевоситаро соҳиб шуда, амалия аз нуқтаи назари онҳо ҳамчун меъёри олии ҳақиқат баромад мекунад. Ҳамин тавр амалия дар марксизм на танҳо меъёри ҳақиқат, балки нерӯи ҳаракатдиҳанда ва дар дараҷаи муайяне — мақсади маърифат баромад мекунад. Хусусияти муҳими фалсафаи марксизм ин ягонагии диалектика, назарияи маърифат ва мантиқ мебошад. Таҳти мафҳуми мантиқ, Маркс ва Энгелс (чун Гегел) на мантиқи шаклӣ, балки мантиқи диалектикиро, яъне диалектикаи субъективӣ, диалектикаи тафаккурро мефаҳмиданд. Ягонагии диалектика, мантиқ ва назарияи маърифатро набояд мутлақ ҳисобид. Диалектика қонунҳои умумитарини инкишофро новобаста ба соҳаи амали он омӯхта, назарияи маърифат — амали ин қонунҳоро дар раванди маърифат тадқиқ мекунад, ки онҳо хусусияти хоси хешро соҳиб мешаванд ва мантиқи диалектикӣ бошад, диалектикаи объективиро инъикос намуда, таълимотест дар бораи амали қонунҳои диалектикӣ дар тафаккур, дар бораи усулҳои тафаккур, ки дар заминаи ин қонунҳо таҳия мешаванд. Аз нуқтаи назари мантиқи диалектикӣ, шаклҳои тафаккур, категорияҳо шаклҳои умумитарини фаъолияти предметии инсони иҷтимоӣ, воқеияти дигаргункардашуда дар шуур аст, ки Ф.Энгелс хело ҷолиб тасвир мекунад: «…муҳимтарин ва наздиктарин бунёди тафаккури инсон ин маҳз тағйир ёфтани табиати инсон ва на танҳо сирф табиати он, балки хиради инсон аст, ки вобаста ба омӯхтани дигаргунсозии табиат аз ҷониби инсон, он низ инкишоф меёбад». Субъекти тафаккур на фард, балки шахс дар низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ аст. Ҳама шаклҳои фаъолияти ҳаётии инсонро табиат надода, балки инсон ин шаклҳои фаъолиятро дар ҷамъият, дар раванди ташаккули маданияти инсонӣ соҳиб мешавад. Принсипҳои муҳимтарини мантиқи диалектикӣ ин тасдиқи робитаҳои умумитарин ва ба ҳамалоқамандии зуҳуротҳо ва инкишофи он аст, ки тавассути зиддиятҳо амалӣ мегардад. Ба қавли яке аз марксистони шинохта В. И. Ленин мантиқи диалектикӣ тақозо дорад, ки предметро дар рафти инкишофи он, «худҳаракатию» тағйироти он бояд дар назар дошт. Ленин шонздаҳ унсури диалектикиеро, ки тасвири мантиқи диалектикӣ аст, ном мебарад. Ин унсурҳои тасвири мантиқӣ инҳоянд: объективият, куллият, инкишоф, зиддияти дохилӣ, чиз ҳамчун ягонагии мутазодҳо, мубориза, пайвасти анализ ва синтез, робитаи универсалӣ, ки на танҳо ягонагии мутазодҳоро, балки алоқамандии ҳар ашёро бо дигараш дар назар дорад, ифшои беохири раванди муносибатҳои нав — аз зуҳурот ба моҳият, аз мавҷудият ба сабабият, такрори сифату хосиятҳои сатҳи поёнӣ дар инкишофи сатҳи олӣ, баргаштан ба шакли кӯҳна, муборизаи мундариҷа бо шакл ва баръакс, гузаштани миқдор ба сифат ва ғ.      (Соч., т. 38, с. 213 – 225)

Сохтори мантиқии диалектикаи марксистӣ бо фарогирии ҷиҳатҳои умумии хеш манзараи воқеии инкишофи маърифати инсонӣ, ки раванди ҳаракати онро аз ҳастии бевоситаи чиз ба моҳияти он меҳисобад, инъикос мекунад.

Таълимоти иқтисодии К. Маркс. Таълимоти иқтисодии Карл Маркс дар тули 40 соли фаъолияти эҷодиаш навишта шуда, анҷому хотимаи назариявии он навиштани китоби бузурги «Капитал» аст. Асосҳои назарияи арзиши изофаро Маркс солҳои 50-уми асри XIX баъди ба Лондон омаданаш мегузорад. Солҳои 1857-1858 Маркс дастхатҳои зиёди ба мавзӯъҳои иқтисодӣ бахшидаашро таҳия менамояд, ки ба забони асл «Ҷиҳатҳои асосии танқиди иқтисоди сиёсӣ» номгузорӣ мешаванд. Дар он Маркс характери дуҷиҳатаи меҳнат, қувваи коргарӣ ҳамчун мол, капитали доимӣ ва тағйирёбандаро таҳлил намуда, тавзеҳи илмии пайдо шудани арзиши изофаро шарҳ медиҳад. Дастхатҳои солҳои 1857-1858 варианти аввалаи «Капитал» ба ҳисоб мераванд. Соли 1859 Маркс китоби «Доир ба танқиди иқтисоди сиёсӣ» — ро ба сифати барориши аввали асари асосии худ нашр месозад. Мавзӯи танқиди иқтисоди сиёсиро идома дода, Маркс дастхатҳои соли 1861-1863- ро эҷод мекунад. Дар ин дастхатҳо чанд проблемаеро таҳия месозад, ки ба мундариҷаи се ҷилди «Капитал» хос буда, дар қисматҳои баъдии дастхатҳо таҳлили танқидии муфассали таърихи арзиши изофаро анҷом медиҳад. Ҳамин тавр дастхатҳои иқтисодии 1861-1863 қайдҳои аввалини ба низом дароварда шудаи ҳамаи чаҳор ҷилди «Капитал» аст. Идеяи тақсимоти тамоми ин асар ба чаҳор ҷилд таҳти унвони «Капитал» дар протсесси кор бо ин дастхатҳо ба вуҷуд омад. Ҷилди аввал вақти зиндагии ӯ соли 1867 ба нашр расид. Солҳои баъдӣ ( то соли вафоташ – 1883) Маркс ба таҳияю тартиб додани ҷилдҳои баъдии «Капитал» машғул шуда бошад ҳам натавонист ҷилдҳои сеюму чаҳорумро ба нашр расонад. Ҷилдҳои дуюму сеюмро Ф. Энгелс 1885 ва 1894 ба нашр расонид. Дар мактубҳои солҳои 1883-1895 навиштааш Энгелс дар бораи нашри ҷилди хотимавии «Капитал» бо номи «Назарияи арзиши изофа» ёдовар мешавад, вале баъди вафоти ӯ (1895) Карл Каутский солҳои 1905-1910 ин ҷилди хотимавиро ба нашр мерасонад. Дар ҷилди аввал Маркс раванди бевоситаи истеҳсолоти капиталистиро тадқиқ мекунад. Маркс тадқиқи худро аз мол ҳамчун ҳуҷайраи иқтисодии ҷамъияти сармоядорӣ шурӯъ мекунад. Яъне марҳилаи аввал, оғози тадқиқот барои Маркс таҳлили шакли оддию муқаррарии боигарии буржуазӣ — мол хизмат мекунад ва мол ҳамчун предмети зоҳиршаванда, чизи муфиде, ки ин ё он талаботи инсониро қонеъ мекунад, арзёбӣ мегардад. Ҳамин талабот арзиши истеъмолии молро ҳамчун таҷассуми вақти зарурии ҷамъиятӣ муқаррар месозад. Талабот эътирофи ҷамъиятии молро муайян сохта, ба мол арзиши онро медиҳад. Ҳар як мол ду тараф, ду сифат дорад: арзиши истеъмолӣ ва арзиш. Ҳар яке аз ин ду сифат мутобиқи ду тарафи меҳнат мебошанд: муфидияти мушаххаси навъи мазкури меҳнат, ки ба шарофати он маҳсулоти истеҳсолшуда ба арзиши истеъмолӣ табдил меёбад ва характери абстрактии сарфи нерӯи инсонӣ, ки тавассути он маҳсулоти судманд ба раванди мубодила ворид мегардад. Ва ба воситаи муносибатҳои бозорӣ истеъмолкунандаи худро дарёфта, эквиваленти (ҳамарзиши) худро дар тарҳи моли дигар, дар сатҳи инкишофёфтаи мубодила -– пул пайдо мекунад. Инкишофи табиати духелаи мол ва духела будани меҳнати онро эҷодкунанда, кашфи принсипиалииМаркс аст. Назарияи арзиши изофаро муҳаққиқин ва пайравони марксизм бунёди назарияи иқтисодии Маркс баҳогузорӣ кардаанд. Ба Маркс муяссар шуд, ки дар «Капитал» раванди воқеии ташаккули арзиши изофаро бо тамоми ҷузъиёташ ба дастгоҳи мафҳумию категориалии илми иқтисодӣ ворид сохтани «қувваи коргарӣ» тасвир созад.

Арзиши молро ҳамчун «маркази устуворе», ки атрофи он нархҳои ҷорӣ тағйир меёбанд, эътироф карда ва баъдан арзиши асосии хароҷоти истеҳсоли мол — масрафи меҳнати инсонӣ барои истеҳсоли онро низ эътироф намуда, илми иқтисодии томарксистӣ натавонист ба саволе ҷавоб диҳад, ки фоида аз куҷо меояд, агар «меҳнат», мисли дигар мол дар ҳадди охир мутобиқи сарфи меҳнат фурӯхта шавад. Ҷавоби Маркс хело ҳам муқаррарӣ буд, ки моҳиятан кашфиёти гениалӣ аст: коргар меҳнати худро намефурӯшад, балки қувваи коргариеро мефурӯшад, ки мисли ҳар як мол пардохт карда мешавад, аммо аз лиҳози қиммату арзише, ки бо андозаи хароҷоти зарурии ҷамъиятии истеҳсоли он — вобаста ба рақобат ва вазъи бозор пасту баланд мегардад, вале ҳамеша поёнтар аз арзиши муштараки маҳсулоти истеҳсолкардаи коргар аст. Дар маҳсулоти зиёдатии пардохтнашуда арзиши изофа ҳамчун манбаи фоида ва шаклҳои дигари даромади ғайримеҳнатӣ таҷассум мегардад. «Молҳо дар шакли арзиши истеъмолӣ – мисле, ки оҳан, катон, ғалла ва ғ. ба вуҷуд меоянд. Аммо онҳо танҳо ба ҳайси характери духелаи худ мол мегарданд, сирф аз лиҳози он, ки ҳамзамон ҳам предмети истеъмолкунанда ва ҳам пешбарандаи арзишанд. Пас, онҳо мол хоҳанд гашт ё шакли молро хоҳанд гирифт, ба андозае, ки шакли духела – шакли табиӣ ва шакли арзиширо соҳиб мегарданд… Муносибати оддии арзиш аз муносибати арзишии мол фарқ надорад, маҳз кадом мол — ба ин ё он як моли навъи дигар аст. Муносибати арзишии ду мол, ҳамин тавр баёни оддии арзиши моли мазкур аст».

Маркс духелагии табиати молро тавассути духелагии характери меҳнат муайян сохта, шаклҳои арзишро тадқиқ менамояд. Ин ба ӯ имкон медиҳад, ки чӣ тавр дар шакли арзиш меҳнати ашёгашта дар молро тавзеҳ диҳад. ӯ нишон медиҳад, ки арзиш ва шакли молии маҳсули меҳнат танҳо барои истеҳсолоти молӣ хос аст. «… шакли мол ва он муносибати арзишии маҳсули меҳнат, ки ифодаи он аст, ҳеҷ як умумияти қатъие ба табиати ҷисмонии ашёҳо ва муносибатҳои ашёии аз он беруншаванда надорад. Ин танҳо муносибатҳои муайяни ҷамъиятии худи одамон аст, ки дар чашми онҳо шакли фантастикии муносибати байни ашёҳоро қабул кардааст». Зимни истеҳсолоти молӣ меҳнат ҳам характери ҷузъӣ ва ҳам ҷамъиятӣ мегирад. Аз як тараф, ҳар истеҳсолкунандаи мол протсесси меҳнати худро дар алоҳидагӣ аз меҳнати молистеҳсолкунандагони дигар ба амал меорад. Аз тарафи дигар, раванди меҳнати молистеҳсолкунандаи алоҳида як занҷире дар низоми тақсимоти ҷамъиятии меҳнат аст. Умуман раванди ҷамъиятии меҳнат дар истеҳсолоти молӣ аз равандҳои ҷузъии меҳнат, ки дар низоми ҷамъиятии тақсимоти меҳнат бо ҳам алоқаманданд, бо ҳам ҷамъ меоянд. «Муомилоти молӣ ин нуқоти заминавии капитал аст. Заминаҳои таърихии пайдоиши капитал истеҳсолоти молӣ ва инкишофи мубодилаи молӣ ва савдо ба шумор меравад. Тиҷорати ҷаҳонӣ ва бозори ҷаҳонӣ дар қарни XVI таърихи нави капиталро ифтитоҳ мекунад».[68] Аз ин рӯ омӯзиши истеҳсолоти молӣ шарти зарурии тадқиқи ҳаракати капитал мебошад. Таҳлили формулаи умумии капитал (П-М-П) нишон медиҳад, ки капитал арзиши худбаландшавандаест. Раванди худбаландшавии арзиш дар худ зиддиятро ҷой додаст: арзиш наметавонад дар мубодила пайдо шавад, ҳарчанд, ки он ба воситаи мубодила ба вуҷуд меояд. Ин шаҳодати он аст, ки дар мубодилаи капитал моли махсус, соҳиби арзиши истеъмолие ширкат меварзад, ки қобил ба истеҳсол намудани арзиш, хусусан арзиши бузург дар нисбати худи он аст. Чунин мол қувваи коргарӣ мебошад. Истифодаи чунин моле аз қабили «қувваи коргарӣ», ба худбаландшавии арзиш алоқаманд буда, ана ҳамин раванди истеҳсолоти капиталистӣ аст. Маркс нишон медиҳад, ки истеҳсолоти капиталистӣ, аз як тараф, раванди меҳнати арзиши истеъмолии мол, аз тарафи дигар, раванди афзоиши арзишро ба вуҷуд меорад. Дар заминаи ифшои духелагии характери меҳнат ба Маркс муяссар шуд, ки нақшҳои мухталифи ду ҷузъи капиталро нишон диҳад: қисме, ки дар воситаҳои истеҳсолот таҷассум ёфтааст ва қисме, ки барои хариди қувваи коргарӣ дар раванди худафзуншавии капитал нигаронида шудааст. Воситаи истеҳсолот шарти зарурии истеҳсоли маҳсулотест, ки арзиши он ба моли мушаххаси меҳнати коргар интиқол мешавад. Ин қисми капитал, ки бузургии худро тағйир намедиҳад, капитали доимӣ номида мешавад. Қисми дигари капитал, ки барои хариди қувваи коргарӣ дар раванди истеҳсолоти капиталистӣ тағйир меёбад, капитали тағйирёбанда ном мегирад. Коргар арзише баробари арзиши қувваи коргарӣ, инчунин чанд миқдори иловагие зиёдтар аз бузургии капитали байъона (аванс) — арзиши изофа истеҳсол менамояд. Капитал ин муносибати махсуси истеҳсолии истисмор аст, ки шакли ашёии капитали истеҳсолӣ, молӣ ва пулиро дар худ фаро гирифтааст. Маркс дар ҷилди дуюми «Капитал» раванди мубодилаи капитал, хусусан раванди бевоситаи истеҳсолотро ҳамчун лаҳзаи ҳаракати капитал тадқиқ менамояд. Ҳаракати гирдгардони капитали пулӣ ва марҳилаҳои он, гардиши капитали истеҳсолӣ, гардиши капитали молӣ, вакти мубодила, хароҷоти мубодила, ҳароҷоти холиси мубодила, пул, пешбурди ҳисоби бухгалтерӣ, масрафҳои нигоҳдорӣ, хароҷоти нақлиётӣ, назарияи капитали асосӣ ва дар гардиш буда, таъсири вақти гардиш ба бузургии капитали байъона, гардиши капитали тағйирёбанда, гардиши арзиши изофа, такрористеҳсолкунӣ ва мубодилаи тамоми капитали ҷамъиятӣ, ғуншавӣ ва васеъшавии такрористеҳсолкунӣ ва даҳҳо масъалаҳои ҳаётан зарури истеҳсолоти капиталистиро тадқиқ мекунад. Инчунин ӯ се қонуни мубодилаи қисматҳои асосии капиталро (c, m, u) дар дохили ҳиссаҳои он ва байни онҳоро кашф кард.

Дар ҷилди сеюми «Капитал» («Раванди истеҳсолоти капиталистӣ») масъалаҳои тақсими фоида ба фоизнокӣ ва даромади соҳибкорӣ, капитале, ки фоизнокӣ ба даст меорад, ҷузъиётҳои асосии капитали бонкӣ, капитали пулӣ ва капитали воқеӣ, табдил ёфтани пул ба капитали қарздиҳӣ, воситаҳои мубодила зимни низоми кредитӣ, рентаи мутлақи замин, таҳаввули рентаи капиталистии замин, даромад ва манбаҳои он, ҳолати вонамуду зоҳирие, ки рақобат эҷод мекунад, баррасӣ гардидаанд.

Дар ҷилди 4-уми «Капитал» («Назарияи арзиши изофа») масъалаи таҳлили танқидии иқтисоди сиёсии буржуазӣ ба миён гузошта мешавад. Таҳлили илмии капитализм шароитҳои заруриро барои дида баромадани тасаввуроту таълимотҳои пештара дар бораи истеҳсолоти капиталистӣ муҳайё месозад. Танҳо дар заминаи назарияи нав, ки моҳияти предмети тадқиқшавандаро фош мекунад, имкони баҳогузорӣ ба таълимотҳои пештараро имконпазир месохт. «Капитал» ҳамчун модели мантиқии протсесси ҳаракаткунандаи сармоя нахуст имкон дод, ки назарияи илмии инкишофи тасаввурот дар бораи истеҳсолоти капиталистӣ эҷод гардад. Маркс таърихи капитализмро дар «Капитал» тавассути таҳлили мантиқии эволютсияи мол ва истеҳсолоти молӣ дар ҳудуди ҷамъият, таҳлили арзиш, арзиши изофа, капитал ва категорияҳои дигарро анҷом медиҳад. «Ҳатто категорияҳои муҳими абстрактӣ маҳсули шароитҳои таърихӣ буда, аҳамияти пурраи худро барои ҳамин шароитҳо соҳиб мешаванд».[69] Аз ин бармеояд, ки масалан категорияи абстрактие чун арзиш, баёну ифодаи ҳамагуна истеҳсолоти молӣ, шакли инкишофёфтаи он — муносибати истеҳсолоти капиталистӣ мебошад. Атрибутҳои арзиш аз муносибатҳои муқаррарии молие бароварда мешаванд, ки дар шакли холиси капиталистии он паҳн намегардад. Айнан ҳамин тавр хосиятҳои моли капиталистӣ наметавонанд аз нав истеҳсолкунии шафофе зимни муносибатҳои нисбатан баландтари ҷамъиятӣ бошанд. Инкишофи капитал, ки фоида ба даст меорад чунин шаклҳои мушаххаси он мисли низоми бонкию низоми қарздиҳиро ба вуҷуд меорад. Карл Маркс аҳамияти онро барои татбиқу амалӣ шудани раванди истеҳсолоти капиталистӣ зикр мекунад. Аммо мавҷудияти кредит ва банк тазодҳои дар ниҳоди капитал нуҳуфтаро ҳал насохта, сирф шаклҳои нави ҳаракати капиталро эҳё месозад. Капитал дар шаклҳои инкишофёфтаи худ капитали саҳҳомиро меофарад. Пайдо шудани ҷамъиятҳои аксионерӣ ба ташаккули шаклҳои наву мушаххаси арзиш меорад, ки он аксияҳо буда аз пул фарқ дошта, сирф унвони моликият ба даромади муайян мебошанд. Раванди капиталистии истеҳсолот дар баробари ҳаракати воқеии капитал инчунин дар шакли дигари он ки инъикоси сохтаи капитал — аксия ва облигатсияҳост, инкишоф меёбад. Ҳамзамон капитал аз муносибати махсуси капиталистӣ ба порчаҳои оддии коғаз табдил ёфта, капиталист аз агенти протсесси худафзоишёбии арзиш — ба соҳиби коғазҳои қимматнок табдил меёбад. Ин бошад тазодҳои нави фаъолияти тарзи истеҳсолоти капиталистиро эҷод мекунад. Раванди инкишофи капитали саҳҳомӣ замони ҳаёт будани Маркс қадамҳои аввалро мегузошт. Вале дар ҳамин сатҳ Маркс, раванди ба монополияҳо ва идоракунию ба танзимдарории ин монополияҳоро ҳамчун инкишоф ёфтани капитализм шарҳ медиҳад. «Дар ҷамъиятҳои аксионерӣ вазифа ва ӯҳдадориҳо аз моликият ба капитал ҷудо мегардад. Ҳамин тавр меҳнат низ комилан аз моликият ба воситаи истеҳсолот ва меҳнати изофагӣ алоҳидаю ҷудо мешавад. Ин натиҷаи инкишофи олии истеҳсолоти капиталистӣ, лаҳзаи зарурии гузариш аз мубаддалшавии баръакси капитал ба моликияти истеҳсолкунандагон, аммо на ба моликияти хусусии истеҳсолкунандагони ҷудогашта, балки ба моликияти бевоситаи ҷамъиятӣ мебошад. Аз тарафи дигар ҷамъиятҳои саҳҳомӣ – нуқтаи гузариши ҳамаи функсияҳои протсесси такрористеҳсолкунии то ҳанӯз алоқаманд нисбати моликият ба капитал, ба функсияи истеҳсолкунандагони муттаҳидгашта, ба функсияи ҷамъиятӣ табдил ёфтан аст»[70] Чунон ки мебинем дар ҷилдҳои охири «Капитал» Карл Маркс дар бораи пайдо шудани моликияти ҷамъиятӣ дар ниҳоди худи ҷамъияти капиталистӣ ҳарф мезанад ва ҳеҷ ягон ишорае ба «миссияи таърихии пролетариат» ё инқилоби хуниновари пролетарӣ, ки ба нест кардани як табақаи ҷамъиятӣ меоварда бошад, инҷо мушоҳида намегардад. Гузариши осоишта ба ҷомеае, ки онҷо моликияти хусусӣ ва капитал дар инкишофи худ ба ихтиёри ҷамъият — бидуни таркишҳои таҳлукаовари сиёсию иҷтимоӣ мегузарад дар ҷомеаҳои тарақкикардаи кишварҳои шимоли аврупоӣ дидан мумкин аст. Ба инкишофи истеҳсолоти молӣ ва вусъат ёфтани муфидияти он пеш аз ҳама бояд бехатарии иҷтимоиро соҳиб гарданд. Аз тарафи дигар роҳбарони корхонаҳо, соҳибони аксияҳо низ беҳтар шудани шароити маишии кормандонро гарави пешрафти иқтисодӣ мебинанд. Дар охир давлат низ таваҷҷӯҳ ба он дорад, ки истеҳсолоти корхонаҳо ҳарчӣ бештар пеш рафта, низоми хуби андозбандӣ ва осоиштагии давлат таъмин бошад. Давлат барои тавсиаю таҳкимияти истеҳсолот кӯшиш мекунад, то маҳсулоти кишвараш ба бозорҳои ҷаҳонӣ ҳарчӣ бештар барояд. Яъне моликияти хусусие, ки як замон сирф ба хотири ғуншавии танҳо боигарии капиталист нигаронида шуда буд, акнун бо сабаби он ки ба тараққии он гурӯҳҳои мухталифи иҷтимоӣ таваҷҷӯҳ доранд, ба моликияти ҷамъиятӣ табдил мегардад. Албатта табиист, ки ҳиссаи даромад аз ин моликият барои ин гурӯҳҳо фарқ мекунад, вале бидуни он ҳаргиз наметавонад истеҳсолот молӣ пеш равад, зеро ки адолати мутлақу пурра ҳеҷ замоне вуҷуд дошта наметавонад. Ба қавли Ф. Нитсше ҳохед, ки баробариро таъмин созед ва ба ҳамагон чизи мехостагиашро диҳед, хаосро интизор шавед. Хуб мебинем, ки Маркс ташаккули баъдии ҷомеаи капиталистиро ва ба функсияи ҷамъиятӣ табдил ёфтани функсияҳои истеҳсолкунандагони муттаҳидгаштаро чӣ тавр тасвир мекунад: «Ин – барҳамдиҳии тарзи капиталистии истеҳсолот дар ҳудуди худи тарзи истеҳсолоти капиталистӣ буда, аз ин рӯ худ ба худ маҳв шудани зиддиятест, ки, пеш аз ҳама, нуқтаи гузариши муқаррариро ба шакли нави истеҳсолот ифода мекунад. Ба шакли чунин зиддият истеҳсолкунандагони оддӣ — коргарону кормандон ва хизматчиёни ҳамон корхона таваҷҷӯҳ доранд, то ки дар заминаи ин пешравӣ сатҳи баландтари маош дар ошкору намоён шуданаш низ зоҳир мегардад. Дар соҳаи маълуме он ба муқаррар шудани монополия оварда мерасонад ва дахолати давлатро тақозо дорад. Ин аристократияи молиявии навро, навъи нави паразитҳоро (туфайлихӯрҳоро) дар симои прожектор (ба маънои амалдори танҳо дар хаёл буда), муассисон ва директорони сирф номиналиро аз нав эҷод мекунад; низоми кулли қаллобию фиребгариро дар соҳаи таъсис, барориши аксияҳо ва тиҷорати аксияҳоро аз нав таваллуд месозад. Ин–истеҳсолоти хусусӣ бидуни назорати моликияти хусусӣ аст».[71] Карл Маркс ҳанӯз дар ниммаи дуюми қарни XIX ҷараёни инкишофи ҷомеаи сармоядориро бо тамоми ҷузъиёташ тасвир сохта, ҳамчун бузургтарин мутафаккири таърихи афкори маънавии инсоният аз худ дарак медиҳад.

Таҳлили илмии капитализм шароитҳои заруриро барои дида баромадани тасаввуротҳою таълимотҳои пештара дар бораи истеҳсолоти капиталистӣ муҳайё кард. Танҳо дар заминаи назарияи нав, ки моҳияти предмети тадқиқшавандаро ифшо месохт, имкони баҳогузорӣ ба таълимотҳои пештара имконпазир гашт. «Капитал» ҳамчун модели мантиқии протсесси худҳаракаткунандаи сармоя нахуст имкон дод, ки назарияи илмии инкишофи тасаввурот дар бораи истеҳсолоти капиталистӣ эҷод гардад. Мухолифони Маркс ҳанӯз асри XIX таъкид мекарданд, ки Маркс дар «Капитал» танҳо аҳкому назарияи Гегелро бо далелҳои иқтисодӣ таҷхизонида аст ва бо маълумоту далелҳои мушаххас моҳирона ва ба таври сунъӣ ба «бистари» тахтабанди («бистари Прокрустово» — ишора ба ривояти асотирии юнонӣ) ҳикмати сегонаи фалсафаи классикии олмонӣ, ҳамчун гегелчии ҳақиқӣ ҷой кардааст. Ба ин ҳамлаҳо худи Маркс ҷавоби қатъӣ медиҳад. «Дар тақриз ба ҷилди якуми асари «Капитал» доктор Дюринг зикр мекунад, ки дилбастагии ҳамешагии ман ба скелети диалектикии Гегел чунон дур меравад, ки ҳатто ман дар шаклҳои мубодила суроби хулосабарориҳои гегелиро ифшо месозам. Муносибати ман ба диалектикаи Гегел бисёр содда аст. Гегел муаллими ман аст ва серҷоғии тақлидкорони маҳмаддоною ақлак, ки гумон мекунанд онҳо ба ин мутафаккири барҷаста хотима бахшида бошанд, барои ман хандаовар аст. Аммо ман ба худ раво донистам, ки ба устоди худам интиқодона муносибат карда, аз диалектикаи ӯ пӯсти ирфониашро барканда ва бо ҳамин онро моҳиятан тағйир диҳам».[72]

Марксизми Аврупои ғарбӣ: марксистон – назариётчиёни интернатсионали 2. Барои фалсафаи асри 20 чунин идеяҳои К.Маркс, аз қабили назар ба қонунҳои иҷтимоӣ ҳамчун раванд, тадқиқи танқидии меҳнати бегонашуда, шарҳи озодӣ ҳамчун раҳо ёфтану озодшавӣ аз муқаррароти тоқатфарсо дар шароити феълан вуҷуддоштаи объективӣ, нуқтаи назари он, ки илми иҷтимоӣ хамчун назарияи интиқодии ҷамъиятӣ аст, маҳбубият пайдо карданд. Муҳаққиқонро тамоили мутазоде дар фалсафаи К.Маркс ҷалб мекард, ки моҳиятан чунин аст: сотсиализм ҳамчун салтанати зебоию истеъдод баррасӣ мешавад, вале таълимоти ӯ дар бораи субъекти инқилоби пролетарӣ бошад ин идеали гуманизми инсондӯстонаро ба шубҳа мегузорад. Ё ин ки зарурати ногузири таркиши инқилобӣ бо нақши пролетариат ҳамчун мунодию мубаллиғи тамаддуни инсоният бо ҳам дар зиддият қарор гирифтаанд. Дар эволютсияи фалсафаи марксизм баъд аз фавти бунёдгузорони он марҳилаҳои зайл мушоҳида мешавад: инкишофи марксизм дар Ғарби Аврупо ниммаи дуюми асри xix — асосан ин назариётчиён ва ходимони Интернатсионали 2 буданд, дуюм инкишофи марксизм аз ҷониби Ленин, Плеханов ва пайравони он то миёнаҳои асри xx ва марҳилаи сеюм ин неомарксизм ва марксизми ғарбии ниммаи дуюми асри XX.

Ҳаракати коргарии аврупоии охири асри 19-ро назариётчиёни Интернатсионали дуюм роҳбарӣ мекарданд, ки дар миёни онҳо нақши марксистон хело қавитар аст. Зеро ки дар рафти омодагӣ ба ташкили Интернатсионали 2 ва конгресси таъсисдиҳандаи он соли 1889, бевосита Ф.Энгелс саҳм дошт ва даҳсолаи аввали фаъолияти Интернатсионали 2 таҳти таъсири идеявии марксизм ва иштироки мустақими назариётчиёни марксизм сурат гирифта буд. Шинохтатарин назариётчиёни марксизм Ф.Меринг, К.Каутский, П.Лафарг, А.Лабриола ва ғ. дар ҷараёни фаъолияти Интернатсионали 2 ширкат варзиданд ва ҳамзамон дар тақвияти идеяҳои марксизм, инчунин дар тағйиру табдили гуногунназару ихтилофмазмуни фаҳмиши таълимоти К.Маркс бо осорашон, нигоҳи тоза ворид сохтанд.

Франс Меринг (1846-1919) назариётчии марксист, яке аз доҳиёни қаноти чапи сотсиал-демократия ва яке аз бунёдгузорони Партияи Коммунистии Германия. Дар марҳилаи аввали фаъолияти эҷодии худ аввал идеалист, пайрави Фейербах ва сипас ба қатори ихлосмандону алоқамандони К.Маркс ворид шуда, дар ташаккулу тавсиаи марксизм нақши хосса бозидааст. Ба қалами ӯ мақолаҳои зиёде доир ба проблемаҳои фалсафаи классикии олмонӣ, хусусан И.Кант тааллуқ доранд. Таваҷҷӯҳи ӯро осори Гартман, Шопенгауэр, Нитсше ҷалб кардааст ва оид ба материализми илмию табиатшиносӣ, дарвинизм, махизм, назарияи навкантианӣ ва навгегелчигӣ, инчунин доир ба муносибати марксизм ба дин, ба масеҳият мақолаҳои зиёде навиштааст. Ба тадқиқи проблемаҳои фаҳмиши материалистии таърих ҳанӯз дар давраи зинда будани Ф.Энгелс машғул гашта, асари ӯ « Қиссаҳо дар бораи Лессинг» ҳамчун беҳтарин тадқиқоти таърихӣ оид ба ташаккули давлати Пруссия, аз ҷониби Энгелс баҳогузорӣ шудааст. Мақолаи ӯ «Дар бораи материализми таърихӣ» ба муқобили П.Барт навишта шуда, онҷо таълимоти Марксро аз ҳамлаҳои ӯ ҳимоят менамояд ва фаҳмиши вулгарии материализми таърихиро, ки баъзе аз файласуфон ҳамчун схема, қолибу нусха фаҳмида, фаъолияти мураккаби ҳаётии инсонро онҷо ҷой карданӣ мешаванд, танқид мекунад. ӯ зикр мекунад, ки материализми таърихӣ ба ҳама гуна лоиҳаи сарсарию худсарона таҳияшуда комилан оштинопазир буда, бо формулаҳои урён ва бо як шона қайчӣ задани ҳаёти ҳамеша тағйирёбандаи инсоният номумкин аст. Назари Франс Меринг дар баҳои иҷтимоӣ- сиёсӣ додан ба моҳияти синфии консепсияҳои фалсафӣ, ки ҳамзамон тобиши идеологӣ доранд, зоҳир шудааст. Тибқи андешаи ӯ танҳо аз мавқеи муборизаи синфӣ метавон ба беназмию нопайдоканории системаҳои фалсафӣ равшанӣ андохта, дар тобиши шӯълаи он ҷузъиётбандӣ ва тартибандозии ин таълимотҳои фалсафӣ ба роҳ монда шавад. Дар асарҳои тадқиқотиаш хидмати И.Кантро дар ташаккули фалсафаи классикии олмонӣ (хусусан назария небуляриро) қайд карда, таълимоти баъдии «чизҳои дар худ»-ро, ки маърифатнашавандаанд, ҳамчун яроқе зидди материализм баррасӣ мекунад. Меринг моҳияти пессимистии назарияи Шопенгауэрро натиҷаи муҳити навмедонае медонад, ки баъди шикасти инқилоби соли 1848, байни интеллигенсияи олмонӣ эҷод шуда буд. ӯро яке аз аввалин муҳаққиқони марксисте медонанд, ки таълимоти нитсшеаниро бо идеологияи агрессивии империализми Германия дар робитаи мутақобила қарор медиҳад. Асари ӯ «Карл Маркс ва таърихи ҳаёти ӯ» беҳтарин асари тарҷумаиҳолӣ дар бораи Маркс эътироф шудааст. Вале назариётчиёни марксизм-ленинизм ӯро барои қотеона зикр накардани фарқияти принсипалии методи Гегел ва Маркс танқид намуда, дар осораш камтар истифода бурдани истилоҳи «материализми таърихӣ»-ро ҳамчун дур шудан аз диалектика ва заиф сохтани марксизм ҳукм намуданд. Баъди вафоти Ф.Меринг файласуфони олмонӣ Брандлер ва Тальгеймер осори ӯро зимни ҳимояту татбиқи назарияҳои Маркс ҳамчун «диалектики ҳақиқӣ» дар баробари «хидматҳои» Ленин гузоштанд, ки боиси норозигию рашки роҳбарони Ҳизби Коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ гашт ва ҳатто дар мактуби И.В.Сталин «Дар бораи баъзе масъалаҳои таърихи болшевизм» (1931) фаъолияти пассивонаю манфии нерӯҳои чапгарои олмонӣ — зимни тадқиқотҳои марксистиашон, мавриди танқид қарор гирифт.

Карл Каутский. (1854-1938) Инкишофи идеявии К.Каутский аз андешаҳои томарксистӣ ба марксистӣ ва аз он ба сентризм ва оппортунизм ҷараён гирифтааст. Шиносоии ӯ дар ибтидо ба идеяҳои Лассал, сипас афкори анархистӣ ва пайравӣ аз назарияи позитивизм сурат гирифта, дар таҳияи таълимотҳои ӯ таъсири ин ғояҳо эҳсос мешавад. Ҳатто дар таъсири андешаҳои Малтус соли 1880 асари «Таъсири афзоиши аҳолӣ ба прогресси ҷамъият» — ро менависад. Танҳо соли 1881 бо Маркс ва Энгелс шинос шуда, алоқаманду пайрави идеяҳои онҳо мегардад. Аммо новобаста аз таъкидҳои Энгелс ӯ ба афкори рӯҳияи опортунистона дошта, майл мекард. Ҳарчанд, ки дар таълимоти ӯ унсурҳои эклектикӣ ва софистика ҷой дошта бошанд, ҳам ӯ ба қатори марксистони ортодоксалӣ дохил мешавад. Сухани машҳури Энгелс дар бораи Каутский маҳз оид ба ҳамин ишора аст: «…педант ва схоласт, ба ҷои он ки масъалаҳои мураккабро ҳалу фасл кунад, баръакс соддаро чигил месозад». Ба хотири таблиғи марксизм солҳои 80-90-уми асри 19 чанд асаре дар бораи таълимоти марксизм менависад: «Таълимоти иқтисодии Карл Маркс» (1887), «Масъалаи аграрӣ» (1900). Дар асари аввал, ӯ тавзеҳи осонбаёни «Капитал» — ро анҷом медиҳад, ки ба хотири тарғибу ташвиқи марксизм нақши мусбӣ бозидааст. Дар тафсири қисмати назариявии «Программаи Эрфурт» (1892) муқаррароти муҳими марксизмро тавзеҳи оммафаҳм дода, ногузирии иваз шудани истеҳсолоти капитализмро ба сотсиализм таъкид намуда, аммо дар масъалаи забт кардани ҳокимияти сиёсӣ аз ҷониби пролетариат шубҳа гузошта, ба қавле аз марксизм «ақибнишинӣ» кард. Воситаи асосии инқилоби иҷтимоиро дар муборизаи парламентӣ медид. Ба танқиди Энгелс оид ба ҷой надоштани диктатураи пролетариат дар «Программаи Эрфурт» нигоҳ накарда, дар асари «Парламентаризм, қонунгузории халқӣ ва демократияи иҷтимоӣ» (1893), ӯ идеяи муборизаи парламентариро дифоъ намуда, оид ба диктатураи пролетариат ба қавли Ленин «бузургтарин дастоварди синфи коргар» хомӯш меистад. Гумон меравад ин мутафаккир даҳшати татбиқи диктатураи аз номи пролетариат ҷорӣ кардаи болшевиконро қаблан тасаввур мекард, ки баъдҳо ҳам идеяи диктатураи пролетариатро қатъиян напазируфта, ба меншевикон, ки мухолифони болшевикон буданд, бештар таваҷҷӯҳ мекунад. Бо вуҷуди опортунизми Бернштейнро танқид карданаш, «танқиди ленинии махизмро» низ ҳамовоз нашуд. Дар брошюраи «Қувваҳои ҳаракатдиҳанда ва дурнамои инқилоби рус» (1906-1907) тактикаи шӯриши мусаллаҳонаи болшевиконро маҳкум намуд.

Пол Лафарг (1842-1911), яке аз назариётчиён ва мубаллиғи марксизм, дӯст ва шогирди Маркс ва Энгелс. Ба таблиғи идеяҳои марксизм дар газетаи « Egalite», ки онҷо фаъолият дошт шурӯъ намуда, бо мақолаҳои «Муборизаи синфӣ», «Партияи коргарӣ ва давлати капиталистӣ», «Эволютсия — револютсия» ва ғайра ташвиқу тарғиби муназзами марксизмро дар Франсия оғоз кард. Дар асарҳои ба муқобили мунаққидони Маркс навиштааш «Ҳуқуқ ба коҳилӣ»(1880), « Иштиҳои фурӯхташуда»(1884), «Пийи 9 дар биҳишт»(1891) тамоми низоми ғуломии капиталистиро, аз ҷумла динро ҳамчун ҳимоятгари истисмори капиталистӣ сахт танқид мекунад. Солҳои 90-уми асри 19, вақте, ки оппортунизм бо нерӯи афзоянда ҳизбҳои дар доираи Интернатсионали 2-ро таҳти таъсири худ медароварданд, Лафарг қатъиёна ба муқобили ҳама гуна ревизияи марксизм мубориза мебарад. ӯ ҳама шаклҳои фалсафаи идеалистиро душмани материализм ҳисобида, ҳамагуна «оштидиҳии» марксизмро бо идеализм рад менамояд. Хусусан кӯшиши Бернштейнро, ки марксизмро бо фалсафаи кантианӣ «синтез» кардан мехост инкор намуда, ҳамзамон лаҳзаҳои материализмро дар таълимоти Кант эътироф карда, идеализм ва агноститсизми кантианиро ба зери танқиди сахт мегирад. ӯ алоҳида тасаввур кардани «ашёҳои дар худ» -ро аз инъикоси он дар шуури инсон ва муқобилгузории моҳияту зуҳӯротро ғайриилмӣ баҳогузорӣ мекунад. Назарияи кантиании донишҳои априориро рад карда, нисбияту вобастагии ҳамаи шаклҳои маърифатро аз олами моддӣ зикр мекунад. Дар асари соли 1910 навиштааш «Проблемаи маърифат» агноститсизмро танқид намуда, ба асоси гносеологии он- кандашавии тарафи ҳиссию мантиқии маърифат,ба ҳадди мутлақ расонидани ҳар як тарафи он, аз робитаҳои воқеии он ва аз амалия ҷудо донистани онро ишора мекунад. ӯ мавқеи Жоресро, ки марксизмро бо идеализми майлони афлотунӣ дошта созиш доданӣ мешуд ва кӯшишҳои мӯҳаққиқони дигарро, ки фалсафаи Маркс ва Гегелро шабоҳати ҳам медонанд, қотеона қабул надорад ва зикр мекунад, ки идея низ ҳамчун объект воқеист, зеро ки он инъикоси дар майнаи сар будаи ҳамин объект аст. Аммо Маркс ҳеҷ вақт айнияти инъикосшаванда ва инъикос, воқеияти объективӣ ва идеяро тасдиқ накардааст, таъкид мекунад П. Лафарг дар асараш « «Идеализм ва материализм дар шарҳи таърих». Марксизм ягонагии ҳастӣ ва тафаккурро таъкид намуда, ҳеҷ гоҳ айнияти онҳоро эътироф намекунад, идома медиҳад ӯ. Дар осори П. Лафарг масъалаи қонунияти инкишофи забон тадқиқ шуда, зарурияти забони умумихалқиро таъкид мекунад ва ғановату ташаккули забонро вобаста ба сатҳи инкишофи тафаккур медонад. Инкишофи тафаккурро бошад дар робита инкишофи қувваҳои истеҳсолкунанда, боигарию гуногунии алоқаҳою муносибатҳо, мубодилаю муколамаҳо дар назар дорад. ӯ андеша дорад, ки дар марҳилаҳои инқилобӣ таркиботи забон ва фонди луғавӣ тағйироти бештареро соҳиб шуда, жаргони табақотӣ вобаста ба муҳити иҷтимоӣ ба забон дигаргуниҳо ворид месозад. Ташреҳу тавзеҳи нодурусти ин андешаҳои Лафарг боиси он шуд, ки андешаҳои лингвистии ӯро ҳамчун хусусияти синфӣ доштани забон (дар Иттиҳоди Шӯравӣ, ҳатто дар муҳокимаҳою баёнияҳои И.Сталин) баҳогузорӣ карданд.

Антонио Лабриола (1843-1904)- файласуфи итолиявӣ, назариётчӣ ва таблиғгари марксизм, ходими ҳаракати сотсиалистӣ. Дар марҳилаи аввали фаъолияти эҷодӣ Лабриола пайрави фалсафаи Гегел буд ва рисолаи илмии ӯ таҳти унвони «Ҳимояи диалектикаи Гегел…» дифоъ шуд. Сипас Лабриола мухлиси ақидаҳои гегелчиёни чап мешавад ва ба мавқеи сотсиализм мегузарад. Ба осори бунёдгузорони марксизм шинос шуда, таълимоти баъдии худро бо марксизм пайваст. Дар таълифоти солҳои 90-ум навиштааш андешаи онро, ки ҳаракати сотсиалистиро наметавон берун аз назарияи марксизм тасаввур дошт, дастгирӣ мекунад ва аҳамияти таърихию умумиҷаҳонии фахмиши материалистии таърихро таъкид намуда онро ба назарияи позитивистии инкишофи ҷамъият муқобил мегузорад. ӯ маърифати материализми таърихиро бе омӯхтану фаҳмидану методи диалектикӣ номумкин мешуморад. Консепсияҳои мухталифи фалсафаи таърихро таҳлил намуда, ӯ «назарияи муҳити географӣ» ва «назарияи омилҳо»-ро сахт танқид менамояд, инчунин фарқияти сифатии идеяҳои сотсиализми утопиявӣ ва сотсиализми илмиро нишон дода, ҳамзамон робитаи онҳоро ифшо мекунад. Аз мавқеи таълимоти Маркс оид ба давлат ва муборизаи синфӣ, назарияи гегелии давлат ва ҳуқуқро танқид мекунад. Муқаррароти ӯ ки инкишофи халқҳоро хусусияти нажодиашон халалдор месозад аз ҷониби Плеханов ҳамчун шарҳи биологии ҷараёни таърихӣ баҳогузорӣ мешавад ва ин андешаро Плеханов ба фаҳмиши материалистии таърих номувофиқ арзёбӣ мекунад. Энгелс ӯро барои айният сохтани методи диалектикӣ ва маҷмӯи усулҳои танқидие, ки ҳам идеализм ва ҳам материализм истифода мебаранд, коҳиш медиҳад. Ғайр аз ин муҳокимаҳои ӯро дар рӯҳияи агноститсизми навкантианӣ баҳогузорӣ карда, таъсири таълимотҳои томарксистиро дар осори ӯ мушоҳида мекунанд. Нақши арзишманди А. Габриоларо дар ташвиқи идеяҳои Маркс миёни коргарону равшанфикрони итолёвӣ қадр карда, ходимони баъдии ҳаракати сотсиалистии Италия ҳиссаи сазовори ӯро дар вусъат ёфтани рӯҳияи инқилобии табақаи коргар зикр мекунанд.

Марксизми Ғарб – равияи мутазоди «марксизми шарқӣ». Ибтидои асри 20 дар Аврупои ғарбӣ «марксизми ғарб» дар симои Антонио Грамши, Дёрд Лукач, Карл Корши ва диг. эҷод мегардад, ки дар баробари «марксизми шарқӣ» ҳамчун равияи мутазод ҳисобида мешавад.

Антонио Грамши (1891-1937) асосгузори Партияи Коммунистии Италия, яке аз шинохтатарин марксисти Аврупои Ғарбӣ, ки ёздаҳ соли охири умри кӯтоҳашро дар зиндони режими фашистии Муссолини гузаронида, рӯзи аввалини аз госпитали ҳабсхона ба озодӣ баромаданаш (таҳти фишори аҳли ҷамоатчигии Италия), яъне рӯзи аввали озодиаш оламро падрӯд гуфтааст. Онҷо дастнависҳои худро дар ҳаҷми 3 ҳазор саҳифа — дар шакли китоби 7 ҷилда бо унвони «Дафтарҳои зиндонӣ» навиштааст. Дар маркази таълимоти фалсафии А. Грамши масъалаҳои ягонагии узвии материализми таърихӣ ва диалектика истода, фалсафаи марксистӣ нуқтаи баланди инкишофи афкори фалсафаи ҷаҳонӣ баҳогузорӣ мешавад. Методи диалектикиро дар роҳи ҳалли проблемаҳои материализми таърихӣ зикр намуда, идеализми диалектикиро, хусусан майлони ба ифрот расонидаи онро аз ҷониби Бенедетто Кроче, ки ҷавҳари фалсафаи Гегел – мантиқ ва натурфалсафаи ӯро ба эътибор нагирифта, триадаи диалектикаи гегелӣ ва ситези мутазодҳоро эътироф намекунад, сахт танқид мекунад. Нақши интеллигенсия ва иттифоқи онро бо синфи коргар дар ҷамъияти капиталистӣ зикр намуда, пешбарандаи асосии таърихро оммаи халқ ва прогрессии ҳаёти оммаро ҳамчун меъёри прогресси таърихӣ медонад. А. Грамши таъкид мекунад, нофаъолии оммаҳо набояд ҳамчун заифии фаъолияти инқилобии оммаҳо баҳогузорӣ шавад ва ӯ назарияи тадриҷан ғун шудани нерӯи фаъоли оммаҳои халқро — ҳамчун фаъолиятнокии нуҳӯфтаю ботинии онҳо ба миён мегузорад. ӯ консепсияи буржуазии «оммаҳои ҳамеша дар сукут ва танҳо бо таъсири лидерҳо аз хоб хезандаро» қабул надорад ва пайдо шудани ҳамин лидерҳоро натиҷаи ҷӯш задани фишори исёнхоҳонаю нуҳуфтаи халқ медонад. Барпо шудани «давлати типи нав»-ро натиҷаи зуҳури фаъолияти бошууронаи пролетариат, ки сарвари тамоми оммаҳост, баҳогузорӣ мекунад. Грамши масъалаи дар дохили надстройкаи кӯҳна ҷой кардани идеологияи навро тарҳрезӣ намуда, зикр мекунад, ки синфи ба сӯи запт кардани ҳокимият раванда, бояд идеологияи иҷтимоию иқтисодии худро қаблан, дар замоне, ки ҳанӯз ҳокимиятро нагирифтааст, бояд ба муҳити ҳаёти иқтисодию иҷтимоии мавҷуда ҷой намояд. Дар «Дафтарҳои зиндонӣ» фасли махсусе бо унвони «Қайдҳо дар бораи Макиавелли, сиёсат ва давлати ҷадид» дорад, ки онҷо проблемаҳои давлат, ҳуқуқ ва сохтмони ҷомеаи навро арзёбӣ мекунад. Хусусан шароитҳои татбиқи инқилоби фарҳангиро таҳлил намуда, аз мавқеи танқидӣ ҷалб кардани бузургтарин дастоварҳои фарҳангии замони гузаштаро тарғиб мекунад. Ҳарчанд, ки аҳамияти ҷаҳонию таърихии Инқилоби Октябрро таъкид намояд ҳам, дар андешаҳои зиндониаш ду даҳсолаи амалияи сохтмони сотсиализмро дар Иттиҳоди Шӯравӣ, хусусан, самтҳои сиёсӣ ва идеявию назариявии сохтмони ҷомеаи сотсиалистиро танқид мекунад.

Дёрд Лукач (1885- 1971)- симои шинохтаи марксизми Аврупои ғарбӣ, муаллифи асарҳои зиёд оид ба проблемаҳои фалсафа ва таърихи фалсафа, таърих ва назарияи эстетика, адабиёт ва ғайра мебошад. Дар тавзеҳи Лукач онтологияи марксистӣ ҳастиро ҳамчун протсесси объективӣ медонад. Ҳастии иҷтимоӣ бошад заминаҳои диалектикаи объективии табиати органикӣ ва ғайриорганикиро соҳиб аст. Ҳар як, ҳатто оддитарин татбиқи меҳнат аз ҳадафгузории бофикру боандеша шурӯъ мешавад. Барои татбиқи мақсад робитаҳои сабабию натиҷавӣ заруранд, вале фаъолияти меҳнатӣ ба амали қонунҳои табиат монанд набуда, дар худ ҳатман имкониятҳою шароитҳои интихобии гуногунро фаро гирифтааст. Инсон на танҳо интихоби худро татбиқ мекунад, балки дар асоси ҳамин татбиқи интихобаш имкониятҳои навро эҷод месозад. Алтернативаи ҳадафгузорӣ дар меҳнат — бунёди амалияи инсонист. Аз инҷо Лукач дар бораи алтернативаи ҳастии ҷамъиятӣ дар ниҳоди ташкили дохилии он хулоса мебарорад. Озодӣ, ҳамин тавр на танҳо зарурияти маърифатшуда, балки «майдони имкониятҳои» алтернативии интихоби он қарор мегирад. Ҳадафгузорӣ, ки одамон интихоб мекунанд, дар ҳадди охир ба натиҷаи фаъолияти пештараи одамон алоқаманд аст. Бо вуҷуди афзоиши омили субъективӣ дар таърих, имкони ҳадафгузорӣ маҳдуд хоҳад шуд, агар фаъолияти меҳнатӣ асоси предметию моддӣ надошта бошад. Аз ҳамин мавқеъ ӯ зидди «онтологияи амалияи» гурӯҳи «Праксис», ки онтологияи материяро иваз карданӣ мешаванд, баромад мекунад. Тавсифи холисонаи фасафаи оламшумули Гегел аз ҷониби Лукач дар асари «Гегели ҷавон ва проблемаҳои ҷамъияти капиталистӣ» марксистони венгерию шуравии дар қолаби марксизм-ленинизми догматӣ қарор доштаро норозӣ месозад ва инчунин нақши таърихии синфи коргарро дар нобуд сохтани фашизм равшан нишон надодани Лукачро дар асари «Фаноёбии хирад», ин «марксистон» хатогии идеявии ӯ баҳогузорӣ карданд. Ғайр аз ин қарори Комитети Марказии Ҳизби сотсиалистию коргарии Венгрия консепсияи Лукачро, ки на зиддияти сотсиализму капитализм, на муборизаи буржуазия ва коргаронро зиддияти асосии замони муосир, балки тазоди байни «демократизм ва ғайридемократизм» — ро зиддияти асосии замони муосир тавсиф мекунад, ҳамчун дур шудан аз муборизаи синфӣ эълон кард. Аммо дар доираҳои фалсафашиносии ҷаҳонӣ мақоми Дёрд Лукач дар нисбати марксистони дигар хело болотар аст ва аз ҳашомати назариявии ӯ ҳатто онҳое, ки дар муқобили марксизм қарор доранд, бо эҳтиром ҳарф мезананд ва ӯро ҳамчун файласуфи шинохтаи ҷаҳонӣ эътироф мекунанд. Мо инҷо маълумотро оид ба андешаҳои профессори Донишгоҳи Дюкенc Т.Рокмор дар даст дорем, ки дар миёни марксистони зиёд Лукачро ҷиддан ва хосатан ҳамчун мутафаккири нерӯманд баҳогузорӣ мекунад. ӯ дар ҳамон мақолаи «Кашфи Маркс баъд аз марксизм» менависад: «Дар ғуруби садсолаи мо ду чизе равшан гаштааст. Аз як тараф, байни ҳама муаллифони зиёду боистеъдод Лукач, месазад ҳамчун файласуфи беҳтарин фарқ карда шавад. Муддати дурударози марксизми «расмӣ» дар ҳақиқат бисёр файласуфони воқеан завқманди марксисте дар Ғарб — аз қабили Косик, Калаковскийи барвақта, Шафф, Петрович, Кожев, Альтюссер, Сартри баъдӣ, Грамши ва дигарон фаъолият доштанд. Бо сабабҳои муайяни сиёсӣ Энгелс, Ленин, Сталин, Мао ва дигарон одатан, иштибоҳан ҳамчун мутафаккирон – файласуфони сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ мешуданд. Беандозагии ин амал на танҳо аз доираи тасаввуроту хаёл берун мебарояд, балки имкон намедиҳад, ки марксизмро ҳамчун ҳаракати интеллектуалӣ қабул фармоӣ. Ба кӯшишҳои наве, ки метавон гуфт — Ленинро ҳамчун философ аз нав эҳё карданӣ мешаванд, нигоҳ накарда, баъдӣ комилан маълум аст, ки ҳеҷ як муқоисаеро ба сатҳи чунин мутафаккире мисли Лукач, истодагарӣ карда наметавонад… Дар матнҳои Лукач ҳамеша муаллифи имкониятҳои интелектуаллии фавқулодда бузургдошта, эҳсос мешавад… Аз тарафи дигар, ҳеҷ гоҳ набояд фаромӯш сохт он далелеро, ки Лукач соли 1918 ба марксизм муроҷиат намудааст, то охири умр комилан ба он вафодор мемонад»[73].

Т.Рокмор марксизми ба догма табдил додашуда ва дар кишварҳои сотсиалистӣ ҳамчун ягона таълимоти фалсафии эътирофшударо ҳатто ба ҳувияти таълимоти Маркс муқобил арзёбӣ мекунад. Ва дар ҷои дигар «марксизми расмӣ» — ро ки дар робита ба фалсафаи муосири Ғарб фақат як корро раво медонист, арзёбӣ менамояд, вале инҷо ҳам боз аз мақоми арзишманди Лукач миёни ин марксистон ёдовар мешавад: «Бешак, осон аст агар нуқтаи назари муайянеро ҳамчун афкори фалсафаи буржуазӣ гуфта инкор намоӣ, дар нисбати кӯшиши ба он ҳарбу зарб кардан; осон аст баҳонае ёфта назари муқобилро муҳокима накунӣ, дар нисбати муҳокимаи он. Баъзе аз муаллифони марксистӣ, бисёртар онҳое, ки ба нуқтаи назари муқобил ношиносанд, аз рӯи принсипе, ки одамони муайяне пайрави ин ақидаанд, беҳтар медонанд онро нодуруст ҳисобанд. Аслан ин стратегия кашфи марксизм нест ва ҳанӯз ба замонҳои Инҷил далолат мекунад, масалан ба идеяи апостол Павл, ки гумон дошт рӯҳи масеҳиятро танҳо масеҳии ҳақиқӣ метавонад сарфаҳм равад; ин муқаррарот ба эҷод намудани доираи сарбастаи тавзеҳдиҳандагони ваколатдор оварда, ҳамаи дигаронро сарфи назар мекунад. Лукач, баръакс бо маърифати амиқи андешаҳои, чӣ тавре мегӯянд мутафаккирони буржуазӣ, фарқ мекард ва омода буд ба онҳо мубоҳисаҳои мазмундореро оғоз кунад». (Вопросы философии. -2000.     -№4, с.31.).

Марксизми ҷадид: «диалектикаи гуманистӣ» ва равияи «сийентизм». Марксизми ҷадид ё неомарксизм истилоҳи шартии маҷмӯи ҷараёнҳои марксистӣ ва майлони марксистӣ доштаро ифода мекунад, ки ҳам ба капитализм ва ҳам ба «сотсиализми воқеии» солҳои 30-80 ум ва идеологияи марксистӣ-ленинии он, назари танқидӣ дорад. Неомарксизм аз марксизм ба он фарқ мекунад, ки дар консепсияи чапрадикалии намояндагони он идеяҳои алоҳидаи психоанализ ва дигар ҷараёнҳои маҳбубият пайдокардаи фалсафаи аврупоӣ бо унсурҳои марксизм омехта мешавад ва бисёре аз «неомарксистон» ба Маркс на ба иқтисодшиносу инқилобгар, балки ҳамчун ба файласуфи гуманист ва пайғомовари ахлоқ назар меандозанд. Неомарксизм ба ду ҷараёни ба ҳам зид тақсим мешавад: «диалектикаи гуманистӣ» ва «сийентистӣ». Барои ҷараёни аввал осори Д. Лукач, К. Корша, А. Грамши ҳамчун бунёди назариявӣ хизмат мекунад. Ҷараёни «диалектикӣ -гуманистӣ» ба муқобили тавзеҳи объективию натуралистии материализми диалектикию таърихӣ баромад карда, кӯшиш дорад дар маркази фалсафаи марксистӣ инсонро ҳамчун субъекти амали таърихӣ бигузорад. Дар ин маврид диалектика ба робитаҳои субъект-объект алоқаманд карда шуда, ҳамаи фалсафа ба сӯи ҷамъият нигаронида шудааст, дар ҳоле, ки табиат тавассути чаҳорчӯбаи муносибати маърифатию амалии инсон ба он, арзёбӣ мегардад. Бисёре аз намояндагони ин ҷараён ба асарҳои барвақтаи Маркс, қабл аз ҳама ба «Дастхатҳои иқтисодӣ-фалсафии соли 1844» ишора мекунанд, ки дар онҷо проблемаи бегонашавӣ тадқиқ мегардад. Ҳамзамон намояндагони ин ҷараён идеяҳои фалсафаи ғайримарксистиро низ истифода мебаранд, ки дар доираи ҷараёни «далектикӣ-гуманистӣ» ба пайдо шудани равияҳои гуногун низ овард. Қабл аз ҳама ин мактаби Франкфурт аст, ки назарияи танқидии ҷамъиятро пешниҳод намуда, варианти «диалектикаи манфии» неогегелчигиро истифода мебарад. Ба таври анъанавӣ намояндагони мактаби Франкфурт, фалсафагароии далектикиро аз Гегел ба Маркс қабул намуда, мероси Марксро ба шарҳи Лукач, ки онҷо Маркс гегелчӣ мегардад, инкишоф медиҳанд. Ҳарчанд, ки заминаҳои идеявии хати фалсафии мактаби Франкфурт ин ба ҳам овардани ду хати мутазоди фалсафӣ- «фалсафаи ҳаёт»-и А.Шопенгауэру Ф.Нитсше ва таълимоти Гегелу Маркс аст. Дар марҳилаи дуюми хеш баъд аз асари муштараки М. Хоркхаймер ва Т. Адорно «диалектикаи маориф» франкфуртиҳо аз марксизм дур шуда, вале аз идеяи объективӣ будани қонунҳои ҷамъият ва танқиди фетишизми молӣ даст накашиданд. Андешаҳои таҳти таъсири Маркс баён шуда, бештар дар осори В. Бенямин, А. Шмидт, О.Негт ва Ю. Хабермас мушоҳида мерасанд. Валтер Бенямин (1892-1940) ба марксизм наздик шуда, солҳои 1925-1926 ба Москва ташриф меорад. Бенямин сотсиал-демократияро барои конформизм дар сиёсат ва иқтисодиёт танқид карда, тазодҳои марксизми вулгариро, ки моҳиятан позитивистӣ буда, аз ҷониби ӯ ҳамчун «истисморкунандаи табиат» баҳогузорӣ мешавад, қатъиян инкор менамояд. Дар андешаҳои ӯ парвози баланди шеърият ва фаҳмиши дилсӯзона аз вазъияти пурандӯҳи табақаҳои мазлум ва муҳимияти ҳаракатҳои коргарӣ, материализм дар тамоили мактаби маънавӣ-таърихӣ, материализми таърихӣ бо мессианизм, тавзеҳи иқтисодии таърихи ҷаҳонӣ таҳти таъсири марксизм, инчунин зкзистенсиализми хоссаи ӯ, ки ҳанӯз ҳам пурра тадқиқ нашудаанд, омезиш ёфтаанд. Ю. Хабермас, файласуфи олмонӣ, намояндаи шинохтаи «насли дуюми» назариётчиёни мактаби Франкфурт аз солҳои 60-ум мавкеи мӯътадили реформистиро ишғол карда, ҷиҳатҳои гуманистии либерализми анъанавиро бо идеяҳои капитализми «муташаккил», инчунин давлати иҷтимоии ҳуқуқбунёдро дар таълимоташ ҷой додаст. Дар андешаҳои ӯ мавқеи сотсиал-демократия эҳсос шуда, дар таълимоташ назарияи танқидии мактаби Франкфурт, ки онҷо таҳлили нав дар тасвири манзараи капитализми муосир зимни тағйирёбии муқаррароти иҷтимоии тағйирёфтаи ҷомеаи сармоядорӣ таъкид мешавад, мушоҳида мегардад. ӯ дар соҳаҳои ҳаёти фарҳангӣ, соҳаи интегратсияи иҷтимоӣ, самтҳои ҳаёти шахсӣ тамоили бегонашавию гум шудани маънои зиндагиро дар рӯҳия ва таъсири консепсияи бегонашавии Маркс, арзёбӣ мекунад.

Назарияи фрейдо — марксизм, ки нимаи дуюми асри 20 васеъ паҳн мешавад, кӯшиши синтези проблемаи шахсияти неофрейдизмро бо проблемаи иҷтимоии марксизм, ба миён мегузорад. Бунёдгузори фрейдизм Зигмунд Фрейд ба таълимоти Маркс ошно буд ва зимни мақоми марксизм андешаҳояшро чунин баён мекунад: « Нерӯи марксизм, ба назар мерасад, на дар фаҳмиши таърих ва дар заминаи он пешгӯии оянда, балки исботи равшану нуқтасанҷонаи он аст, ки муносибатҳои иқтисодии одамон ба муқаррароти интеллектуалӣ, этикӣ ва эстетикии онҳо таъсири ногузиру ҳатмӣ мерасонад. Ин бошад чандин робитаҳои мутақобила ва вобастагиҳоеро ифшо месозад, ки то ҳол комилан маърифат намегашт»[74] Дар он деформатсияи психикии шахс ва ҷустучӯи роҳҳои бартараф намудани онро таҳлил мегардад. Яке аз аввалин мунаққидони фашизм Вилгелм Райх аст, ки таҳти унвони «Психологияи оммавии фашизм» (1933) асаре навишта, худро ногузир ба хатари таъқибот аз ҷониби фашистон гирифтор сохт. Омӯзиши сабабҳои иҷтимоии асабоният Райхро ба марксизм овард. ӯ кӯшиш кард дар заминаи психоанализ робитаи мутақобилаи базиси иқтисодӣ ва идеологияро таҳлилу тавзеҳ диҳад. Методологияи мазкурро зимни таҳлили фашизми олмонӣ истифода намуд. ӯ таъкид мекунад, ки фашизм ҳамчун типи муайяни тартиботи ҷамъиятӣ бар асари ҳолати невротикӣ таҳия шуда, дар қишрҳои заволи рӯҳонию асабхаробгардидаи шахсиятҳо реша гирифтааст. Мувофиқи «сотсиологияи сексуалӣ — иқтисодии» Райх деформатсияи шахс аз пахш намудани иҷтимоияти табии шахс, кӯшиши ӯ ба муҳаббат, меҳнати ихтиёрӣ ва маърифат ба вуҷуд меояд. Ин кӯшишҳо метавонад бо роҳи озодшавӣ тавассути «инқилоби сексуалӣ», ки ба худтанзимёбии ахлоқии инсон меорад, ба даст ояд. Намояндаи дигари неомарксизм Герберт Маркузе (1898-1979), яке аз бунёдгузорони мактаби Франкфурт, файласуф ва сотсиологи олмонӣ мебошад. Ба андешаҳои фалсафии Маркузе таъсири идеяҳои Гегел, Маркс, Хайдеггер, Фрейд мушоҳида мешавад. ӯ худро пайрави марксизм эълон карда, даъват ба амал меорад, ки бояд марксизм бо идеяҳои экзистенсиализм ва фрейдизм такмил дода шуда, озодии инсон дар меҳвари он қарор гирад. «Вазъияти инсон дар олам, меҳнату хушнудии ӯ ҳоло на тавассути ким — кадом соҳибмӯътабаре, балки бо озодии шахсӣ ва фаъолияти хирадмандонаи ӯ муайян мегардад…». Маркузе мафҳуми «инсони якченака»-ро пешниҳод кард ва дар алоқамандӣ ба он зикр намуд, ки бо тағйир ёфтани талаботҳои капитализми муосир, афкори конформистӣ пайдо мешавад, ки ин афкор муносибати танқидиро ба воқеият гум кардааст. ӯ назарияи иҷтимоии марксизмро шарҳ дода, менависад, ки дар ҷахони муосир типи «инсони якченака» ба таври оммавӣ афзудааст ва ин оммаҳо наметавонанд пешбарандаи ташаббуси инқилобӣ бошанд — онҳо ба гурӯҳҳои «аутсайдерҳо», бекорон, донишҷӯён, ақаллиятҳои миллӣ ва ғайра тақсим шудаанд, ки «онҳо талаботҳои худро на ба воситаи шуғли худ, балки ба туфайли кадом чизи бегонае қонеъ кардан мехоҳанд. Дар заминаи қонеияти ӯ, озодӣ аз кор нуҳуфта аст»[75]. Дар ҷаҳони муосир амалияи инқилобӣ бояд ин «Раддияи бузург» бошад, ки ҳам аз капитализм ва ҳам аз сотсиализми тоталитарие, ки моҳиятан симои иҷтимоияти хешро таҳрифу ғалат сохтааст, даст кашид. Э. Фромм бошад бо мақсади эҷоди консепсияи куллию воқеии инсон ба ҳам овардани назарияи иҷтимоӣ ва назарияи индивидуалӣ — психологии инсон, мушаххасан синтези таълимоти Маркс ва Фрейдро пешниҳод мекунад. Инро ӯ бо роҳи «сотсиализатсияи» фрейдизм ва «гуманизатсияи» марксизм ба даст оварданӣ мешавад. ӯ дар пайравӣ бо Гегел ва Маркс бегонашавии инсонро, ки ба гум шудани ҳувияташ меорад, тадқиқ намуда, идеяи «психоанализи гуманистӣ» — ро эҷод мекунад, ки ба вусъат додани потенсияи (тавоноии) ботинӣ нигаронида шуда, ба ҳалли «тазодҳои таърихӣ» ва эҷоди ҷомеаи гуманистии муҳаббати умум даъват мекунад. «Соҳибият ( ба чизе — Ф.А.) ва ҳастӣ ду тарзи асосии мавҷудияти инсон аст, ки афзалияту бартарияти яке аз онҳо фарқиятро дар характери фардии одамон ва типҳои характери иҷтимоӣ муайян месозад»[76]. Ба ҷараёни «диалектикаи гуманистии» неомарксизм метавон марксизми экзистенсиализмро, ки солҳои 50-60 уми асри гузашта дар Франсия бо таъсири Ж.П. Сартр, хусусан асари ӯ «Танқиди хиради диалектикӣ» таҳия шуд, дохил намуд. Сартр интегратсияи марксизмро бо зкзистенсиализм таъкид намуда, ӯ идеяи «ворид намудани» зкзистенсиализми тағйирёфтаро ба марксизм пешниҳод мекунад, ки моҳиятан маънои табдил додани материализми таърихиро ба антропологияи фалсафии экзистенсиализм дорад. Вариантҳои марксизми экзистенсиалистиро асарҳои Мерло — Понти «Гуманизм ва террор» (1947), «Моҷарои диалектика» (1955) ба миён гузошт. Ва ӯ назарияи материализми диалектикиро рад карданӣ мешавад, ки дар робита ба ин аз ҷониби марксисти франсавӣ Р. Гароди мавриди интиқод қарор мегирад. Файласуфоне, ки дар атрофи маҷаллаи «Socialisme ou barbarie», аз қабили К. Касториадис, К. Лефор ва маҷаллаи «Arguments» К.Акселос, А. Лефевр, Э. Морен, Ф.Шатле, П. Фужейролла ҷамъ омаданд, бо ёрии фаҳмиши экзистенсиалии моҳияту мавҷудияти инсон, диалектикаи навгегелӣ, элементҳои феноменологӣ ва «фалсафаи ҳаёт» — субъективияти инсонӣ, бегонашавӣ, эҳё сохтани куллияти инсон ва кӯшиши реабилитатсияи консепсияи гуманистии «Маркси ҷавон»-ро анҷом доданд. Идеяҳои ба марксизми экзистенсиалистии франсавӣ наздикро Э.Фишер, Ф. Марек дар Австрия, А.Шафф дар Полша, К. Косик дар Чехословакия ба миён гузоштанд. Пайравони марксизми феноменологӣ Э.Пачи, П.Пиконе ва пайравони онҳо кӯшиш карданд аппарати категориалиеро, ки марксизм ва феноменологияро баробар фаро мегирад, тартиб диҳанд. Ҳадафи таърих аз нигоҳи Энсо Пачи бояд бартараф намудани «объективатсия» (истилоҳи Гуссерл) ё ин ки «бегонашавӣ» (дар фалсафаи Маркс) дар роҳи эҷод намудани ҷамъияти «интернатсионалистие», бошад, ки онҷо муносибатҳои байниҳамдигарии одамон чун субъектҳо (яъне объекти истисмор набошанд) муқаррар гарданд. Капитализмро ҳамчун заминаи бӯҳрони маънавии инсоният арзёбӣ карда, чунин эътиқод баён мекунад, ки инсоният дар ҳадди охир ба ҷомеаи адолати иҷтимоӣ — коммунизм хоҳад омад. Ба равияи «диалектикӣ — гуманисти»- и неомарксизм намояндагони мактаби Будапешт А. Хелер, М. Вайда, Д. Маркуш, Ф. Фехер, А. Хегедуш ва файласуфони кишварҳои дигар, ки ба асарҳои барвақтаи Лукач майл доштанд, дохил мешаванд.

Дотсенти факултаи илмҳои сиёсӣ Вики Л. Хесли зимни таҳлили зиддиятҳои мазҳабию миллӣ нақши дуюмдараҷа бозидани омили иқтисодиро зикр карда, нерӯманди ҳувияту моҳият ва аслияти анъанаҳои таърихӣ ва консервативиро таъкид мекунад ва ба консепсияи неомарксистон, ки афзалияти омили иқтисодиро аввал медонанд норозӣ аст. «Бартарии назарияи неомарксистон дар он аст, ки муҳимияти омилҳои иқтисодиро ба хотири фаҳмиши этносият ва миллатгароӣ нишон медиҳад. Дар айни замон, аз мавқеи сирф тавзеҳи иқтисодии фаъолияти инсонӣ, наметавон шарҳ дод, ки чаро гурӯҳхои бузурги одамон тайёранд, осудаҳолии иқтисодии худро қурбони чунин арзишҳое аз қабили мустақилияту мухторияти мазҳабӣ ё забониашон гардонанд». ( Полис. — 1996. — №6, с.41)

Дар атрофии маҷаллаи Югославии «Праксис», ки дар Загреб ба нашр мерасид Г. Петрович, П. Вранитский, М.Кангрга, Р. Супек, М.Маркович, С. Стоянович дар рӯҳияи идеяҳои барвақтаи Маркс, Лукач, Грамши, Сартр мафҳуми амалияро ҳамчун муносибати бунёдии байни субъект ва объект арзёбӣ намуда, маърифатро ҳамчун раванди фаъоли эҷодӣ маънидод ва назарияи инъикосро бошад «ғайридиалектикӣ» баҳогузорӣ карданд. Назарияи ленинии инъикосро ҳамчун маҳдудсозандаи оғози эҷодии инсон ҳисобида, ба хулоса омаданд, ки дар чаҳорчубаи ин назария наметавон дурнамоии ояндаи инсониятро маърифат сохт, зеро ки оянда ҳанӯз наметавонад дар ҷараёни маърифат мустақиман «инъикос» шавад. Ҳамин тавр назарияи ленинии инъикосро ҳамчун муносибати ғайрифаъол ба воқеият арзёбӣ намуда, ин марксистони ҷадид даъват оварданд, ки бояд ба осори барвақтаи Маркс рӯ овард, зеро ки маҳз дар ин асарҳо ба проблемаи гуманизм, фаъолияти инсон, озодии инсон проблемаи «бегонашавӣ» бештар таваҷҷӯҳ шудааст. Онҳо функсияи танқидӣ- иҷтимоии фалсафаро хосатан таъкид намуда ба ҳайси объекти танқид амалияи сохтмони сотсиализмро дар кишварҳои лагери сотсиалистӣ интихоб намуданд. Ҳадафу маънои сотсиализм аз нигоҳи онҳо ин ташаккули инсони комил буда, оғози гуманистию демократӣ бояд дар меҳвари сохтмони сотсиалистӣ бошад, на муборизаи оштинопазири синфие, ки «сталинизм» дар Иттиҳоди Шӯравӣ пеш мебурд. Функсияи ташкилию хоҷагидории давлати сотсиалистӣ, принсипи сентрализми демократӣ ва банақшагирии марказонидашударо танқид намуда, тахмин карданд, ки чунин тарзи идоракунии иқтисодиёт, хусусан ҷамъ овардани тамоми ҳокимияти сиёсӣ ва нерӯҳои иқтисодӣ ба дасти давлат ногузир ба пайдо шудани қишрҳои бюрократӣ меорад ва он бошад ба заволи ҳамин давлат хоҳад овард. Ягона роҳи бартараф намудани бегонашавӣ дар давлати сотсиалистӣ аз нигоҳи онҳо ин инкишоф додани худидоракунии ҷамъиятӣ мебошад.

«Фалсафаи умед», ки онро файласуфи олмонӣ Эрнст Блох (1885-1977) эҷод кардааст, нақши махсусро дар равияи «диалектикӣ — гуманисти» — и марксизми ҷадид мебозад. Аз лиҳози нуқтаи назари Блох анъанаи фалсафаи томарксистӣ ба гузашта нигаронида шудааст, зеро ки олами мавҷудро ин фалсафа ҳамчун идеали комилият дар Кулл татбиқ менамояд, дар сурате ки хусусияти хоси марксизм ба оянда нигаронида шудани он аст. Таълимоти Маркс ба назари Блох далели умед буда, робитаи «назарию амалия»-и мушаххас ва «имкониятҳои воқеӣ-объективии» инкишофи оламро ба эътибор мегирад. Дар баробари ҷараёни «диалектикӣ-гуманистӣ», ки марксизм-ленинизмро таълимоти нопурра оид ба проблемаи инсон арзёбӣ мекунад, дар доираи неомарксизм ҷараёни «сийентистӣ» ташаккул ёфт, ки марксизм-ленинизмро чун майлони дур шудан аз илмияти таълимоти Маркс баҳогузорӣ мекунад. Ба «сийентизми» неомарксистӣ равияҳое дохил мешаванд, ки таълимоти марксизмро оид ба ҷамъият ҳамчун таълимоти мушаххаси илмӣ тавзеҳ медиҳанд. Онҳо тақозо мекунанд, ки фалсафа ҳамчун тадқиқкунандаи проблематикаи маърифат ва методология бояд эътироф шавад. Вазифа мегузоранд, ки материализми таърихиро ҳамчун шакли комили илмӣ муқаррар сохт. Файласуфи марксисти франсавӣ Луи Алтюссер ба ҳайси роҳбари мактаби назариявии фалсафие шинохта шудааст, ки дар таълимоти хеш тамоили сийентистии марксизмро муаррифӣ мекунад ва пайравони зиёдеро дар Италия, Испания, И.М.А ва кишварҳои Америкаи Лотинӣ пайдо намудааст. Эҷодиёти ӯро ба ду давра тақсим мекунанд. Марҳилаи аввал солҳои 60-уми асри гузашта буда, ин давра тавзеҳи марксизм «Ҳамчун назария бо ҳарфи калон», «назарияи таълимоти амалӣ» сурат гирифта, кӯшидааст марксизмро дар робита ба таҷрибаи муосири маърифати илмӣ коркарду таҳия намояд. Марҳилаи дуюми эҷодиёти ӯ ба тадқиқи фалсафа ҳамчун асоснокунии муборизаи сиёсӣ, бахшида шудааст. Хусусияти тавзеҳи марксизм аз ҷониби Алтюссер чунин аст: ба Маркси «болиғ» ва марҳилаи эҷод шудани «Капитал» такя карда, дар муқобили шарҳи субъективии Маркси «ҷавон» мустақилияти афкори илмиро дар баробари шуури муқаррарӣ ҳимоя намуд, ба функсияи методологии фалсафа нисбати илмҳои мушаххас таваҷҷӯҳ намуд. Ба проблемаи маърифат ҳамчун истеҳсолоти маънавие, ки объекти худро дигаргун месозад, баҳо медиҳад. Ин муқаррароти маърифатӣ баёни худро дар консепсияи «антигуманизми назариявӣ» меёбад, ки мувофиқи он фарди мушаххас на нуқтаи аввалаи таҳлил, балки натиҷаи ниҳоии он аст. Ҷамъбасти бисёре аз ҳукмҳою хулосабарориҳо ба он далолат мекунанд, ки инсон наметавонад принсипи тавзеҳдиҳандае зимни омӯзиши куллияти иҷтимоӣ бошад. Ба равияи сийентизми неомарксизм Г. Делла Вольпе ва пайравони ӯ дар Италия дохиланд. Асари эътирофшуда ва мавриди мубоҳисаҳои зиёд гаштаи Г. Делла Вольпе «Мантиқ ҳамчун илми позитивӣ» идеяи фарқияти сифатӣ ва мувофиқатнопазирии методи диалектикии марксистӣ ва гегелиро ба миён гузошт. ӯ вариантҳои гуногуни проблемаи кулл ва ҷузъро дар таърихи фалсафа таҳлил намуда, ба хулосае меояд, ки абстраксияҳои фалсафӣ барои тадқиқотҳои мушаххаси илмӣ корношояманд. Зарурати «мантиқи махсуси предмети махсус», ки мавҳумоти «муайяни» хосеро истифода мебарад, ба миён меояд.

Ҷеймс Ален, сотсиолог-марксисти америкоӣ дар адабиёти марксистӣ яке аз аввалинҳо шуда проблемаи таъсири энергияи атомро ба авзои ҷамъият тадқиқ кардааст. Дар асараш «Империализми атомӣ» (1952) аз хатари ҷанги ядроӣ, ки капитализми давлатӣ — монополистии ИМА ҳар замон шурӯъ карданаш мумкин аст, ҳушдор медиҳад. Марксисти дигари америкоӣ Герберт Аптекер дар тадқиқотҳои илмии худ проблемаи ҳуқуқи аҳолии сиёҳпӯсти америкоиро мебардорад. Ҳамин тавр, таълимоти Карл Маркс дар дигаргуниҳои ҷамъиятии асри гузашта нақши бузург бозида, имрӯзҳо низ ба сифати ҳикмати воло, беҳтарин дастоварди фалсафаи умумибашарӣ пазируфта шуда, мавриди омӯзиши дақиқназаронаю тадқиқи нозукбинонаи илмӣ гаштааст.

[1] А. А. Миголатьев. Классическая немецкая философия 18 — 19 вв.- М., 1998, с. 39.

[2] Б. Рассель. История Западной философии. Т. 2.- М., 1993, с. 269 -270.

[3]А. Шопенгауэр. Афоризмы и максимы. -Л.: Изд — во ЛГУ, 1991, с. 273.

[4] Антология мировой философии. Том 3. — М.: «Мысль», 1971, с. 675.

[5] Њамон љо, с. 684.

[6] Б. Рассель. История Западной философии. Том 2. — М., 1993, с. 270.

 

[7] А. Шопенгауэр. Мир как воля и представление. — М., 1994.

[8] Њамон љо, с. 676.

 

[9] Антология мировой философии. Том 3, с. 683.

[10] А.Шопенгауэр. Афоризмы и максимы, — М., 1991, с. 206.

 

[11] А. Шопенгауэр. Метафизика половой связи. -М., 1992, с. 396, 391

[12] А. Шопенгауэр. Афоризмы и максимы, с. 225-226.

 

[13] Антология мировой философии. Т.3. — М.: «Мысль», 1971, с. 698.

 

[14] А.Шопенгауэр. Афоризмы и максимы, с. 250

[15] А.Шопенгауэр. Афоризмы и максимы, с. 217 -218, 251

[16] Ф. Ницше. Рождение трагедии или эллинство и пессимизм // Ф.Ницше. Соч.,том 1, с.138.

[17] А.Шопенгауэр. Избранные произведения. -М.: «Просвещение», 1992, с. 4.

 

[18] Ф. Ницше. Веселая наука. Злая мудрость. -М.: «Эскимо», 2007, с. 321.

[19] Ф. Ницше. Веселая наука. Злая мудрость, с. 423.

20К. Лёвит. От Гегеля к Ницше.- М-СПб.: «Даль», 2002, с. 22.

[21] Ф. Ницше. ECCE HOMO.Как становятся сами собою // Ф.Ницше. Соч., том 2.- М., 1990, с. 763.

[22] Ницше. PRO ET KONTRA. Антология. –СПБ.: Изд-во РХГИ, 2001, с. 675.

 

[23] Ф.Ницше. PRO ET KONTRA. Антология,   с. 967.

 

[24] Ф. Ницше. По ту сторону добра и зла. Соч. в двух томах. Т.2. -М.: «Мысль» 1990, с. 267.

[25] А. А. Миголатьев. Классическая немецкая философия 18-19 вв. -М., 1998, с. 39.

[26] Ницше Ф. Веселая наука. Злая мудрость. -М.: «Эскимо», 2007, с. 312.

[27] Ницше Ф. Воля к власти. — М.: Refi- Book, 1994, с. 110.

[28] Ф. Ницше. Сумерки идолов // Ницше Ф. Сочинение. Т.2, с. 622.

[29] К. Лёвит. От Гегеля к Нитсше, с.22.

[30] Ф. Ницше. Веселая наука. Злая мудрость, с. 429.

[31] Ф. Ницше. Веселая наука, с. 448.

[32] Е. Н. Трубецкой. Философия Ницше. // Ф. Ницше. PRO ET KONTRA. Антология, с. 682

[33] Ф. Ницше. Соч., том 1, с.495.

 

[34] Ф. Ницше. Веселая наука. Злая мудрость, с. 458.

[35] Њамон љо, с.414.

[36] В. Д. Жукоцкий, Э.Р Жукоцкая. О тождестве противоположностей: к диа-логика ницшеанства и марксизма в России // Общественные науки и современность. -2002. — № 4, с. 133.

[37] К. Лёвит. От Гегеля к Ницше, с. 21.

[38]Перцев А. В. Ф.Ницше. Дела семейные // Вестник. МГУ, сер.7; Философия. -2001.- №4, с. 23.

[39]Ницше Ф. Сумерки идолов, или как философствуют молотом / Ф. Ницше. Соч., том 2, с.588.

 

[40] Ницше Ф. Соч. том 2, с. 9.

[41]Ницше Ф. Соч. том 2,   с. 771.

[42] Ф. Ницше. PRO ET KONTRA. Антология,с. 89

[43] Ф. Ницше. Веселая наука. Злая мудрость.- М.: «Эскимо», 2007, с. 446.

[44] Ф. Ницше. PRO ET KONTRA. Антология, с. 673.

 

[45] Краткая советская энциклопедия. -М., 1943, с.955.

[46] Ницше Ф. Веселая наука. Злая мудрость.- М.: «Эскимо», 2007, с.187.

[47] Њамон љо, с. 320.

[48] Т. Рокмор. Об открытии Маркса после марксизма //Вопросы философии. -2000. -№4, с.28.

[49] К. Ясперс. Ницше и христианство. М.,1994, с.104.

[50] К. Маркс. Заметки о новейшей прусской цензурной инструкции. // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том.1, с.15.

[51] К.Маркс. К критике гегелевской философии права. Введение // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., т.1, с. 416

[52] К. Маркс. К критике гегелевской философии права // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 3, с. 242.

[53] К. Маркс. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 3, с. 3.

[54] К.Маркс. Ф.Энгелс. Немецкая идеология. // Маркс К., Энгельс Ф. Соч. том.3, с.37.

[55] К.Маркс. К критике политической экономии-Предисловие // Маркс К., Энгельс Ф. Соч. Том. 13, с. 7.

[56] К.Маркс. Письмо в редакцию «Отечественных записок» // Маркс К., ЭнгельсФ. Соч. Том. 19, с.120.

[57] К. Маркс , Ф. Энгельс. Соч., том. 2, с. 264.

[58]К. Маркс. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том, 3

[59] Ф. Энгельс. Письмо В. Боргису // К.Маркс., .Ф. Энгельс.Соч., том 39, с.174.

[60] К.Маркс, Ф.Энгельс. Немецкая идеология.// Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 3, с.54.

[61] К.Маркс. Экономическо — философские рукописи 1844 г., с. 94.

[62] Ф. Энгельс. Диалектика природы. -М.: «Политиздат», 1982, с.44.

[63] К.Маркс. Капитал. том.1. Послесловие к 2 изд. // К.Маркс, Ф.Энгелс. Соч., том. 23, с. 21.

[64] Ф. Энгельс. Диалектика природы // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 20, с. 526.

[65] К.Маркс, Ф.Энгельс. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 3, с.29.

[66] Ф. Энгельс. Анти-Дюринг //Маркс К., Энгельс Ф. Соч., том 20, с.34-35

[67] К.Маркс, Ф.Энгельс. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Соч.,том 3, с. 25.

[68] К. Маркс. Капитал. Критика политической экономии. Том I, книга 1. — М.,1988, с.56-57, 82, 157.

[69] К. Маркс. Экономические рукописи 1857-1858 годов // Маркс К., Энгельс Ф. Соч.том 46, ч.1, с. 42

[70] К. Маркс, Ф. Энгельс. Избранные сочинения. Том 9. ч. 1, — М., Изд. полит. лит-ры, 1988, с. 429

[71] Хамон љо, с. 430

[72] К. Маркс. Капитал. Критика политической экономии. Том I, книга 1.- М., Изд.пол.. лит. 1988, с. IX.

[73] Вопросы философии. — 2000. — №4, с.30

[74] З. Фрейд. Введение в психоанализ. М., 1989. с.120.

[75] Г. Маркузе. Разум и революция. — Спб, «Владимир- Даль», 2000, с. 29, 161.

[76] Э. Фромм. Иметь и быть. М., 1986, с. 45.

Ташаккули фалсафаи ирратсионалӣ: 127 комментариев

  • в
    Permalink

    Здравствуйте!

    Меня зовут Дмитрий, мне 28 лет. Живу в Москве.
    Я являюсь профессиональным программистом.
    Мой опыт работы в сфере программирования и продвижения — 8 лет.

    Могу программировать любую задачу, создать любой сайт, на любом движке.

    Php, java, java script, css html5, cms, Битрикс, Joomla, Simpla, WordPress, OpenCart, CRM Битрикс 24

    Создаю лендинги,визитки,интернет магазины, корпоративные сайты, информационные сайты и др.

    Разрабатываю игры и мобильные приложения для android и ios.

    Занимаюсь продвижением SEO , Яндекс ДИРЕКТ, Google AdWords и продвижением в социальных сетях.

    Вывожу в ТОП.

    Работаю на себя, не компания.
    Город Москва.

    Все портфолио на сайте, ссылка ниже.

    Возможна работа по договору.

    С Уважением к Вам,

    Дмитрий Владимирович

    Вы можете связаться со мной через Соц Сети или почту.
    Также вышлю портфолио — по запросу .

    Instagram > http://www.instagram.com/dmitrijavgust

    ? Facebook > https://www.facebook.com/mazurenko1t

    Вконтакте > https://vk.com/dmitrijavgust

    Твитер >https://twitter.com/avgustdmitrijt

    Ютуб > https://www.youtube.com/channel/UCZRkg1UN0bWD_k36GpYJgsA

    Коммерческое предложение по продвижению в Яндексе и Гуле — Соц Сетях
    https://yadi.sk/d/H9HekwoC5I2MFA

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте, уважаемые будущие партнёры.
    Фабрика мебели «Bazarov» предлагает Вам эксклюзивную мебель для офиса и дома по индивидуальным заказам напрямую от производителя!
    При заказе мебели у нас Вы получаете – 3D анимированный проект мебели в подарок!
    У нас можно заказать абсолютно любой проект корпусной мебели, из любого вида дерева и это не только классический дуб, но и эбен, сандал, бакаут, амарант, палисандр, бубингу и т.д.
    Широкий выбор наших материалов помогут Вам создать интерьер в любом направлении!
    Мебельное производство полного цикла – вам не придётся переплачивать 30% посредникам!!!
    Наши контакты и примеры работ Вы найдете у нас на странице — https://www.instagram.com/as_bazarov/
    Чтобы получить подробную консультацию, звоните с пн.-сб. с 8.00 до 18.00 по номеру: +7(495) 220-49-49 или пишите на e-mail: as@bazarov.org

    Ответ
  • в
    Permalink

    Пункт коммерческого учета электроэнергии 10 кв ПКУ10-6кв, Ктп комплектные трансформаторные подстанции москва, Производство ктп москва и многое другое Вы найдете — Вам к нам!https://sviloguzov.ru/

    Ответ
  • в
    Permalink

    2ктпн400ква Распредустройство6-10кв Ктп Т/к 1000ква Распредустройство , Ктп комплектные трансформаторные подстанциимосква, Производство ктп москва и т.п. на: — Это то, что Вам нужно!https://sviloguzov.ru/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Пункт Коммерческого Учета электроэнергии Столбовой ПСС-10-ПУ, Ктп комплектные трансформаторные подстанции москва, Производство ктп москва и др. — Добро пожаловать!https://vk.com/club111724259

    Ответ
  • в
    Permalink

    Добрый день.
    4-5 июня 2019 года в Москве состоится очередной семинар практикум одного из лучших юристов России Владимира Турова «Как снизить налоги законно и безопасно в 2019 году» с обновленной программой (с изменениями и ужесточениями налогового законодательства 2019 года). Ссылка на сайт мероприятия http://turovnalogi.ru/.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Marketing System обеспечит Вам комплексный подход в рекламе.
    https://all-bz.ru/
    Передаем многолетней работы над различными инструментами маркетинга своим клиентам:

    -только лучшие наработки
    -только реальные результаты
    -слаженная работа команды
    -еженедельные отчеты (по эффективности рекламы)
    -поэтапное выполнение задач (вы получаете отчет на каждом этапе)

    На данный момент готовы взять 5 компаний на создание рекламных компаний в Яндекс Директ и Гугл Эдвордс.

    Не уверенны что вам это нужно?

    Оставьте заявку на https://all-bz.ru/ и БЕСПЛАТНО проведем разведку вашей ниши и конкурентов, предоставим отчет и прогноз результата который можем вам принести.

    Комплекс наших услуг:
    -Дизайн и фирменный стиль
    -Разработка сайтов
    -Настройка контекстной рекламы
    -Настройка таргетированной рекламы
    -Email маркетинг
    -SMM продвижение
    -Автоматизация продаж
    -Отдел продаж под ключ

    Звоните сейчас и получите бесплатный расчет в течении часа!
    тел: 8-962-447-04-56

    Ответ
  • в
    Permalink

    I know this if off topic but I’m looking into starting my
    own blog and was wondering what all is needed to get setup?

    I’m assuming having a blog like yours would cost a pretty penny?
    I’m not very internet savvy so I’m not 100% positive. Any tips or advice
    would be greatly appreciated. Kudos

    Ответ
  • в
    Permalink

    Undeniably imagine that that you said. Your favorite
    reason appeared to be on the web the easiest thing to keep in mind of.
    I say to you, I certainly get annoyed while other people think
    about concerns that they plainly do not recognize about.
    You managed to hit the nail upon the highest as neatly as outlined out the whole thing with no need side effect , other people can take a signal.

    Will probably be back to get more. Thanks

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hi there, i read your blog from time to time and i own a similar
    one and i was just curious if you get a lot of spam feedback?
    If so how do you reduce it, any plugin or anything you can advise?

    I get so much lately it’s driving me mad so any help is very much appreciated.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Remarkable things here. I’m very satisfied to look your article.
    Thanks so much and I’m having a look ahead to touch you. Will you please drop
    me a mail?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Обращаемся к Вам за помощью!
    В возрасте одного года нашему сыну Нилу был поставлен страшный диагноз — порок развития головного мозга, фокальная кортикальная дисплазия полюса левой лобной доли, симптоматическая фокальная лобно-долевая эпилепсия, синдром инфантильных спазмов.
    С тех пор Нил на инвалидности и постоянно принимает огромное количество лекарственных противосудорожных препаратов. Мальчик отстаёт в развитии от своих сверстников (минимальный словарный запас, минимум навыков в самообслуживании, неумение играть с детьми).
    Благополучный исход операции — НИЛ ЗДОРОВЫЙ ЧЕЛОВЕК!

    Документы прилагаем по ссылке https://yadi.sk/i/tx0HCNVYJqlonw
    Необходимая сумма: 7 534 000 руб.
    Собрано всего: 2 723 825 руб. на 29.05.2019
    Каждый рубль важен!

    РЕКВИЗИТЫ ДЛЯ СБОРА СРЕДСТВ

    Яндекс деньги для перевода банковской картой:
    https://money.yandex.ru/to/410018549669364
    Яндекс Деньги (Кошелек): 410018549669364

    Спасибо БОЛЬШОЕ, Да хранит Вас и Ваших детей Господь!!!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Предлагаем услуги гидроабразивной резки в Москве по раскрою любых материалов: керамогранит, керамическая плитка, металл, панели из натурального и искусственного камня, полимеры, стекло, поролон, резина и т.д.

    Гидроабразивная резка позволяет фигурно нарезать практически любой материал с высокой точностью, без перегрева и потерь физико-механических свойств и качества.
    Материал режется в один проход после которого не требуется никакая дополнительная обработка. Кромка реза выходит ровной, без сколов, как это бывает при механической резке.
    Толщина реза от 0,5 до 100 мм.
    У нас очень демократичные цены: например резка керамогранита 100-150 руб/метр

    По всем вопросам звоните: 8-910-004-07-03, мы вас проконсультируем по любым возникшим вопросам..

    Ответ
  • в
    Permalink

    САЙТЫ НУЖНЫ ВСЕМ! ЗАКАЖИТЕ У НАС САЙТ — ЭТО БЕСПЛАТНО
    и сейчас вы узнаете почему!

    ПОЧЕМУ МЫ НЕ БЕРЕМ ДЕНЕГ?
    В нашей школе мы обучаем детей создавать сайты и благодаря вам они получат реальную практику

    В СРЕДНЕМ, НАШИ ЗАКАЗЧИКИ ЭКОНОМЯТ ОТ 15 000 ДО 50 000 РУБЛЕЙ!
    Вы тоже можете… А мы можем, создать практически любой сайт!

    Посмотрите примеры уже сделанных сайтов в портфолио на сайте ШКОЛЫ: http://614545.ru/razrabotka-sajtov/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте уважаемый администратор сайта.

    Я копирайтер
    Мои тексты уже в ТОПе и работают на бизнес

    Предлагаю вам сотрудничество
    — Ищу проекты на ведение страниц/групп в соцсетях
    Сформирую нужный имидж у ЦА, нейтрализую негативные коменты

    Пишу также статьи заточеные под конкретные запросы, без переоптимизации, со 100% уникальностью, что способствует продвижению сайта, а также читабельные и подталкивают аудиторию сайта к диалогу.

    Мои проекты успешно продвигаются по Москве и области в ТОП 10, в том числе благодаря моим уникальным, сео оптимизированным статьям

    P.S.
    Я убеждена, что вместе мы сможем сделать ваш сайт еще интересней, популярнее и прибыльнее.

    Ответ
  • в
    Permalink

    День добрый!
    Ваше предложение заинтересовало. Просьба перезвонить в рабочее время.

    С уважением,
    Сергей Захаров.
    Тел. 84959815357

    Ответ
  • в
    Permalink

    I simply could not depart your site before suggesting that I actually enjoyed the standard information an individual provide to your guests? Is going to be back ceaselessly to check up on new posts

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте.
    Совсем скоро стартует конкурс талантливых детей «Ангелы на Земле», в котором участие для конкурсантов – бесплатно.
    Оргкомитет приглашает стать партнером, спонсором, меценатом, как всего конкурса, так и отдельных мероприятий. Например «кастингов».
    Конкурс проходит с 1 июля по 31 октября. Финал конкурса будет проведен в виде яркого и красочного шоу в г.Москва.
    Весь конкурс, до 20.10, проводятся разные мероприятия, такие как: «живые кастинги», отчетные концерты, благотворительные и иные мероприятия для увеличения узнаваемости конкурса, фонда и партнеров, а так же на увеличение вовлеченности широких масс в мероприятия конкурса.
    Спонсорские пакеты размещены на сайте конкурса: http://www.angel-na-zemle.ml
    Спонсорские пакеты предусматривают участие во всех мероприятиях, однако, МЫ ВСЕГДА СМОЖЕМ ПРЕДЛОЖИТЬ ВАРИАНТЫ присутствия вашей компании в наших мероприятиях с меньшими бюджетами.
    По всем вопросам: +7 (910) 477-3776
    С уважением, оргкомитет

    Ответ
  • в
    Permalink

    you are really a good webmaster. The site loading speed is amazing. It seems that you’re doing any unique trick. Furthermore, The contents are masterwork. you’ve done a magnificent job on this topic!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Создание современных сайтов для всех видов бизнеса
    от 9 900 руб в срок от 2 дней.
    Интернет-магазины от 12 900 руб.
    Интеграция с 1С и CRM
    SEO. Контекстная реклама. Продвижение в соцсетях
    SEO продвижение в топ 10 за один месяц, любой регион. Предложение ограниченно.
    Установка готовых решений (готовые шаблоны с технической поддержкой)
    Создание уникальных, сложных и других веб проектов.
    Наш сайт: https://phoenix-web.ru/
    Наш телефон: +7 (343) 290-50-06
    Наша почта: info@phoenix-web.ru

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте! Мы не хотим отнимать у вас много времени, поэтому коротко о нашем предложении:

    Мы, команда экспертов WordPress разработки (самая крупная и быстро развивающаяся система управления сайтами в мире, на базе которой разработаны 34% всех сайтов мира), владеем самыми крупными информационными сообществами WordPress в социальных сетях в России и СНГ.

    Занимаемся созданием сайтов любого объема и сложности, а также предоставляем весь цикл разработки от идеи на бумаге до полноценно функционирующего проекта, вне зависимости от вашего места расположения.

    Портфолио: https://one-pix.ru/m
    Презентация команды: one-pix.ru/doc/presentation.pdf

    Если Вам интересно сотрудничество, просим написать нам в ответном письме:
    E-mail: max@one-pix.com

    Надеемся на продуктивное сотрудничество!
    С уважением, команда One-Pix!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Продается Транспортная Компания
    Международные автомобильные перевозки грузов
    г.Москва
    Допуск к МДП с 1997 года. Действует до 15.04.2024
    Лицензия Таможенного Перевозчика

    10 автопоездов, в собственности, тенты.
    весь подвижной состав на балансе компании.
    возможна продажа с Транспортными средствами и без транспорта.

    без долгов, лизинга и кредитов.
    действующая.

    +7 906 066-5972
    sale@ldmeter.com

    http://www.ldmeter.com/rus/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Неработающая световая вывеска может негативно сказаться на имидже.
    Мы – компания, специализирующаяся на ремонте всех видов наружной рекламы: объемные буквы, неоновые вывески, световые короба.
    Ремонт вывесок – это единственная деятельность нашей компании, а не сопутствующая услуга. Нас не надо ждать неделями, решим проблему, в течение суток.
    Предоставим гарантию на год. Десятилетняя практика дает нам такую уверенность в своей работе.
    Будем рады помочь вам.
    http://www.rekrem.ru/
    info@rekrem.ru

    Ответ
  • в
    Permalink

    Хамам (турецкая баня), бассейны, фонтаны, джакузи под ключ. Занимаемся проектированием и строительством. Парогенераторы и оборудование. Профессиональная укладка мозаики, настенные панно. Укладка плитки (большие объемы в короткие сроки). Работаем с 1998г. по всей России, Крым.
    Подробнее на сайте: http://xn--80aa9aba3c.xn--p1ai/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте я специалист по контекстной рекламе Яндекс. Директ и Google. Ads. Зовут меня Николай — имею стаж работы с 2013, с проектами, где бюджет от 20 000 до 1 400 000 рублей в месяц.

    Имею Сертификаты:
    Яндекс. Директ c прокторингом / Google. Ads / Google Analytics / Calltouch

    Но чтобы снять рамки специалиста по контексту, ибо это мой не основной профиль, хочу уточнить про себя, что я уже 1.7 года как занимаю позицию Digital стратега.

    — Вел крупные и малые проекты по Москве и Мо / Санкт-Петербург
    Сфера клиентов:
    — Дома престарелых
    — Автозапчасти (легковые и грузовые)
    — Гостиницы и мини отели
    — Юридические услуги
    — Страхование
    — Кухни + столешницы
    — Карнавальные костюмы
    — 1С обслуживание
    — Клиники (стоматология, анализы, врачи)
    и честно говоря большое количество других направлений

    — Что я предлагаю Вам?
    1. Качественно настроить контекстную рекламу Я.Директ / G.Adwords;
    2. Профессионально вести рекламные кампании, с целью оптимизации и снижению стоимости лида;
    3. Проверить работу текущих ваших исполнителей на качество сбора семантики, минусации, написания объявлений, выставленных настроек и подбора посадочных страниц — одним словом настоящий аудит, который покажет сколько вы сливаете бюджета, хотя могли бы его сохранить и перенаправить в другой источник или канал!

    Цену, сроки, сертификаты запрашивайте по контактам ниже.

    Готов пообщаться по Skype / Whatsapp / Telegram / Телефону
    По всем вопросам пишите мне на почту: n.digital.strateg@gmail.com

    Ответ
  • в
    Permalink

    Ктп сэндвич 25-2500ква псс-10-пу, КТП КОМПЛЕКТНЫЕ ТРАНСФОРМАТОРНЫЕ ПОДСТАНЦИИ москва, Производство ктп москва и т.п. на нашем специализированном сайте: http://sviloguzov.ru/ — Здесь есть то, что Вам нужно!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Пункт Коммерческого Учета электроэнергии Столбовой ПСС-10-ПУ, Ктп комплектные трансформаторные подстанции москва, Производство ктп москва и др. — Добро пожаловать!https://sviloguzov.ru/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Оказываем услуги по рассылке Вашего оффера в формы обратной связи.
    Рассылка идеально подходит для онлайн продаж и B2B направлений.
    В наличии несколько баз, суммарным объемом более 4 млн сайтов СНГ.

    Цены адекватные — нам выгодно, чтобы заказчик получал прибыль, значительно превышающую стоимость рассылки и обращался повторно.

    В отличии от большинства наших конкурентов, оплату берем ТОЛЬКО за УСПЕШНО доставленные сообщения.
    Напишите пожалуйста ответ на эту почту: invizi001@mail.ru
    Если Вам удобнее другой способ связи, напишите на почту, какой именно.

    P.S. Извините за беспокойство, если Вы с нами уже сотрудничаете.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Definitely consider that which you said. Your favourite justification seemed to be
    on the web the simplest factor to remember of. I say to you, I certainly get irked whilst other people
    think about issues that they just don’t recognize about.

    You controlled to hit the nail upon the highest as well as outlined out the whole thing without having side effect
    , other people can take a signal. Will probably be again to get more.
    Thank you

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hello! I could have sworn I’ve visited this blog before but after browsing through
    many of the articles I realized it’s new to me. Nonetheless, I’m
    definitely pleased I stumbled upon it and I’ll be bookmarking it and checking back frequently!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Somebody essentially lend a hand to make seriously articles I would state.
    That is the first time I frequented your web page and to this point?
    I surprised with the research you made to make this
    actual post incredible. Great job!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Приглашаем Вас на Международный фестиваль йоги и творчества
    http://asanafest.ru/

    Фестиваль пройдёт 24-31 августа 2019 г.
    Место: Ретрит-центр «Белые Скалы». Краснодарский край.

    Программа психологических, телесных, танцевальных, творческих мастер-классов, лекции и сатсанги, концерты, потрясающая живая музыка — распаковка естества в единении с собой и друг другом. Для тех, кому интересен здоровый и экологичный отдых, открытое общение, новые знания и знакомства.

    Можно посмотреть короткое видео о мероприятии — https://www.youtube.com/watch?v=wmXoP04XigE

    Asana Festival — пространство для трансформации, тотальной перезагрузки тела и ума. Атмосфера большой и дружной семьи, где есть возможность получить новые навыки, глубже познакомиться с самим собой, обрести новых друзей.

    Подробная информация о фестивале на сайте http://asanafest.ru/

    Ответ
  • в
    Permalink

    Наша компания КАРГО514 предлагает услуги по доставке сборных грузов из Китая.
    Работаем более 10 лет.
    Мы доставляем грузы авиа 8-12 дней, фура 18*25 дней. Можем доставить срочно, а
    также морским контейнером. Работает доставка из России в Китай.
    Цены зависят от веса и объема. 4 склада консолидации в Китае.
    Работаем с физ. и юр лицами. Страховка груза от 1%. Упаковка груза. Поможем
    оплатить в Китай за товар.

    Телефон +7-495-514-33-11
    whatsapp +79153288894
    email kargo514@mail.ru
    сайт https://doctavkaizkitaya.ru

    Ответ
  • в
    Permalink

    It’s genuinely very complex in this active life to listen news on Television, so I just use world wide web for that purpose, and get the most recent information. natalielise pof

    Ответ
  • в
    Permalink

    Фильтры для воды в квартиру, коттедж, кафе или ресторан, а также для садиков и школ.
    Производители Европа, США или Китай на выбор, цены ниже средних по рынку!
    Если не по адресу, извините.
    http://water-1.ru
    8 (495) 661 40 20

    Ответ
  • в
    Permalink

    Хотите получать больше обращений от клиентов с вашего сайта? Тогда протестируйте Leadball Whatsapper – эффективный виджет обратной связи через Whatsapp. Вы можете увеличить количество обращений с мобильного трафика на вашем сайте до 5 раз!

    Полностью бесплатно тестируйте этот инструмент в течение 30 дней. Установка займет около 2х минут, после чего вы сразу начнете получать дополнительные обращения.

    Теперь мобильные пользователи вашего сайта смогут легко и быстро связаться с вами через мессенджер WhatsApp, сделав всего 2 клика. Отправить запрос становиться как никогда удобно, а общение с вами происходит в комфортном и привычном интерфейсе WhatsApp.

    Клик по виджету автоматически запускает мобильное приложение Ватсап на смартфоне или планшете, при этом пользователю не придется самостоятельно добавлять контакт или набирать текст сообщения. Преимущество Лидбол Вацапер заключается в том, что программа выполняет эти действия автоматически – перед клиентом сразу появляется готовый текст запроса, который достаточно отправить еще одним кликом.

    Таким образом, Leadball Whatsapper существенно ускоряет и упрощает функцию обратной связи, позволяя посетителю сайта отправить заявку буквально в два клика. Владелец сайта мгновенно получает этот запрос вместе с такой важной информацией, как имя отправителя и его контактные данные (номер телефона). Пользователю же отправляется автоматический ответ с благодарностью за отправку заявки и, при необходимости, уточняющий вопрос, касательно выбора дальнейших действий – если такая функция предусмотрена в настройках виджета.

    Регистрация тестового доступа и дополнительная информация:

    https://vatsaper.ru

    Если у вас есть вопросы, пишите нам на почту – mail@vatsaper.ru

    Ответ
  • в
    Permalink

    Its like you read my mind! You seem to know so much about this, like you wrote the book in it or something.
    I think that you can do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this
    is wonderful blog. An excellent read. I’ll
    certainly be back.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Здравствуйте!
    Мы, команда программистов, разрабатываем и оптимизируем сайты на CMS WordPress.
    Имеется сайт, впечатляющее портфолио, презентация команды.(Отправим по первому запросу)
    Вы хотите заказать сайт или внести правки в уже имеющийся?
    Напишите нам, E-mail: salomigsorp1987@mail.ru
    С уважением, Илья!

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hey I know this is off topic but I was wondering if you knew of
    any widgets I could add to my blog that automatically tweet
    my newest twitter updates. I’ve been looking for a plug-in like this for
    quite some time and was hoping maybe you would have some experience with something like
    this. Please let me know if you run into anything. I truly enjoy
    reading your blog and I look forward to your new updates.

    Ответ
  • в
    Permalink

    22 августа стартует второй поток очного курса «Стабильный интернет-маркетинг» Level 1. Это обучение проходит в Москве всего 2 раза в год! Курс разработан по авторской технологии Кирилла Шишлова. Не упустите свой шанс!

    Кому подойдёт данный курс?
    1. Действующим предпринимателям.
    2. Сотрудникам компаний.
    3. Всем, кто начинает свой путь в интернет-продажах.

    Подробнее о мероприятии, отзывы и программу курса смотрите на:
    https://tomschool.timepad.ru/event/1024731/
    https://tom.school/
    Телефон для связи +7 495 41 43 413

    Ответ
  • в
    Permalink

    Magnificent site. Lots of useful information here. I am sending it to several pals ans
    additionally sharing in delicious. And of course,
    thanks in your effort!

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *