Халқи тоҷик дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941-1945)

   1 сентябри соли 1939 ҷанги дуюми ҷаҳон сар шуд. Сабаби саршавии ҷанг ин аз сари нав тақсим кардани ҷаҳони тақсимшуда буд. Ташаббускори ин тақсимот германия фашистӣ ва иттифоқчиёни ӯ Италия ва Япония буданд. Баҳонаи саршавии ҷанг ин ҳуҷуми Германия ба Полша гардид. ИҶШС ҳам ба ин ҷанг ҳамроҳ шуд. Ҳадафҳои асосии ба ин ҷанг ҳамроҳ шудани ИҶШС ин баргардонидани Белоруси арбӣ. Украинаи арбӣ ва Бессарабияи арбӣ ба ҳайати Белорус, Украина ва Мол-дова буд. Ин ҳудудҳо ҳоло соли 1918 мувофиқи шартно-маи Версал ва Брест ба ҳайати Полша, Венгрия, Руминия ва Германия дохил гардида буданд. Акнун ИҶШС аз вазъияти байналхалқии ба вуҷуд омада истифода бурда ин минтақаҳоро баргардонидани шуд. Ва баъди ба ҷанги зидди Германия дохил шудани Англия ва Франция ИҶШС ҳам бе эълони ҷанг қӯшунҳои худро ба Белоруси арбӣ, Украинаи арбӣ ва Бессарабияи арбӣ даровард. Дар ин ҷангҳои кӯтоҳмуддат намоян-дагони Тоҷикистон ҳам иштирок доштанд. Аз ҷумлаи онҳо Ҳодӣ Кенҷаев, Фатҳулло Аҳмадов, Амиралӣ Саид-беков, Ӯрунбек Яъкубов, Олим Ҳаким ва садҳо дигаронро номбар кардан мумкин аст. Ҳамаи номбар-шудагон дар солҳои 1943-1945 ба унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ сазовор гардидаанд. ҷангномаи Неъмат Қарабоев дар рафти ҷанги ИҶШС бро Финландия (октябри соли 1939-марти соли 1940) маълум аст.

   Сабаби асосии сар задани ҷанги байни Германияи фашистӣ ва ИҶШС, ки он ба Ҷанги Бузурги Ватании ИҶШС табдил ёфт, пеш аз ҳама вуҷуд доштани зиддияти байни сохтори сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ, мадании бо ном сотсиалистӣ, буд. Субҳи 22 июни соли 1941 Германияи фашистӣ бо Кувваи зиёди ҳарбӣ: 5,5 млн. аскар, ки иборат аз 190 дивизия буд, ба ИҶШС ҳуҷум овард. Дар ҳайати ин лашкар қушунҳои Венгрия, Италия, Руминия ва Финляндия ҳам буданд. Дар як вақт Германия фашистӣ дар тӯли зиёда аз 3000 км сарҳадро вайрон карда, ба хоки ИҶШС 5,5 млн. аскар, 3712 танк. 4950 самолётҳои ҷангӣ 47260 тӯп ва миномётҳоро ба кор даровард. Германияи фашистӣ ҷанги барқосоро гаро-нида дар муддати то 2 моҳ қӯшунҳои Шӯравиро шикаст додани буд. Ҳамаи халқҳои ИҶШС ва Артиши Сурхи қаҳрамони он аз дақиқаҳои аввали ҷанг ба ҷанги тан ба тану барои ҳаёту мамот бархостанд. Дар тамоми хати набардҳо аз баҳри Балтика то Сиёҳ қӯшунҳои шӯравӣ ба ҷанг даромаданд. Дар байни онҳо тоҷикон ҳам буданд. Ибтидои ҷанг, ки моҳҳои июн-октябри соли 1941-ро дар бар мегирад, қӯшунҳои дар бар мегирад, қӯшунҳои шӯравӣ ҷангҳои мудофиавӣ намуда аз сабаби нобаробарии қувва ҷангкунон қафо менишаст. Ҷангҳои калон ва қаҳрамонона дар ин муддат дар Брест, Вилнюс, Смоленск, Киев, Одесса ва Севастополь ва айраҳо шуданд. Ҷанговарони тоҷик Акобир Маҳмудов, Маҳ-мадҷон Абдувалиев, Шукур Раҳмонов ҷангро дар Брест ооз намуда қаҳрамонона ҳалок гардидаанд. Аз рӯзҳои аввали ҷанг Мирзоев Н.И. дар Украинаи арбӣ; Эргаш Саидов, Э.Рӯзиев, Ҳ.Кенҷаев (баъд Қаҳрамонони Идти-ҳоди Шӯравӣ), М.Олимҷонов дар Белорус; Мухтор Ёров дар Наздибалтика; Бобиев Мирзоалӣ дар Қрим; А.Ҳоҷи-боев дар соҳили Неман меҷангиданд. Ҷангномаи ҳамаи номбаршудагон дар таърихи ибтидои ҷанг сабт аст.

Муҳорибаи Сталинград (1942 — 1943). Муҳорибаи Сталинград машҳуртарин набарди солҳои Ҷанги Бузур-ги Ватанӣ буд. Фиристодагони Тоҷикистон дар тамоми давраи ин набард иштирок кардаанд. Корнамоии «Хонаи Павлов» ҳам бе номи тоҷик набуд. Дар қатори 18 ҷанговарони ин «Хонаи Павлов», ки комадирашон сержант Павлов буд, Аҳмад Турдиеви тоҷик ҳам буд. Дар муҳорибаи Сталинград то 2,5 млн. Аскар, 1,5 ҳ. танк, 2,5 ҳ. самолёт, 20-25 ҳ. тӯп иштирок доштанд. Талафоти Германияи фашистӣ хело калон буд.

Муҳорибаи Курск. (5 июл-23 августи соли 1943)

Ин ҷанги мудофиавии қӯшунҳои шӯравӣ буд. Германия дар камонаки Курск 900ҳ. Аскар, 2700 танк, зиёда аз 6ҳ. туп, 3ҳ. миномёт ва 2ҳ самолётро ба ҷанг даровард. Қӯшунҳои шӯравӣ аввал душманонро бема-дор сохта ва баъд ба ҳуҷум гузашта дар Белгород ва Харков душманро торумор намуд. Дар муҳорибаи Курск тоҷикон корнамоиҳо нишон доданд. Исмоил Ҳамза-алиев ва Ҳодӣ Кенҷаев ба унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ сазовор шуданд. Номҳои ҷанговарони тоҷик А.Қаҳҳорӣ, А.Яқубов, К.Назаров, В.Маҳмадов, Р.Хуш-вахтов, С.Ҳасанов. С.Шарипов вирди забон гардиданд.

Муҳорибаи Ленинград. (10.07.1941). Муҳорибаи Ленинград зиёда аз 1125 рӯз ва муҳосираи Ленинград 900 (аз 8.09.1941 то 18.01.1944) давом ёфта дар муддати зиёда аз 3 сол қушунҳои зиёди (қариб 20%) душманро нигоҳ медошт. Дар ин муҳориба қариб 50 дивизияи душман торумор шудааст. Дар ин давра аз 1 млн. 2ҳ. ленинградиҳо аз хунукиву гуруснагӣ фавтидаанд. Фақат аз ноябри соли 1941 то октябри соли 1942 аз гуруснагӣ қариб 642ҳ. нафар аҳолии шаҳри Ленинград фавтидааст. Аз ноябри соли 1941 сар карда дар рӯи яхи кули Ладога роҳи автомобилгард сохта шуд, ки «Роҳи ҳаёт» ном гирифта, Ленинградро бо мамлакатҳо мепайваст. Ба воситаи ин роҳ зиёда аз 550 ҳаз. одам аз муҳосира баровардаю 361 ҳаз. тонна бор кашонда шуда буд. Дар ин муҳориба фарзандони Тоҷикистон М.Шокиров, С.Бурҳонов, С.Мухторов бо ордену медалҳои ҷангӣ мукофотонида шуда буданд. Дар ин муҳориба 3 бародарон-тоҷикписарон Баҳриддин, Зайниддин ва Муҳаммад Осимовҳо иштирок доштанд. Дар рафти муҳорибаи Ленинград тоҷикистонӣ Тӯйчӣ Эрйигитов 5 октябри соли 1943 корнамоии А.Матросовро такрор намуда, бо Тани худ нуқтаи оташкишонии (ДОТ)-и душманро пӯшондаааст. Баъди ҳалокаташ ба унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ Мушарраф гардидааст.

Муҳорибаи Днепр (август-декабри соли 1943). Дар вақти ҷангҳои соҳили Днепр ва убури он ҷангҳои сахту шадиде шуданд. Аз ду ҷониб қариб 4млн. Аскар, 64ҳ.тупу миномёт, 4,5ҳ. танк, қариб 5ҳ. самолёт ба ҷанг дароварда шуда буд. Тшаббус дар дасти армия шӯравӣ буд. 26 авнуст қушунҳои фронти Марказӣ ба ҷанг даро-мада, охири сентябр то соҳили Днепр расида, УКраинаи соҳили чапи Денпрро озод намуданд. 12 октябр амалиёт барои озод кардани Киев ва соҳили рости Денпр сар шуд. Дар натиҷаи амалиётҳои якҷоя душман то 450км. дур партофта шуда. шаҳрҳои Киев, Запороже, Днепро-петровск озод карда шуд. Дар ин муҳорибаҳо ба 2438 нафар унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ дода шуд, ки 11 нафарашон фиристодаи Тоҷикистон, аз ҷумла С.Турдиев, Б.Давлатов, УЁқубов, Д.Азизов, Ҳ.Қосимов ва дигарон буданд.

ҶБВ, ки 46 моҳу 13 рӯз, ё 1418 рӯз давом ёфта буд, алабаи пурраи халқи шӯравӣ анҷом ёфт. Ҷанг дар қитъаи Европа ҳам ба охир расид. 24 июни соли 1945 дар Майдони Сурхи Москва Паради алаба ҳам шуда гузашт. Вале ҳоло ҳам дар Осиё ҷонг ба охир нарасида буд. Охири июн ва авали августи соли 1945 Потедам Конференсияи байнахалқӣ бо иштироки давлатҳои олиб: ИҶШС, Англия, Франсия ва ИМА баргузор гардида қарори дахлдор барои ҳалли  масъалаи Япония қабул шуд. 9 август ИҶШС бо Япония ҷангро сар кард. Тоҷикистониён ҳам дар торумори Японияи милитаристӣ иштирок кардаанд. Дар рафти ин ҷанг муҳорибаҳои калон дар Манҷурия шуда буданд, ки фиристодагони Тоҷикистон Обид Собиров, Чаро Қодиров, Саидов корнамоиҳо нишон дода бо ордени «Байрақи Сурх» мукофотонида шудаанд. Японияи милитаристӣ ба фишори қӯшуни шӯравӣ ва артиши халқии Хитой тоб оварда натавониста, 2 сентябри соли 1945 Акти бечуну чарои таслимшавиро имзо намуд. Бо ҳамин ҷанги дуюми ҷаҳон, ки 6 солу 1 моҳ (2220 рӯз) давом ёфт, ба охир расид.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *