Тоҷикистони соҳибистиқлол ва тоҷикон дар чоряки асри ХХI — Донишхона

Тоҷикистони соҳибистиқлол ва тоҷикон дар чоряки асри ХХI

Зарари бавоситаи ҷанг бошад, миллиардҳоро ташкил додааст. Ва ин талафот мета-вонист, ки боз ҳам бештар гардад. Аз ин рӯ, тарафҳо ба хулосае омада буданд, ки ҳарчи зудтар ба ҳаёти осоишта гузаранд ва дар ин роҳ аввал ба музокирот, баъд ба оташбас ва дар охир ба сулҳи миллӣ даст доданд. Вале имзои шартномаю протоколҳо ва дар охир шартномаи мусолиҳаи миллӣ-ин фақат имконияти ба ҳаёти осоишта баргаштан буд. Вазъияти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии мамлакат тайи солҳои 1997-1999 чунон сурат гирифт ва имконият дод, ки ҷумҳурӣ комилан ба ҳаёти осоишта баргаштанро ба охир расонд. Ва ба гузаронидани чорабиниҳои гуногуни сиёсӣ, иқтисодӣ, ва маданӣ шароит муҳайё гардид. Ин чорабиниҳо пеш аз ҳама характери ташкилии демократикунонии сохтори идории мамлакатро дошта ба иҷрои талаботҳои протоколҳои оштии миллӣ-даровардани тағйирот ва иловаҳо ба Қонуни асосии ҷумҳурӣ, ислоҳоти сохтории органи олии ҷумҳурӣ ва мустаҳкам кардани сохтори давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон вобаста ва алоқаманд  буданд.

Даровардани иловаю тағйирот ба Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аввалан яке аз талаботҳои Иттиҳоди мухолифини тоҷик буд ва дар Созишномаи оштии миллии тоҷикон сабт шуда буд ва баъдан барои ба ҳаёти осоиштаю созандагӣ ворид гардидани мамлакат демократикунонии ҷомеа зарурат пайдо карда буд. Сарқонуни ҷумҳурӣ, ки соли 1994 дар давраи ҳассос қабул гардида буд, акнун дар давраи оштии миллӣ ва гузариш ба ҳаёти осоишта мусоидат намекард. Аз ин рӯ, ҳам барои иҷрои шартҳои Созишномаи оштии миллӣ ва ҳам демократикунонии ҷомеаи мамлакат, ба Сарқонуни ҷумҳурӣ тағйироту иловаҳо дохил кардан лозим буд. Аввали соли 1999 Маҷлиси Олӣ лоиҳаи тағйироту иловаҳои худро ба муҳокимаи умумихалқӣ пешниҳод намуданд. Дар рафти муҳокимаҳо ба 34 моддаи Сарқонун тағйироту иловаҳо ворид карда шуд.

Тағйироту иловаҳо бештар  қисмҳои сохторӣ ва қудратии Ҷумҳурии Тоҷикистонро дарбар гирифта буд. Райъпурсӣ 26 сентябри соли 1999 гузаронида шуда буд.

Мувофиқи қарори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикис-тон аз 1 декабри соли 1994 ва дар асоси Қонуни Ҷумҳу-рии Тоҷикистон дар бораи интихобот ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар ҷумҳурӣ бори аввал 26 фев-рали соли 1995 интихобот ба Маҷлиси Оли (Парламент) баргузор гардида буд. Дар ҷумҳурӣ 181 ҳавзаи интихо-ботӣ таъсис ёфта, 400 нафар номзадҳо ба Маҷлиси Оли ба мӯҳлати 4 сол интихоб гардида буданд. 6 апрели соли 1995 иҷлосияи аввалини Маҷлиси Оли (даъвати якум) барпо гардида, мақомоти олии қонунбарор- Маҷлиси Олӣ интихоб шуданд. Сафарали Раҷабов аввалин раиси Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардида буд. Дар асоси Сарқонуни таҳрир ва иловашудаи соли 1998-и ҷумҳурӣ, соли 1999 интихобот ба органи Олии қонунбарор- Маҷлиси намояндагон гузаронида шуд, ки ҳукумати қонунии Тоҷикистонро таъсис дод.

Яке аз роҳҳои мустаҳкамгардии сохтори давлатӣ ин механизми интег-ратсияи қувваҳои мухолифин ба ҳайати сохторҳои низо-мии давлатӣ ба яке аз масъалаҳои талаби Иттиҳоди мухолифини тоҷик ҳам ба ҳисоб мерафт. Мебоист 30% ҷойҳо дар мақомотҳои ҳокимияти иҷроия ба намоян-дагони ИМТ пешниҳод мегардид. Номзадии ин намоян-дагонро ИМТ пешниҳод мекарду онро Президент таъин менамуд. Аз рӯи ҳамин усул ИМТ намояндагони худро ба миқдори 30% вазифаҳо дар органҳои иҷроия пешниҳод намуд ва 5 нафар аввалини онҳо А. Т. Қаҳ-ҳоров, Ш. Зуҳуров, Ҳ. Сангинов 10 феврали соли 1998 ба ҳайси вазир ва раисони комиссияҳо дар назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин гардида буданд. Аз ҷумла Ҳоҷи Акбар Тураҷонзода (Қаҳҳоров) ба вазифаи муовини аввали Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин карда шуда буд.

Дар ҷумҳурӣ нақшаи давлатии азнавбарқароркунии хоҷагии халқ таҳия ва амалӣ гардида истодааст. Таҷрибаи ҷаҳони собит кардааст, ки дар чунин ҳолатҳо давлатҳою ҳукуматҳо ва халқҳо бо роҳи таҳия ва амалии нақшаҳои кӯтоҳмуддат ва дарозмуддати азнавбарқа-роркунӣ ба мақсад расидаанд. Нақшаҳои кӯтоҳмуддат ин истифодаи имконияти дохилии ҳар як халқу давлат аст, ки реалист. Ин имкониятҳо ба амалӣ сохтани азнав-барқароркунӣ ва инкишофи соҳаҳое, ки ба ашёи хом, технологияи миллӣ ва маҳсулоти ниёзи мардуми мам-лакат такя доранд, вале таваҷҷуҳи хориҷиён ба чунин соҳаҳо метавонад бошад ва набошад. Барқароркунии саноати ҷумҳурӣ ду давраи томро дарбар мегирад; Давраи пастравии истеҳсолот, ки то соли 1997 давом ёфт ва давраи болоравии истеҳсолот нисбат ба соли қалбӣ (1996). Хусусияти хоси давраи аввали азнавбарқароркунии саноатро ин сиёсати боз-доштани пастравии истеҳсолот ташкил медод. Ва душвории асосии ин сиёсатро нооромии вазъи сиёсии ҷумҳурӣ ташкил медод. Давраи дуюми азнавбарқа-роркунии саноатро ин суръат бахшидан ба раванди баландшавии истеҳсолот  ташкил медиҳад. Дар солҳои 2000-2008 дар баъзе соҳаҳои саноат афзоиши солонаи истеҳсолот 5-12 % ташкил дод. Агар ба 12% расад раванди барқароркунӣ тезонда мешавад. Дар барқарор намудани саноати ҷумҳурӣ ёрии гуманитарӣ низ нақши худро бозида метавонад. Дар асоси нақшаи байналхалқии ёрӣ ба Тоҷикистон сол то сол ҳиссаи давлатҳо, ташкилотҳо ва бонкҳо зиёд гардида истодааст. Масалан, соли 2001 аз 41 давлати дунё ба ҷумҳурӣ ба миқдори зиёда аз 107 млн доллари амрикоӣ ёрии гуманитарӣ омада буд, ки 60% барои шаҳри Душанбе, 13% барои вилояти Суғд, 22% барои вилояти Хатлон, ва 5% барои вилояти мухтори Бадахшони Кӯҳи сарф карда шуд. Як қисми ин ёрӣ ба воситаи грант амалӣ гардид. Япония 16,1 млн доллар, Хитой 5 млн юани ёрӣ расонда буданд. Япония асосан бо техникаи хоҷагии қишлоқ ва Хитой ба воситаи таҷхизот барои истеҳсоли сафолакҳои бомпӯшии  Кӯлоб ва обёрии чакагии вилояти Суғд. Дар барқароркунии хоҷагии қишлоқ саҳми ташкилотҳои байналмилалии ёрии техникӣ, агрономӣ, тухмӣ низ ҳис карда мешавад. Масалан, соли 1997 ташкилоти. ГАА (Агроакқияи Германӣ) 1800 тонна тухмӣ ва 2800 тонна нуриҳои минералӣ, соли 1998 ФАО (Ташкилоти Хӯрокворӣ ва хоҷагии қишлоқи СММ) 450 тонна картошкаи тухмӣ ва 120 тонна нуриҳои минералӣ барои хоҷагиҳои водии Қаротегин ҳамчун ёрии амал ба хоҷагии қишлоқ ёрӣ расонданд. Дар ҷумҳурӣ шаклҳои гуногуни ёриҳои ташкилотҳои давлатҳои байналхалқӣ дар хоҷагии қишлоқ амал мекунанд. Вале таиноти онҳо паст кардани сатҳи камбағалист, на азнавбарқароркунии соҳа. Ба пастравии иқтисодии ҷумҳурӣ нигоҳ накарда, дар солҳои 1992-2008 дар ҷумҳурӣ сохт-мони чандин корхонаҳои хурду калон давом дода шуд. Аксарияти ин сохтмонҳо сохтмони корхонаҳое буданд, ки дар давраи шӯравӣ нотамом монда буданд. Дар байни онҳо Пойгоҳҳои барқии Сангтӯдаву Хоруғ, нақби Анзоб, роҳи оҳани Қурғонтеппа-Кӯлоб сохти баъзеашон ба охир расидаву дигарашон калонтарин ба ҳисоб мерафтанд, ки сохтмонашон ҳанӯз ҳам давом доранд. Дар солҳои Истиқлолият сохтани корхонаҳои хурди саҳомӣ авҷгирифт. Ҳоло дар ҷумҳурӣ зиёда аз 200 корхонаҳои саҳомӣ сохта ба кор андохта шудаанд, ки калонтарини онҳо заводҳои тиллотозакунии Панҷакент, асбобҳои барқии Душанбе, матоъҳои ҷинсии Хӯҷанд, фабрикаи “Ришта”-и Ҳисор ба ҳисоб мераванд. Ҷумҳурӣ бо зиёда аз 80 давлатҳои дуру наздик алоқаҳои иқтисодӣ барқарор кардааст. Дар ин самт ҷумҳурӣ бо Ӯзбекистон, Қазоқистон, Туркманистон, Қирғизистон, Россия бештар алоқаманд буда, алоқаҳои дутарафаи иқтисодӣ дорад. Ҷумҳурӣ инчунин бо Хитой, Эрон, Покистон, Ҳиндустон ҳам алоқаҳои иқтисодӣ барқарор кардааст. Тоҷикистон бо аксари дав-латҳои Осиё ва Аврупо ва бо бисёр аз давлатҳои Аме-рика ва баъзеи Африка алоқаҳои фарҳангӣ дорад. Ин алоқаҳои фарҳанги дар ҳамкории муассисаҳо, ташки-лотҳо ва шахсиятҳои алоҳидаи фарҳангии Тоҷикистону ҷаҳон акси худро меёбанд. Ин алоқаҳо бо кулли давлатҳои ИДМ (Иттиҳоди Давлатҳои Муштаракул-манофеъ), Эрон, Афғонистон, Покистон, Туркия, дав-латҳои араб, Аврупо ва Америка дар ҳамкории олимону санъаткорон, тайёр кардани кадрҳою сафарҳои ҳунарии ҳаваскорон зоҳир мегарданд. Олимони Тоҷикистон дар соҳаҳои мухталифи тадқиқотҳои фундаменталии зил-зиласанҷӣ, нуҷум (астрономи), биология, тибб, физикаи табиӣ бо чандин давлатҳои мутараққии Осиёю Аврупо ва Америка ҳамкорӣ доранд.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *