Ҷанги шаҳрвандӣ дар Тоҷикистон. Раванди сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон

Сабабҳои ҷанги шаҳрвандӣ.  Сабабҳои воқеаҳое, ки солҳои 1990-1997 дар Тоҷикистон шуда гузашта буд, хело зиёданд ва на ҳамеша дар қолаби назария ва таҷрибаи башар ҷой гирифта метавонанд. Вале номбару шарҳ додани онҳо имконпазир аст.Сабаби асосии он аз сари нав тақсим кардани нуфузҳои сиёсию иқтисодӣ дар доираи ҳокимият, ҳизбият, гурӯҳӣ, минтақавӣ ва ҳатто қавмӣ буд, ки дар натиҷаи пошхӯрии ИҶШС ба амал омада буд. Дар ҷое тақсими нуфуз дар ҳокимият, дар ҷое дар ваколат, дар ҷое иқтисод ва дар ҷое ҳизбу дигаре гурӯҳ ва минтақа талош мекарданд. Ва ҳар як мекӯшид, ки ё қонунро вайрон накунад ва ё қонунро барои ҳадафҳои худ таҳрир ва ё иваз кунад. Якеҳо ба қонунҳои ҷорӣ такя доштанду дигаре онҳоро таҳрир ва ё ивазашро металабид. Яке пофишорӣ карда ба вайрон кардану таҳрир ва ё бекор кардани қонун розӣ набуд, дигаре ҳама воситаро истифода бурда, ҳам қонунро вайрон, ислоҳ, бекор ва навашро қабул мекунонд. Ба ин худи қонун ва тафаккури қонунэҷодкунии вуҷуд доштаи Тоҷикистон мусоидат мекард. Вале баъди воқеаҳои феврали соли 1990 ва истеъфои президенти аввалини Тоҷикистон Қ. М. Маҳкамов қонуншиканию қонунқа-булкунӣ одат ва як воқеаи табиӣ гардид. Ин ибтидои мухолифати муқовиматноки ҷомеаи Тоҷикистон буд. Интихоботи навбатии президентӣ, ки ноябри соли 1991 баргузор гардид ва Р. Набиевро ба сари қудрат овард, мухалифини ақидавӣ ва сиёсии ҳизбию минтақавӣ ташаккул ёфт. Задухӯрдҳои аввалине, ки дар водии Вахш ба амал омада буданд, бештар дар заминаи мазҳабиву маҳалгароӣ ва миллӣ ба амал омада буданд ва ба онҳо тобиши сиёсӣ дода онро барои ба сари қудрат омадан истифода карданд. Ва ибтидои он ба июли соли 1992 рост меояд. Ҷанги мулкии солҳои 1992-1997 дар Тоҷикистон ба 3 давра: оғоз (июл-октябри 1992), авҷи баланди он (ноябри 1992-апрели 1993) ва анҷом (майи 1993-июни 1997) ҷудо кардан мумкин аст. Хусусияти хоси давраи оғоз ё аввали ҷанг ин муборизаи мусалла-ҳона на барои ҳокимияти сиёсӣ, балки барои исботи бартарии қувваю иқтидори маҳал буд, шиори онро ваҳҳобию суннӣ дар ному байни маҳалҳо (минтақаҳо) дар асл ташкил медод ва фақат водии Вахшро фаро гирифта буд. Вале дасти ин гурӯҳҳо ба водии Ҳисор ҳам мерасид. Хусусияти хоси давраи дуюмро ба ду тарафи ба ҳамдигар зидди байни минтақаҳо ташкил медод. Дар ин ду давра ҳукумати ҷумҳурӣ худро асосан бетараф эълон карда ба натиҷаи муқовимати ин ду гурӯҳ такя карданро дошт. Яъне дар ду давр аввал дар ҷумҳурӣ се ва ҳатто аз ин ҳам зиёд қувваҳои бо ҳамдигар зид ва рӯ ба рӯ шударо дидан мумкин аст. Ин қувваҳо пеш аз ҳама ҳамон ҳукумат, ки Тоҷикистон онро дошт (Маҳкамов, Набиев, Аслонов, Искандаров), қувваҳои мазҳабиву милливу минтақавии дар водии Вахш размкунанда ва тарафдорони онҳо дар шаҳри Душанбе буда. Ҷанги бай-ни онҳо ҷанги бемаънӣ, беҳадаф, бе манбаи идеологию сиёсӣ буда, бештар ба ҷанги қассосгирии маҳаллӣ монанд буд. Ҳама тарафҳо худро ҳақ, пушту паноҳи миллат ва ҷумҳурӣ эълон карда мехостанд, ки аз ҷониби ҳукумат дастгирӣ ёбанд. Дар ин замина чандин ҷабҳаҳои (фронтҳои) миллӣ таъсис ёфта аз байн рафтанд. Дар ин раванд шахсиятҳои зиёде ба мисли Сангак Сафаров, Файзалӣ Саидов, Лангурӣ Лангуриев, Хайрулло … аз дастаҳои ҷабҳаҳои (фронтҳои) миллӣ; аз намояндагони воситаҳои ахбори умум М. Олимпур, Юлдошев; аз аъзоёни ҳукумат Қ. Аслонов, Мунавваршо Назриев; аз ҳайати намояндагони ташкилотҳои байналхалқӣ чандин тан қатлу гаравгон гирифта ва дар маҷмӯ садҳо нафар ҷонҳо ҳадафи чунин дасисаҳо қарор гирифтанд.

Барои ба эътидол овардани вазъияти ба вуҷуд омада бо маслиҳати Федератсияи Россия Ҳукумати Тоҷикистон омодагии худро барои гуфтушунидҳо бо мухолифин изҳор кард ва аз 5 то 19 апрели соли 1994 зери роҳбарии намояндаи махсуси котиби кулли СММ оид ба Тоҷикистон Ромиро Пирис- Баллон дар шаҳри Маскав давраи аввали музокирот сурат гирифт. Давраи сеюми музокирот аз 21 октябр то 1 ноябри соли 1994 дар Исломободи Покистон доир гардид, ки давраи асосии музокирот буд. Зеро тарафҳо ба хулосае омаданд, ки шартномаи оташбас имзо карда шавад. ҳамин тариқ музокиротҳо ба дарки ҳоло фақат оташбас оварда буд, ки ин ҳам ғалабаи фикри солим буд.

6-уми ноябри соли 1994 – Рӯзи Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Ҳар сол ин сана ҷашн гирифта мешавад. Аз қабули Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон сар карда ислоҳоти системаи сиёсӣ оғоз гардид. Мувофиқи моддаи аввали Сарқонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон, Тоҷикистон давлати иҷтимоӣ буда дар он барои ҳар як шаҳрванд шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодона фароҳам оварда шудааст. Мувофиқи Сарқонун Ҳокимияти давлатӣ дар асоси таҷзияи он бо ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва суд амалӣ мегардад. Сарқонун асосҳои иқтисодии шаклҳои гуногуни моли-киятро муайян намуда, фаъолияти озоди иқтисоди, соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии ҳамаи шаклҳои моликиятро кафолат додааст.

Интихоботи президентӣ ба 6 ноябр рост омад. Бо аксарияти овозҳо Э. Ш. Раҳмонов Президенти сеюми Тоҷикистон интихоб гардид. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон сарвари давлат ва Ҳокимияти иҷроия (Ҳукумат), ҳомии Конс-титутсия ва қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳр-ванд, кафили истиқлолияти миллӣ, ягонагӣ ва тамоми-яти арзӣ, пойдориву муратабии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҳамкории онҳо, риояи қарордодҳои байнал-милалии Тоҷикистон мебошад. Президент пеш аз шурӯи вазифа дар назди намо-яндагони халқ дар Маҷлиси Олӣ савганд ёд мекунанд: «Ман ҳамчун Президент савганд ёд мекунам, ки Конс-титутсия ва қонунҳои ҷумҳуриро ҳимоя менамоям, Таъ-мини ҳуқуқ, озодиҳо ва шарафи шаҳрвандонро кафолат медиҳам, Сарзамин, истиқлолияти сиёсиву иқтисодӣ ва фарҳангии Тоҷикистонро ҳифз мекунам, ба халқ содиқона хидмат менамоям».

Декабри соли 1996 дар Москва вохӯрии ғайри-расмии Э. Ш. Раҳмонов ва Саидабдуллоҳи Нурӣ барпо гардид, ки 23-юми декабр Созишнома ва Протокол дар бораи вазифа ва салоҳияти асосии Комиссияи оштии миллӣ имзо, Муроҷиатномаи муштарак ба халқи тоҷик қабул гардид. Ин Созишнома марҳилаи наве дар истиқ-рори сулҳи тоҷикон гардид. Даври ҳаштум низ дар ду марҳила сурат гирифт. Даври аввал аз 9 то 18 апрел дар Маскав ва даври дуюм аз 22 то 28-уми май дар Теҳрон. Тарафҳо доир ба кулли масъалаҳои сиёсӣ ба мувофақа омада, Протоколи кафо-лати тадбиқи Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Инчу-нин музокироти охирин изҳор кард, ки тамоми санадҳои истиқрори сулҳ бо иштироки бевоситаи миёнаравҳо тартиб дода, барои имзо омода мегарданд.

27-уми июни соли 1997 дар шаҳри Маскав «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» аз тарафи Э. Ш. Раҳмонов ва Саидабдуллоҳи Нурӣ имзо гардид. Инчунин дар ин давраи вохӯрӣ тарафҳои миёнарав изҳорот қабул намуда дар он ба кишварҳои нозир, Афғонистон, Эрон, Ӯзбе-кистон, Қазоқистон, Россия, Покистон, Қирғизистон, Туркманистон, Созмони амният ва ҳамкории Аврупо, Созмони конфронси исломиро дар ба вуҷуд омадани сулҳи тоҷикон баҳои баланд дода миннатдорӣ изҳор карда шуд. Инчунин Протоколи ҳамдигарфаҳмии Пре-зиденти Ҷумҳурии Тоҷикистон Э. Ш. Раҳмонов ва роҳбари Иттиҳодияи нерӯҳои мухолифини тоҷик Саидабдуллоҳи Нурӣ  ба имзо расид. Ҳамин тариқ, 8 даври музокирот ва 24 вохӯриҳо паси сар гарддида сулҳ омад. Ин таҷрибаи сулҳи тоҷикон воқеаи нодир ва арзанда ба тадқиқу истифода ба таҷриба аст.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *