Лашкаркашии Искандари Мақдунӣ ва муборизаи озодихоҳонаи мардуми Ориёно — Донишхона

Лашкаркашии Искандари Мақдунӣ ва муборизаи озодихоҳонаи мардуми Ориёно

Соли 337 дар конгресси Коринф мавҳеи ҳукмронии Маҳдуния бар Юнон эътибори расмӣ пайдо намуд. ҳамон ваҳт xанги муҳобили Форс эълон карда шуд. Соли 336 ҳeшуни даҳҳазорнафараи Файлаҳус дар Осиёи Хурд ба муҳорибаи зидди форсҳо шурeъ кард. Вале дар ҳамин ваҳт Файлаҳус аз дасти посбони шахсии худ кушта шуд.

Писари бистсолаи e Искандар ба сари ҳокимият омад, ки дар таърих бо номи Искандари Маҳдунӣ ва дар ривоятҳои мардуми шарҳ Искандари Зулҳарнайн шeҳрат ёфтааст. Пас аз ҳалокати Файлаҳус шаҳрҳои юнонӣ хостанд дубора истиҳлолияти худро соҳиб шаванд. Аммо Искандар ба зудӣ ин фикру хаёлро аз сари онҳо дур андохт. Маълум шуд, ки вай дар ҳокимият аз падараш ҳам бераҳмтар будааст. Дере нагузашта Искандар тамоми душманони худро ба сари итоат овард. Вай ҳам мисли падараш ба ташкил ва такмили ҳeшун, хусусан аскарони савора бисёр аҳамият медод. Ҳeшуни пиёдагарди зичсафи машҳури юнонӣ-маҳдунӣ ҳам бо найзаҳои тезпайкон ва сипарҳои тирногузари худ мисли сангпушти зиреҳпeши тедор ҳувваи ҳамлаовари даҳшатангезе ба шумор мерафт. Xиҳати заифи он сустҳаракатӣ буд. Дар муҳорибаҳои Осиё ҳeшунҳои пиёдагарди сабукбор ва тезрафтор роли калон мебозид. Ин ҳeшун дорои манxаниҳҳои мукаммал, василаҳои хуби алоҳа ва таъминот буд. Мана дар чунин як вазъият байни давлатҳои Юнони маҳдунӣ ва ҳахоманишиҳо xанг сар шуд. Аз сар шудани амалиёти xанг дере нагузашта дар муҳорибаҳои назди наҳри Граник (маи с.334 пеш аз милод) ва шаҳри Иеса (тирамоҳи с.333 пеш аз милод) ҳeшуни ҳахоманишиҳо ба зарбаи сахт дучор гардид ва Искандари Маҳдунӣ Осиёи Хурд, Сурия, Фаластин, Финиҳия ва Мисрро забт кард. Баҳори соли 331 лашкари юнону маҳдунӣ ба ҳисмати марказии империяи ҳахоманишӣ ҳаракат намуд.

1 октябри соли 331 пеш аз милод дар назди Гавгамела ном деҳаи шимоли шарҳии Байнаннаҳрайн муҳорибаи шадиде рeй дода, ҳeшуни ҳахоманишӣ тамоман торумор гардид. Дорои III гурехт. Лашкари юнону маҳдунӣ дар маркази давлати ҳахоманишӣ олибона роҳпаймоӣ карда, сипас, таҳрибан бе ҳеx муҳобилат Бобул, Шуш, Истахр ва Экботанро ишол намуд ва анимати беҳадду ҳисобе ба даст даровард.

Xанг бо алабаи комили Искандар анxом ёфт, вале e ба ин ҳаноат накарда, аз паи дастгир кардани Дорои III афтод. Лашкари юнону маҳдунӣ подшоҳи ҳахоманиширо, ки ба самти шимолу шарҳ фирор мекард, таъҳиб намуд. Дар ҳамин ваҳт аъёну ашрофи бо Дорои III ҳамроҳикунанда бар зидди e сeиҳасд ташкил карданд. Тарсуӣ ва беxуръатии Дорои III ва аз истеъдоди xангӣ маҳрум будани e ба алабаи душман хеле мусоидат намуд. Вай на он симое буд, ки дар гирди e ҳувваҳои зиддимаҳдунӣ xамъ оянд. Дар ҳамин лаҳза сатрапи Бохтар Бесс, ки аз хешовандони худи Доро буд (Арриан, III, 21, 5), чун шахси муxоҳид зуҳур карда, дар сари сeиҳасдкунандагон ҳарор гирифт. Дар натиxаи исёни сардорони лашкар Дорои III ба зиндон партофта шуда, сипас ба ҳатл расид. Бесс худро бо номи салтанатии Ардашер подшоҳи ҳахоманишиҳо эълон кард ва барои муҳовимати зидди ҳeшуни юнону маҳдунӣ ба xамъ кардани ҳувва пардохт.

Халҳҳои Осиёи Миёна бо кадомин ҳувваҳо муҳобили Искандари Маҳдунӣ муҳовимат карданд? Бояд ҳайд кард, ки камбудии асосии ҳувваҳои мудофиавии Осиёи Миёна марказият надоштани онҳо буд. Дар даврае, ки мавриди баҳси мо ҳарор гирифтааст, фаҳат як ҳисми Осиёи Миёна ба ҳаламрави ҳахоманишиҳо дохил шуда ва он ҳам ба дараxаи лозима устувор набуд; вилоятҳои боҳимондаи ин сарзаминро ҳокимони соҳибихтиёр ва пешвоёни ҳабилаҳо идора мекарданд. Дар соли 329 Спитаман бо ҳувваи зиёди аскар, ки ба он аҳолии осоишта низ ҳамроҳ шуда буданд, шаҳри Марокандро ишол намуд. Бештарин ҳисми гарнизон кушта шуда, боҳимондаи аскарони юнонӣ дар интизори расидани ҳувваҳои имдодӣ ба арки ҳалъа паноҳ бурданд. Спитаман, ки аз тарафи аҳолии маҳаллӣ ҳимоят медид, дубора гарнизони маҳдуниро дар Мароканд муҳосира намуд. Ваҳте ки Искандар бо ҳувваҳои асосии худ ба Мароканд омад, Спитаман xанг накарда, аскарони худро боз ба тарафи саҳро аҳиб кашид. Азбаски Искандар дар муҳорибаи бо скифҳои бодиянишин кардаи худ дарси ибрат гирифта буд, дигар Спитаманро дар саҳро таъҳиб накарда, бо xазои сахт додани аҳолии осоиштаи водии Зарафшон ҳаноат намуд. «E фармон дод, ки ҳишлоҳҳоро сeзанд ва ҳамаи калонсолонро кушанд» (Квинт Курций, VII, 9, 22). 30 нафар судиёни маҳкуми марг чунон хунсардие нишон доданд, ки маҳдуниҳо ангушти ҳайрат газиданд: онҳо сурудхонон ба сeи ҳатлгоҳ мерафтанд (Квинт Курций, VII, 10, 4). Дар тирамоҳи соли 328 e бо 3 ҳазор аскари савора боз ба пойтахти Суд раҳсипор гардид. Спитаман пас аз xанги сахте, ки аз ду тараф бисёр одамон кушта шуданд, ба тарафи саҳро аҳиб нишаст, вале дар он xо сардорони баъзе ҳабилаҳои бодиянишин хоинона ба e ҳуxум намуда, сарашро аз тан xудо карданд ва чи навъе ки Арриан мегeяд, «онро ба Искандар фиристоданд, то ки ба ин васила хавфу хатари ба сари худашон таҳдидкунандаро бартараф намоянд» (IV,17,7).

ҳалокати Спитаман ҳеx гоҳ тамоман зафар ёфтани истилогарони аxнабӣ ва комилан сари таслим фуруд овардани судиёнро ифода намекард. Вазъияти мамлакати Суд мисли пештара барои таxовузкорони юнонӣ хатарнок буд. Искандаре, ки ҳувваи давлати xаҳонии ҳахоманиширо ба осонӣ дарҳам шикаста тавонист, ҳоло маxбур гардид, ки зимистони соли 328/27-ро дар кишвари итоатнопазири Суд гузаронад. Аxдоди тоxикон ва дигар халҳҳои Осиёи Миёна дар зарфи се сол истиҳлолияти кишвари худро муҳофизат намуда, бо истилогароне, ки империяи бузург ба вуxуд оварда буданд, мубориза карданд. Агарчанде онҳо дар ин мубориза малуб шуданд, вале ба ҳар ҳол бо муҳовимати диловаронаи худ ба Искандар чунон зарбае ворид оварданд, ки иҳтидори xангии лашкари e сахт заиф гардид.

Шикасти давлати ҳахоманишӣ ва ба истилогарони юнону маҳдунӣ тобеъ шудани Бохтар, Суд ва соири кишварҳои Осиёи Миёна аҳволи вазнини оммаи заҳматкаши ин мамлакатҳоро ҳадре ҳам беҳтар накард. Табаҳаи ашрофияи маҳаллӣ, ки дар шахсияти истилокорон такягоҳи мустаҳками худро пайдо карда буданд, чи барои афзудани сарвати худ ва чи ба манфиати истилогарони аxнабӣ аҳли меҳнатро боз ҳам сахттар истисмор мекарданд. Ин аст, ки дар тамоми давраи ҳукмронии истилокорони маҳдунӣ халҳҳои Осиёи Миёна бо нияти аз дeш барандохтани бори гарони зулму тааддии аxнабиён дам ба дам сар мебардоштанд. Искандар Бобулро пойтахти давлати нави худ ҳарор дод ва асосан ҳамон усули мамлакатдории давраи ҳахоманишиҳоро нигаҳ дошта, бо тамоми ҳастиаш барои ба даст овардани ягонагии давлат саъй намуд. Аз соли 324 пеш аз милод сар карда бохтариҳо, судиҳо ва дигар намояндагони халҳҳои Осиёи Миёнаро низ бидуни тафриҳагузорӣ бо юнониён ба сафи аскарӣ мегирифтагӣ шуданд. 30 ҳазор нафар xавононро аз фарзандони ашрофи маҳаллӣ ба тарзи маҳдунӣ мусаллаҳ намуда, ба дастаҳои аскарони савора таҳсим карданд.

Аз рeи маълумоти муаллифони ҳадим, Искандар бо маҳсади ба вуxуд овардани нуҳтаҳои муттакои истилои юнону маҳдунӣ дар Суд ва Бохтар 8-12 шаҳр бино карда, ба ҳар яке Искандария ном дод. Чунончи: Искандарияи Аҳсо, Искандарияи Ориёӣ (ҳирот), Искандарияи лаби Ому (тахминан дар «ноҳияи Тирмиз ё Кeлоб), Искандарияи Бохтар, Искандарияи Мароа (Байрамалии ҳозира). Дар ин шаҳрҳо то 20 ҳазор аскарони пиёданизом ва 3 ҳазор савора ҳарор гирифта буданд.

Вале ҳамаи ин тадбироти Искандари Маҳдунӣ империяи eро, ки аз ихтилоти тасодуфии ҳабила ва халҳҳои гуногун фароҳам омада буд, ба як давлати воҳид табдил дода натавонист. Ноустувории ин империя ҳамон лаҳза пас аз фавти Искандар (с.323 пеш аз милод) ошкор гардид.

Лашкаркашии Искандари Мақдунӣ ва муборизаи озодихоҳонаи мардуми Ориёно: 8 комментариев

  • в
    Permalink

    Excellent beat ! I wish to apprentice whilst you amend your web site, how could i subscribe for a weblog web
    site? The account helped me a acceptable deal.

    I have been tiny bit acquainted of this your broadcast provided vivid clear idea

    Ответ
  • в
    Permalink

    Awesome things here. I am very happy to see your post.
    Thanks so much and I’m taking a look forward to contact you.

    Will you kindly drop me a e-mail?

    Ответ
  • в
    Permalink

    Hmm is anyone else experiencing problems with the images on this blog
    loading? I’m trying to figure out if its a problem on my end or if it’s the blog.

    Any suggestions would be greatly appreciated.

    Ответ
  • в
    Permalink

    Excellent post however I was wondering if you could
    write a litte more on this topic? I’d be very grateful if you could elaborate a little
    bit more. Appreciate it!

    Ответ
  • в
    Permalink

    I am curious to find out what blog platform you are using?
    I’m experiencing some small security problems with my latest blog and I would like to
    find something more safe. Do you have any suggestions?

    Ответ
  • в
    Permalink

    If you wish for to increase your familiarity just keep visiting this website and be
    updated with the newest information posted here.

    Ответ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *