Тоҷикистон дар солҳои 1959-1970

Директиваи асосии нақшаи 7-солаи тараққиёти хоҷагии халқи ИҶШС-ро анҷумани XXI айринавбатии ҲКИШ, ки аз 27-уми январ то 5-уми феврали соли 1959 дар шаҳри Маскав шуда гузашта буд, муҳокима ва муайян намуда онро «Рақамҳои контролии (назоратии) тараққиёти хо-ҷагии халқи ИҶШС барои солҳои 1959-1965 номида буд. Вазифаи асосии ҳафтсола ин аз афзуни босуръати ҳамаи соҳаҳои иқтисодиёт дар заминаи инкишоф додани саноати вазнин, пурқувват гардонидани имконияти (по-тенсиали) мамлакат дар таъмини бемайлон баланд бар-доштани дараҷаи зиндагии аҳолӣ, таваҷӯҳи зиёд зоҳир намудан ба пешравии (прогресси) техникӣ, ҷорӣ наму-дани дастовардҳои нави илму техника дар истеҳсолот, сермаҳсулгардонии меҳнат ва бунёди марказҳои калони саноатӣ дар минтақаҳои гуногуни мамлакат буданд.Дар асоси ҳамин нақша мебоист дар Тоҷикистон ба пешравии минбаъдаи саноати вазнин, сабук, хӯрок-ворӣ ва масолеҳи сохтмонӣ, мустаҳкам намудани зами-наи энергетикӣ, сохтани корхонаҳои саноатии соҳаҳои нави саноатӣ- химиявӣ, электротехникӣ ва мошинсозӣ аҳамият дода мешуд. Барои амалии ин мақсад аз буҷа 327 млн. сум ҷудо карда шуда буд. Бо ин мабла мебоист дар Тоҷикистон ба сохтани садҳо корхонаи нав ва васеъ кардани боз 300 корхонаю сехҳои дигар дар назар дошта шуда буд. Дар 7-сола мебоист дар Тоҷикистон асоси комплекси истеҳсоли минтақавии Тоҷикистони Ҷанубӣ гузошта мешуд. Яъне дар 7-сола дар Тоҷикистон зиёда аз 500 объект ба корҳои сохтмонӣ машул буд, ки онҳо соҳаҳои саноати барқу сӯзишворӣ, коркарди пахтаю бофандагӣ, металлургияи рангаю саноатӣ химия, саноатӣ кӯҳию роҳсозӣ, манзилу муассисаҳои маишӣ, хӯрокворию муас-сисаҳои маданиро дарбар мегирифт. Ҷумҳурӣ дар асл ба  як майдони  сохтмонӣ табдил ёфта буд. Дар солҳои 7-сола дар ҷумҳурӣ 123 корхонаю сехҳои давлатӣ сохта ба кор   андохта   шуда   буданд.

Дар солхои 1959-1965 дар Тоҷикистон ГЭС-ҳои Сарбанд, Марказӣ, Оқсу (Муроб) ва ТЭЦ-ҳои навбати дуюму сеюми Душанбе ба кор андохта шуда буданд. Дар ин солҳо сохтмони ГЭСҳои Норак, Бойози, заводҳои арзизи тоҷик, электрохимиявии Ёвон, «Тоҷиктекстил-маш», хонасозии Душанбе, Кофарниҳон, чинивории Турсунзода, комбинати маъдани Анзоб, яхдонбарорӣ ва садҳо сеху хатҳои технологии дигар давом меёфтанд. Барои инкишофи бемай-лони ин соҳаҳо роҳу усулҳои он низ муайян карда   шуда буд, ки асосан инҳо буданд:

  • васеъ намудани заминҳои кишти зироатҳо, боҳо, чарогоҳҳо ва хӯроки чорво (хошок);
  • самаранок истифода бурдани техникаи хо-ҷагии қишлоқ, замин ва нуриҳои маъ-даниву химиявӣ;
  • истифодаи комёбиҳои илм дар кишти зи-роат, зотпарварии чорво, навъҳои нави тух-мӣ, асимилятсияи ниҳолҳои мевадиҳанда, чорво ва парвариши онҳо;
  • бо мабла таъмин намудани ин чорабиниҳо дар ҳамаи соҳаҳои асосии хоҷагии қишлоқ

Солҳои 1959-1965 ду анҷумани ҲК ИҶШС (ан-ҷумани ХХI-январи 1959 ва анҷумани ХХII ҲК ИҶШС-октябри 1961) ва 4 анҷумани ҲК Тоҷикистон (анҷумани ХII-январи 1959, ХIII-феврали 1960, ХIУ-сентябри 1961, XV-декабри 1963), ду интихобот ба Шӯрои Олии ИҶШС ва Тоҷикистон (1961 ва 1965), маъракаҳои ҷашнӣ: 40 солагии таъсисёбии Тоҷикистон, 20-солагии алаба дар ҷанги дуюми ҷаҳон ва даҳҳо анҷуманҳои касбӣ (нави-сандагон, оҳангсозон, комсомол, иттифоқҳои касаба…) шуда гузашта буданд. Ҳамаи ин маъракаҳо, ки қисми таркибии таърихи ҷомеаи шӯравию сотсиализми солҳои 60-ум буданд, акнун зери таъсиру фармони ҲК буданд.

Дар Тоҷикистон аз соли 1958 сар карда гузариш ба таълими хатмии 8-сола дар деҳот ва 11-сола дар шаҳрҳо сар карда шуда ва дар охири 7-сола ба анҷом расонда шуда буд.

Илм. Рақамҳои назоратии солҳои 1959-1965 пешрафти ҳама соҳаҳои илм ва муассисахои ба илм вобаста бударо дар назар дошт. Дар ин солҳо вобаста ба талаботи нақшаи 7-сола сохтори АУ Тоҷикистон тайир ёфт. АУ чандин донишкадаҳою бахшҳо, лаборатория-ҳою гурӯҳҳои тадқиқотии нав: донишкадаи физико-тех-никӣ, физиология ва биофизикаи наботот, иқтисодиёт, пойгоҳи (базаи) Помирии АУ, маркази ҳисоббарорӣ, шӯъбаи физиология ва биофизикаи растаниҳо кушода шуданд. Системаи аспирантура васеъ гардида, алоқаҳои илмии байни АУ ҷумҳурӣ бо АУ ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ва АУ ИҶШС мустаҳкам гардиданд.

Адабиёт. Адабиёти солҳои 1959-1965 хусусиятҳои сермаҳсул гардидани фаъолияти қаламкашони чӣ насли пешин ва чӣ нав ба адабиёт дохил гардида хос буд. М. Турсунзода, Б. Раҳимзода, Ҷ. Икромӣ, Р. Ҷалил аз насли аввалаи қаламкашони Шӯравӣ, Ф. Мухаммадиев, Сор-бон аз насли дуюм ва аз насли сеюм Лоиқ, Бозор Собир, Гулрухсор бисёр сермаҳсул буданд. М. Турсунзода ба унвони Қахрамони Меҳнати Сотсиалистӣ мушарраф гардид.

Санъат. Нақшаи 7-сола ба инкишофи фарҳанг аҳамият дода, зиёда аз 260 млн. сум сарф карданро дар назар дошт, ки санъати театрӣ, кино, наққошӣ, меъморӣ, заргарӣ, кулолгарӣ, мусиқӣ қисми асосии он буданд ва барои тарбияи одами наву маънавиёти нав бояд хизмат мекарданд. Дар солҳои 959-1965 дар ҷумҳурӣ 7 театри касбӣ, 11 театри халқӣ амал мекарданд.

Вазифаҳои асосии нақшаи 5-солаи 8-умро қарори анҷумани ХХШ ҲКИШ (март-апрели 1966) чунин муайян карда буд: «… дар асоси ҳаматарафа истифода кардани комёбиҳои илм ва тех-ника, тараққиёти саноатии тамоми истеҳсолоти ҷамъи-ятӣ ва баланд бардоштани самаранокии он ва  ҳосилно-кии меҳнат, афзоиши боз ҳам бештари саноат, суръати баланду устувори тараққиёти хоҷагии қишлоқ таъмин карда шавад. Хусусияти хоси ин панҷсола аз тезонидани пеш-равии илмӣ-техникӣ ва сермаҳсулгардонии меҳнат иборат буданд. Сохтмонҳои азими нақшаи панҷсолаи 8-ум ин ПБО (ГЭС)-и Норак, заводи арзизи точик дар Регар, комбината кӯҳӣ- металлургии Анзоб, комбинат барқӣ- химиявии Ёвон, роҳи оҳани Тирмиз-Қуронтеппа- Ёвон, комбинати азотӣ-туковии Вахш ва чандин корхонаҳои саноати сабук, хурокворӣ ва сохтмонӣ, обёрии минтақаи Ёвону-Обикиик, сохта ба кор андохтани манзил ба миқдори 2,7 млн м2, ба тариқи васеъ инкишоф додани бо газ таъмин намудани аҳолӣ ва хизмати маишӣ дар назар дошта шуда буд.

Панҷсола инчунин дар назар дошт, ки дараҷаи зисту зиндагии аҳолӣ ба воситаи баланд бардоштани музди меҳнат, зиёд гардидани муассисаҳои табобатӣ ва маишӣ, арзон гардидани нарху наво баланд мегардад. Инчунин дар мамлакат ислоҳотҳои калон дар системаи маориф, иқтисодиёт ва маънавиёт ба амал бароварда мешаванд. Дар солҳои 60-ум, умуман дар солҳои панҷсолаи 8-ум махсусан, ба масъалаи ҳавасмандгардонии хоҷагиҳо, коргарону деҳ-қонон ва хизматчиён аҳамияти махсус дода мешуд. Ин таваҷҷуҳ ҳатто сиёсат ҳам гардида буд. Лоиҳаи нақшаи 5-сола дар назар дошт, ки дар 5-сол музди кори коргарон 20%, даромади колхозчиён 35-40% меафзояд.

Ҳаёти ҷамъиятию сиёсии ин солҳоро асосан иҷрои қарорҳои Ҳукумат ва ҲК, ки дар асоси Программаи нави ҲК-барномаи бинокорони ҷамъияти коммунистӣ ном гирифта буд, муайян месохтанд. Ин солҳое буд, ки насли дуюму сеюми Шуравӣ онро идора ва барои он меҳнат мекарданд.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *